ࡱ> !  _{} A   !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~Root Entry F?" WordDocument 7Data 1Table# )      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~y>rbjbj7{{ '0 0 vTsss8[$|#B&4 '"-'-'-'(&( ($J&(^s *`("( * *ss-'-'3" *fs-'s-' *N -'p?T10"0#Z)dZ)`Z)s(>(,&)$J)(((U(((# * * * *Z)(((((((((0 ? o:MVZU: 1 FLSFNIN GENEZISI, PREDMETI V CMIYYTD ROLU PLAN: FYlsYfi problemlYrin mumi sYciyyYsi. Dnyagr_ anlay1_1. a) varl1q vY onun mahiyytYi haqq1nda mYsYlYlYr  ontologiya; b) idrak1n mYn_Yyi vY tYbiYti haqq1nda mYsYlYlYr  qnoseologiya; c) insan, cYmiyyYt vY mYdYniyyt  sosial fYlsYfY; d) dnyagr_ vY onun strukturu. FYlsYfi biliyin tYbiYti. FYlsYfY, elm vY din. a) konkret (adi-gndYlik vY elmi) tYcrbYnin hdudlar1n1 a_maq zYrurYti; b) elmi biliyin nisbiliyi vY mtlYq biliyY tYlYbat; c) fYlsYfY vY din MtlYqY olan tYlYbat1 dYmYk vasitYlYri kimi; FYlsYfYnin genezisi vY predmeti haqq1nda tYsYvvrlYrin tYkaml. a) mifoloji dnyagr_ vY onun daj1lma sYbYblYri; b) fYlsYfYnin genezisi vY predmeti haqq1nda tYsYvvrlYr: fYlsYfY elm vY hikmYtsevYrlik kimi (qYdim Yunan1stan); fYlsYfY ilahiyyat1n xidmYtisi kimi (orta YsrlYr); fYlsYfY elmlYr elmi kimi (Yeni dvr). FYlsYfYnin funksiyalar1 vY ali tYhsil sistemindY yeri. dnyagr_ funksiyas1; metodoloji funksiyas1; idrak1 funksiyas1; aksioloji funksiyas1. DBIYYAT RstYmov Y. FYlsYfYnin Ysaslar1. B., 2005. FYlsYfY (prof. F.Ramazanovun redaktorluju ilY). B., 1997. FYrhadolu Maqsud. FYlsYfYnin Ysaslar1. B. 2006. Imanov H.FYlsYfYnin Ysaslar1. B., 2007. C18= .. $8;>A>D8O. M., 2007. FYlsYfY kursu zrY mhazirYlYr (I,II,III hissYlYr). B., AzDII-nun nY_ri, 1990-1993. I FYlsYfY qYdim yunan mYn_Yli sz olub (phileo  sevirYm, sophia  mdrklk, hikmYt), hYrfiyyYn mdriklyY mYhYbbYt, hikmYtsevYrlik demYkdir. BYzi tarixi mYnbYlYrin verdiyi mYlumata grY filosof szn, ilk dYfY olaraq, qYdim yunan mtYfYkkiri Pifaqor (b.e.Y.VI Ysr) i_lYtmi_dir. FYlsYfY termininin elmi YnYnYyY daxil olaraq mhkYmlYnmYsi isY b.e.Y. V-IV YsrlYrdY ya_am1_ Yunan filosofu Platonun ad1 ilY bal1d1r. Ilk fYlsYfi tYlimlYr eram1zdan YvvYl VI YsrdY Hindistanda, indY vY Yunan1standa meydana gYlmi_dir. QYdim filosoflar hans1 suallar zYrindY d_nrdlYr? Ilk nvbYdY dnyan1n mYn_Yyi vY mahiyyYti ilY bajl1 mYsYlYlYr zYrindY. Insan1 YhatY edYn bu alYm nYdYn yaranm1_d1r? Btn bu mvcudata ba_lanj1c verYn ilk sYbYblYr hans1lard1r? IstYr tYbiYtdY, istYrsY dY insan1n hYyat1n1n cYrYyan etdiyi cYmiyyYtdY says1z  hesabs1z hadisYlYr ba_ verir. He nY YbYdi deyil, hYr _ey dYyi_ir; mvcud olan nY varsa, ham1s1n1n zamanca ba_lanj1c1 vY sonu vard1r. Btn bu ard1-aras1 kYsilmYz dYyi_kYnliyin mYnas1, sYbYbi nYdir? Bu fasilYsiz ax1na ba_lanj1c verYn hans1 qvvYlYrdir? BYlkY belY qvvYlYr, mumiyyYtlY, mvcud deyildir, dnyadak1 btn hadisYlYr s1rf tYsadf zndYn ba_ verir? Ard1-aras1 kYsilmYz dYyi_kYnlik vY hadisYlYr ax1n1nda bir nizam, onlar1n ynYldiklYri hans1sa stn istiqamYtlYr mvcuddurmu? FYlsYfi dillY desYk, dnyada nY hkm srr: zYrurYt, yoxsa tYsadflYr? Qanunlar, yoxsa xaos? NYhayYt, filosoflar1 hYmi_Y d_ndrYn suallardan biri dY insan1n bu dnyada yeri vY rolu, insan hYyat1n1n mYnas1 haqq1nda mYsYlYlYrlY bal1d1r. Insan1n yer zndY hans1sa spesifik missiyas1 mvcuddurmu? O, z taleyinY sahib 1xaraq, ona istYdiyi kimi sYrYncam verY bilYcYk qYdYr gcldrm, ya bYlkY o, tYbiYti ona bYlli olmayan vY ondan dYfYlYrlY gcl olan hans1sa qvvYlYrin YlindY aciz bir oyncaqd1r? FYlsYfi problemlYr YzYldYn vY bilavasitY insan1n taleyi, missiyas1 vY ali ideallar1na toxunur. Btn bu vY buna bYnzYr problemlYr fYlsYfi biliyin mhm tYrkib hissYsi olan ontologiyan1n (qYdim yunan mYn_Yli ontos- varl1q szndYn YmYlY gYlmi_dir) predmetini tY_kil edir. Varl11n fundamental prinsiplYrini fYlsYfYnin ontologiya blmYsi yrYnir. Ontologiyan1n mYrkYzi problemini varl11n _ura mnasibYti tY_kil edir. FYlsYfYnin Ysas mYsYlYsi _urun varl1a mnasibYti mYsYlYsidir. Engels yaz1r:  FYlsYfYnin, xsusYn dY Yn yeni fYlsYfYnin Ysas mYsYlYsi tYfYkkrn varl1a mnasibYtidir . FYlsYfi biliyin ikinci mhm sahYsini tY_kil edYn idrak nYzYriyyYsi vY ya qnoseologiya (yunanca qnosis - bilik szndYn YmYlY gYlmi_dir) insan idrakn1n mYn_Yyi vY gerYkliyY mnasibYti, biliyin yaranma xsusiyyYtlYri, onun gerYkliyY uyjunluju, tYcrbY vY nYzYriyyY aras1ndak1 mnasibYtlYr kimi mYsYlYlYrlY mY_jul olur. Insan dnyan1 dYrk edirmi? BYri ba_dan qeyd edYk ki, insan1n _ura, tYfYkkrY malik olmas1, ilk bax1_da grndy kimi, bu suala msbYt cavab vermYk n yetYrli deyil. Dorudan da, bizim idraki qabiliyyYtlYrimiz nY n sYhvlYr etmYkdY bizY mane olmur? Insan hYyat1 boyu sYhvlYr edir vY bir ox hallarda bu sYhvlYr ox ciddi nYticYlYr dojurur. Burada Ysas mYqamlardan biri budur ki, bizim hYyat tYcrbYnizin vY biliklYrimizin zYnginliyi sYhvlYrin say1n1 azalda bilYr, lakin onun qar_1s1n1 ala bilmYz. DigYr tYrYfdYn, insan hYyat1 yaln1z sYhvlYrdYn ibarYt deyil. Bizim fYaliyyYtimizin hYdYfY ataraq, ujurla nYticYlYndiyi hallar da yetYrincY oxdur. gYr fYaliyyYt gstYrYrkYn rYhbYr tutduumuz bilik vY tYsYvvrlYr btnlklY yanl1_ olsa idi, onda bu belY olmazd1. Grndy kimi, insan dnyan1 dYrk edirmi sual1n1n cavab1 birmYnal1 deyil vY o, problem sYciyyYsi da_1y1r. FYlsYfY yarand1j1 vaxtdan bu gnY qYdYr hYmi_Y yuxar1da nYzYrdYn keirdiyimiz sYpgidY olan suallara cavab tapmaja al1_m1_d1r. onlar1n hYr birindY insan1n dnyaya mnaisbYti mYsYlYsinin mxtYlif mYqamlar1 Yks olunmu_dur. Bu mYsYlY dnyagr_nn Ysas mYsYlYsidir vY buna grY dY fYlsYfi problemlYr dnyagr_ anlay1_1 ilY s1x bajl1d1r. Dnyagr_ dedikdY dnya vY insan1n bu dnyada yeri vY rolu haqq1nda mumilY_mi_ bax1_lar, bilik vY tYsYvvrlYr ba_a d_lr. Dnyagr_nn strukturunda bir neY sYviyyYni fYrqlYndirmYk olar: formala_ma xsusiyyYtlYrinY grY dnyagr_nn kor-tYbii surYtdY tY_Ykkl tapan adi-gndYlik vY ya praktik sYviyyYsi vY mYqsYdynl, planauyjun _YkildY formala_ad1r1lan nYzYri sYviyyYsi FYlsYfY dnyagr_nn nYzYri sYviyyYsinY aiddir. IfadY suluna grY dY dnyagr_nn iki sYviyyYsi mvcuddur: emosional formada ifadY olunan dnyaduyumu vY mcYrrYd (nYzYri) anlay1_ vY prinsiplYrdY ifadYsini tapan dnyaanlam1. II FYlsYfYnin mahiyyYti, fYlsYfi biliyin tYbiYti vY zYlliklYri haqq1nda az-ox konkret tYsYvvr yaratmaq n onu (fYlsYfYni) gerYkliyin insan tYrYfindYn mYnYvi mYnimsYnilmYsinin Ysas formalar1ndan olan elm vY dinlY mqayisY edYk. Elmi biliyin mYnbYyini insan1n m_ahidYlYri, onun hYyat tYcrbYsi vY elmi eksperimentlYr tY_kil edir. Elmin ba_l1ca xsusiyyYti onun Ysasland1r1lm1_ biliklYr sistemindYn ibarYt olmas1d1r. Bu o demYkdir, elmi bilik mYntiqi cYhYtdYn ziddiyyYtsiz olmal1 vY elmi eksperimentdY z tYsdiqini tapmal1d1r. Bunlar elmi biliyin dYqiqliyini vY sYhihliyini tYmin edYn ba_l1ca _YrtlYrdir. Elmin yrYndiyi gerYkliyi fYlsYfi dildY hadisYYr alYmi kimi sYciyyYlYndirirlYr. HadisYlYr alYminin sYciyyYvi cYhYtini onun konkret tYcrbYlYr vasitYsi ilY tYdqiq olunmas1n1n, yYni prinsipcY m_ahidY (birba_a vY ya dolay1s1 ilY) obyektinY evrilmYsinin mmknly tY_kil edir. Buna grY dY elm insana hYmi_Y yaln1z konkret tYcrbY vY m_ahidYlYr hdudunda formala_an biliklYr verir. Lakin insan z gndYlik fYaliyyYtindY yaln1z bu cr biliklYrY istinad etmYk mYcburiyyYtindY qalsa idi, onda onun hYyat1 ya, mumiyyYtlY, mmkn olmaz, ya da mYna vY mYzmun bax1m1ndan ox yoxsul olard1. Insan hYyat1n1 ona mYna vY mYzmun verYn, insan fYaliyyYtini daxilYn stimulla_d1ran ali mYqsYdlYrdYn, ideallardan vY YqidYlYrdYn kYnarda tYsYvvr etmYk olmaz. Bunlar isY insan1 YhatY edYn mhit vY btvlkdY dnya haqq1nda az-ox mYyyYn _Ykil alm1_ tYsYvvrlYr vY biliklYrY istinad etmYdYn tY_Ykkl tapa bilmYz. Bu cr biliklYr konkret  tYcrbi mYn_YyY malik olan elmi biliklYrdYn prinsipial _YkildY fYrqlYnir. Elmi biliklYrdYn fYrqli olaraq, btv bir tam kimi d_nlYn dnya, onun mYn_Yyi, qurulu_u vY mahiyyYti haqq1nda biliklYr qazanmaq konkret m_ahidY vY tYcrbYlYrin hdudunu a_araq, ondan kYnara 1xma1 tYlYb edir. Bu mYqamda kifayYt qYdYr incY bir mYtlYb zYrindY dayanmaq zYrurYti meydana 1x1r. MYlum olduu kimi, ayr1-ayr1 elmlYr insan1 YhatY edYn dnyada ba_ verYn mxtYlif qrup hadisYlYri yrYnmYklY mY_uldur. gYr dnya btvlkdY bu hadisYlYrin mYcmusundan ibarYtdirsY, onda niyY dY hYmin hadisYlYri yrYnYn elmlYrin verdiklYri biliklYrin mYcmusu dnyan1n btv bir tam kimi mahiyyYtini anlamaq n kifayYt etmYsin? MYsYlY buras1ndad1r ki, elm gerYkliyin yrYndiyi fraqmenti haqq1nda bizY yaln1z nisbi (_Yrti) biliklYr verir. Elmi biliyin nisbiliyinin fundamental sYbYbi onun hYmi_Y konkret zaman sYrhYdlYri ilY mYhdudla_mas1nda deyil. Konkret-elmi biliyin nisbiliyi onun fundamental tYbiYti, YzYli mahiyyYti ilY _YrtlYnir. Elmi biliyin mayas1nda he bir elmi vasitY ilY Ysasland1r1lmas1 mmkn olmayan ilkin ideyalar mvcuddur. Bu ideyalar nYdYn ibarYtdir? Elmi nYzYriyyYnin fundamentindY hYmi_Y mYntiqi cYhYtdYn Ysasland1r1lmas1 vY konkret  elmi tYcrbYdY yoxlan1lmas1 prinsipcY mmkn olmayan ilkin ideyalar dayan1r. Bunlara elmdY postulatlar vY ya aksiomlar geyilir. DemYli, elmi bilik elmi vasitYlYrlY prinsipial olaraq Ysasland1r1lmas1 mmkn olmayan ilkin prinsiplYrdYn qaynaqlan1r. Bu ilk prinsiplYrin doru vY ya yanl1_ olmas1n1 Ysasland1rmaq elm n, prinsipial olaraq, mmkn olmad11na grY onlar sanki sirr olaraq qal1r. elmin inki_af1 prosesindY bir elmi nYzYriyyYnin ba_qas1 ilY YvYz edilmYsi hYmin sirrin prinsipcY a1lmas1 deyil, bir sirrin ba_qas1 ilY YvYz olunmas1 deymYkdir. DemYli, elm dnyan1n mahiyyYtinY yaln1z hYmin sirrY qYdYr yax1nla_a bilYr. DeyilYnlYrY ayd1nl1q gYtirmYk n cYsiyyYvi bir misala diqqYt yetirYk. MYlum olduju kimi, elm uzun zaman YrzindY dnyan1 dYrk etmYyin ba_l1ca sulunu onu struktur bax1m1ndan tYdqiq edib yrYnmYkdY gtrd. Bu yana_man1n Ysas1n1 tam1 onu tY_kil edYn hissYlYri yrYnmYk Ysas1nda dYrk etmY metodu (struktur metod) tY_kil edir. Struktur metod dnyan1n uzun mddYt YrzindY elmi mYnzYrYsinin tYmYlini tY_kil edYn atomist konsepsiya zYrindY qYrarla_m1_d1r. QYdim yunan alimi Demokritin zaman1ndan (e.Y. V-IV YsrlYr) bYri elm gman edirdi ki, btn dnya blnmYz x1rda hissYciklYr olan atomlardan vY onlar1n mxtYlif formal1 hYrYkYtlYrindYn tY_kil olunmu_dur. Atomlar1n zlYrinin mvcudluunu vY xassYlYrini nY tYcrbYdY m_ahidY etmYk, nY dY digYr elmi biliklYrdYn mYntiqi qaydalar vasitYsi ilY hasil etmYk mmkn olmam1_d1. n Ysas1, atomlar blnmYz olduqlar1na grY onlar1 elmi idrak1n Ysas metodu olan struktur metod vasitYsi ilY tYdqiq etmYk mmknsz say1l1rd1. Buna grY dY atomlar elm n tYbiYti bYlli olmayan bir sirr olaraq qal1rd1. Lakin XX Ysrin YvvYllYrindY atomlar1n mvcudluunu eksperimental olaraq tYsdiq etmYk mmkn oldu. O da mYlum oldu ki, atomlar gman olunduu kimi blnmYz olmayab elementar hissYciklYr adlanan mikroobyektlYrdYn tY_kil olunmu_dur. Bu, o demYkdirmi ki, dnyan1n atomizm konsepsiyas1na istinad edYn elmi mYnzYrYsi n he bir sirr qalmad1? QYtiyyYn! Elmentar hissYcik terminindYki elementar sznY diqqYt edin. Ilk vaxtlar alimlYr inan1rd1lar ki, elementar hissYciklYr dnyan1n daha z strukturu bax1m1ndan yrYnilmYsi mmkn olmayan Yn ilk, Yn elementar kYrpiciklYridir. Sonralar elementar hissYciklYrin evrilmYsinY dair apar1lan tYcrbYlYr Ysas1nda mxtYlif nYzYri modellYr yarad1ld1. MYsYlYn, kvarklar adlanan mikroobyektlYrdYn tY_kil olunmu_dur. Kvarklar nYzYriyyYsinY grY elementar hissYciklYr kvarklar sYrbYst _YkildY, yYni elementar hissYciklYrin tYrikibinY daxil olmadan prinsipcY mvcud ola bilmYzlYr. Kvarklar1 he bir elmi eksperiment vasitYsi ilY a_kar edib yrYnmYk olmaz. Grndy kimi, atomlar1n sirrini elementar hissYciklYr nYzYriyyYsi kvarklar1n sirri ilY YvYz edir. Lakin bununla da mYsYlY bitmir. Elementar hissYciklYr haqq1nda butstrap model adlanan nYzYriyyYyY grY hYr bir elementar hissYcik eyni zamanda z strukturunda btn digYr elementar hissYciklYri birlY_dirir. Sanki hYr elementar hissYcik btn digYr elementar hissYciklYrdYn tY_kil olunmu_dur. Grndy kimi burada tam vY hissY aras1ndak1 elmin istinad etdiyi YnYnYvi mnasibYtlYr - tam1 hissYlYrin mYcmusu kimi tYsYvvr edYn bax1_lar - tamamilY z mYnas1n1 itirir. DemYli, elementar hissYciklYr sYviyyYsindY dnyan1 onun hissYlYri, yYni strukturu Ysas1nda anlamaja al1_an vY elmi idrak1n tYmYl prinsiplYrindYn biri olan struktur metod z YhYmiyyYtini itirmi_ olur. Elmin Ysas xsusiyyYtlYrindYn birini onun ifrat obyektivizmi tY_kil edir. Bu o demYkdir ki, elmi bilik onu kY_f edib formala_d1ran alimin arzu vY istYklYrinY, simpatiya vY antipatiyalar1na, sevinc vY kYdYrinY, mYhYbbYt vY nifrYtinY mnasibYtdY tamamilY neytrald1r. Elmi bilik onu yaradanlar1n vY tYrYqqisi n sYrmayY qoyanlar1n YdalYtY vY ya haqs1zl1a, _YfqYt vY ya zorak1l1a, azadl1a vY ya totalitarizmY xidmYt etmYsinY tamamilY biganYdir. O, eyni mvYffYqiyyYtlY hYm xeyirY, hYm dY _YrY xidmYt etmYyY qadirdir. Insan YnYnYvi etik mYzmun da_1yan bu kateqoriyalara mnasibYtdY seim etmYdYn ya_ay1b fYaliyyYt gstYrY bilmYz. Elm i_Y mYhz bu seimi etmYk n ona yard1m etmYkdY acizdir. O, insan1n mYnYvi dnyas1 n fundamental YhYmiyyYt da_1yan xeyir vY _Yr, azadl1q vY zorak1l1q, lYyaqYt vY mYnYvi eybYcYrlik, YdalYt, mYrhYmYt, nizam vY xaos, mYhYbbYt, nifrYt vY s. kimi anlay1_lar1n mYzmun vY mahiyyYti haqq1nda insana, faktiki olaraq, he nY yrYdY bilmYz. Onlar elmi biliyin Ysas mYnbYyini tY_kil edYn konkret-elmi m_ahidY vY tYcrbYnin hdudlar1n1 a_1b kemYyi tYlYb edir. MYnYvi mYzmun da_1yan bu kateqoriyalar1 mYnimsYmYdYn insan ya_aya bilmYz, nki onun hYyat1na istiqamYt verYn, davran1_1na rYhbYrlik edYn konkret  elmi bilik deyil, bu mYfhumlard1r. Insan1n cismani ehtiyaslar1n1n vY iqtisadi tYlYbatlar1n1n dYnilmYsindY mstYsna YhYmiyyYtY malik olsa da, elm grndy kimi, insan fYaliyyYti vY mYhz, spesifik insani ya_am tYrzi n zYruri olan bilik vY tYsYvvrlYrin yaln1z bir hissYsini vermYk iqtidar1ndad1r. Din vY fYlsYfY gerYkliyin mYnYvi mYnimsYnilmYsinin digYr elY formalar1d1r ki, onlar, mYyyYn mYnada elmin insana verY bilmYdiklYrini ona bYx_ etmYyY iddial1d1rlar. Onlar hYr ikisi elmi biliyin mYhdudluundan vY natamaml11ndan doan ehtiyac1 sanki, kompensasiya etmYyY, insan1n bitkin, tamamlanm1_, fYlsYfi terminlY desYk, mtlYq biliyY olan YzYli tYlYbat1n1 dYmYyY al1_1rlar. HYm din, hYm dY fYlsYfY n mtlYq biliyin mYnbYyini dnyan1n mtlYq ba_lan1c1na inam tY_kil edir. DinY grY bu mtlYq ba_lanj1c dnyan1 hYr _eyY qadir olan z azad iradYsi ilY vY mcuzY yoluyla hedYn yaradan fvqYltYbii varl1q  tYk Allahd1r. Din dnyan1n mYn_Yyi vY mahiyyYti, insan, onun hYyat1n1n mYnas1 vY mYqsYdi, insan1n dnyada yeri, xeyir, _Yr haqq1nda vY digYr ehkamlar1n1 Allah1n kYlamlar1 kimi tYqdim edir. Allah isY hYr _eyi bilYn vY grYn kamil, mtlYq varl1q olduuna grY, onun btn kYlamlar1 da, nisbi vY natamam elmi bilikdYn fYrqli olaraq, mtlYq biliklYrdir. Dindar Allah1n kYlamlar1n1n topland11 mqYddYs yaz1lar1 dYrindYn mYnimsYmYklY mYnYvi, etik vY dnyagr_ mYzmunlu btn suallar1n cavab1n1 bu yaz1larda tapa bilYr. Dini _urun mvcudluq sulu dnyan1n fvqYltYbii ba_lanj1c1na dYrin inam1 ifadY edYn etiqad hissidir. Etiqads1z insan n dnyan1n dini mYnzYrYsi prinsipial olaraq, natamamd1r. Etiqad hissindYn kYnarda Allah1n fqYltYbii mahiyyYti vY onun mcuzYsi haqq1nda mYsYlY hYlledilmYz problem olaraq qal1r. Lakin etiqads1z insan n, prinsipial olaraq, hYlli olmayan bu kimi problemlYr dini _ur YrivYsindY z mYnas1n1 vY YhYmiyyYtini tamamilY itirir; Allah1n fvqYladY qdrYtinY zYrrY qYdYr dY _bhY yeri qoymayan inamdan qaynaqlanan etiqad hissi dindar n xsusi psixoloji ovqat yaradaraq, mYntiqi tYfYkkrn cavab tapmaq iqtidar1nda olmad1j1 suallar1n dojurduju narahatl1j1 vY natamaml1q kompleksini mvYffYqiyyYtlY neytralla_d1r1r. FYlsYfY dY din kimi konkret tYcrbY hdudlar1n1 a_araq, dnyan1n btv mYnzYrYsini yaratmaq, insan1n mtlYq biliyY olan ehtiyaclar1n1 dYmYk n hYmi_Y mYyyYn mtlYq varl1q (ba_lan1c) modelindYn 1x1_ edir. Lakin mtlYq varl1a mnasibYt mYsYlYsindY fYlsYfY dindYn prinsipial _YkildY fYrqlYnir. vvYla, YgYr din n mtlYq varl11n mahiyyYti onun mczY yaratmaq qdrYtindY vY fvqYltYbiiliyindYdirsY, fYlsYfY n bunlar1n hYr ikisi, qYbuledilmYzdir. He bir fYlsYfi tYlim indiyY qYdYr (dini fYlsYfY istina olmaqla) dnyan1n mtlYq ba_lan1c1 ilY (mtlYq varl1qla) dnyan1n z arasn1da dinin etdiyi kimi keirmYz sYdd YkmYmi_dir. DemYli, fYlsYfY n mtlYq varl1q fvqYltYbii deyil, dnyYvi ba_lan1cd1r. Bundan YlavY, fvqYltYbii ba_lan1c1n Ysas atributu olan mcuzYnin varl11 fYlsYfi tYfYkkrlY, prinsipial olaraq, bir araya s1mazd1r. Dini _urdan fYrqli olaraq, fYlsYfY mtlYq varl1j1 etiqada istinad etmYklY deyil, arqument vY tYfYkkrlY mYnimsYmYyY al1_1r. Bu mYqam fYlsYfYni elmlY yax1nla_d1r1r. Lakin mtlYq varl1q elmi biliyin Ysas1n1 tY_kil edYn konkret m_ahidYlYr vY tYcrbY hdudlar1na s1mad11na grY, fYlsYfi tYfYkkr, elmdYn fYrqli olaraq, hYmi_Y konkret tYcrbY hdudlar1n1 a_mal1 olur. Ikincisi, fYlsYfYnin istinad etdiyi mtlYq varl1q mYfhumu konkret dnyagr_nn 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn anlay1_d1r. Dnyagr_ isY tarixi hadisY olduuna grY, yYni tarixi dvrn dYyi_mYsilY dnyagr_ dY dYyi_diyinY grY, onun istinad etdiyi mtlYq varl1q anlay1_1 da dYyi_ir. Buna grY dY fYlsYfnin Ysasland1j1 mtlYq varl1j1 yaln1z mYyyYn _YrtlY mtlYq adland1rmaq olar. Mvcud dnyagr_ YrivYsindY o mtlYqdir; yeni dnyagr_ onu dYyi_diyinY grY o, nisbidir. Buna mvafiq olaraq, konkret tarixi dvrn fYlsYfi ideyalar1 hYmin dvrn dnyagr_ YrivYsindY mtlYq bilik kimi qavran1l1r. Tarixi proses onun dvrlY mYhdudlanan _YrtiliklYrini a_karlad1j1na grY, o, tarixi bax1mdan nisbidir. Burada fYlsYfY ilY elm aras1ndak1 ox_ar vY fYrqli mYqamlar daha qabar1q zY 1x1r. Elmi bilik dY, qeyd etdiyimiz kimi nisbidir. Lakin elmi biliyin nisbiliyinin fundamental sYbYbi onun labd tarixi mYhdudlujunda deyil, YzYli tYbiYtindYdir. Elmi nYzYriyyYlYr hYmi_Y yaln1z mYyyYn ba_lanj1c vY sYrhYd _YrtlYri daxilindY dojrudur, yYni, irYlicYdYn mYlumdur ki, bax1lan elmi nYzYriyyY konkret  elmi vasitYlYrlY Ysasland1r1lmas1 mmkn olmayan hans1 _YrtlYrdYn irYli gYlir vY hans1 hdudlara qYdYr dojrudur. XX YsrY qYdYr bu cr _YrtlYrin mvcuduju a1q-a_kar _YkildY olmasa da, hYr halda, skutla da olsa, qYbul edilirdi. MYsYlYn, Nyuton mexanikas1 n belY ba_lanj1c _YrtlYrY misal olaraq mtlYq mYkan vY mtlYq zaman1n mvcudlujunu, uzaja tYsir prinsipini vY s. gstYrmYk olar. Bunlar1n he birini konkret  elmi tYcrbY vY mYntiqi arqumentlY Ysasland1rmaq mmkn olmasa da, Nyuton onlar1 qYbul etmYk mYcuriyyYtindY idi. Grndy kimi, elmi biliyin _Yrtliyi onun mahiyyYtindYn irYli gYldiyinY grY prinsipial YhYmiyyYtY malikdir. FYlsYfi biliyin nisbiliyi isY tarixi sYciyyY da_1d1j1ndan, o konkret tarixi dvr n mtlYq bilik YhYmiyyYti kYsb etmYyY qadirdir. Burada biz fYlsYfY ilY din aras1ndak1 daha bir prinsipial fYrqlY qar_1la_1r1q: fYlsYfYdYn fYrqli olaraq, dini _urun 1x1_ nqtYsi olan mtlYq varl1q vY ondan qaynaqlanan dini hkmlYr (ehkamlar) tarixi dvrdYn as1l1 olaraq, dYyi_Y bilmYz vY buna grY dY dindar n nisbi deyil, mtlYq sYciyyY da_1y1rlar. III FYlsYfY yaran1_1nda mifologiyadan qaynaqlan1rd1. FYlsYfY qYbilY  icma mYdYniyyYtinin uzun srYn tYnYzzl prosesindY vY onun nYticYlYrindYn biri kimi meydana gYlmi_dir. Bu mYdYniyyYtin squtu onun dnyagr_ Ysas1n1 tY_kil edYn mifologiyan1n bhran1 ilY bal1 idi. Mifologiyan1n Ysas1n1 fantastik varl1qlar haqq1ndak1 mxtYlif rYvayYtlYr  miflYr (YsatirlYr) tY_kil edir. MiflYrin sYciyyYvi xsusiyyYti ondan ibarYtdir ki, burada tYbiYt hadisYlYri vY cans1z predmetlYr canl1 varl1qlar _YklindY tYsvir olunurdu. Hilozoizm adlanan bu canl1la_d1rma prinsipi mifi yaradan ibtidai tYfYkkrn xsusiyyYtlYrindYn irYli gYlirdi. Bu xsusiyyYtlYri ba_a d_mYk n mifologiyan1 yaradan qYbilY-icma cYmiyyYtinin bYzi mYqamlar1 zYrindY dayanmaq laz1md1r. mYk alYtlYrinin son dYrYcY bYsit sYviyyYsi vY YmYk vYrdi_lYrinin inki_af etmYmYsi zndYn ibtidai insan z ya_ay1_1n1 qYbilYdYn kYnarda, tYkba_1na tYmin edYn bilmYzdi. Sa qalmaq n btn adamlar1n z sYylYrini birlY_dirYrYk, vahid sosial orqanizm  icma _YklindY tY_kil olunmas1 hYyati YhYmiyyYtY malik olan bir zYrurYt idi. Insan1n icmadan sYrt as1l1l1j1 o dYrYcYdY Yn mumi sYciyyY da_1y1rd1 ki, potensial olaraq mstYqil fYrd kimi zn qYbilYyY (icmaya) qar_1 qoymaq onun he ajl1na dY gYlmirdi. Ibtidai insan znn real hYyat fYaliyyYti prosesindY zn icmadan ay1ra bilmYdiyi kimi, onun _uru da zn icmaya qar_1 qoya bilmYzdi. FYrdlY onun qYbilY icmas1n1n belY bir qovu_uqluju _YraitindY fYrdi hYyat z gerYkliyindY btv bir tam kimi qavran1lan icman1n hYyat fYaliyyYtindYn he nY ilY fYrqlYnmirdi. Buna grY dY ibtidai insan1n _uru btnlklY icmadaxili hYyat1n xsusiyyYtlYri ilY _YrtlYnirdi. Bu hYyat1n sYciyyYvi cYhYtini icmada fYaliyyYt nvlYrinY mnasibYtdY YmYk blgsnn yoxluju tY_kil edirdi. QYbilYnin ya_ay1_1 n gYrYkli olan fYaliyyYt nvlYrinin ham1s1 ilY hYr bir kYs eyni dYrYcYdY mY_jul olurdu. Buna grY dY qYbilYdaxili hYyat da z tYrkib hissYlYrinY ayr1lmayaraq, sinkretik (btv) bir tam kimi mvcud idi. zn mstYqil _YkildY bu hYyata qar_1 qoya bilmYyYn ibtidai _urun da sYciyyYvi xsusiyyYtini, bu sYbYbdYn, onun sinkretizmi tY_kil edir. Ibtidai insan1n tYfYkkrndY dnyan1n tYbiYt vY insana, fYrdi vY sosial olana, maddi vY mYnYviyY, tYbii vY fvqYltYbiiyY, subyekt vY obyektY blgs mvcud deyildi. z mYcmusunda dnyan1 tYki_ edYn bu inqrediyentlYr (tYrkib hissYlYri) mifik _urda hYlY bir-birindYn ayr1lmayaraq, qovu_uq _YkildY mvcuddurlar. BelYliklY, fYlsYfYdY mif ibtidai insan tYrYfindYn dnyan1n btv, sinkretik _YkildY dYrki kimi ba_a d_lr. Ibtidai _urun ba_l1ca mYnbYyini qYbilY icmas1n1n hYyat fYaliyyYti tY_kil etdiyinY grY, qYbilY insan1n dnyan1 qavrama formas1n1 mYyyYn edYn ba_l1c1 model kimi 1x1_ edirdi. Buna grY dY qYbilY n sYciyyYvi olan YlamYtlYr tYdricYn tYbiYtY _amil edilmYyY ba_lad1. QYbilY canl1 insanlardan ibarYt olduuna grY, tYbiYt hadisYlYri vY predmetlYr dY canl1 varl1qlar kimi tYsYvvr edilirdi. Lakin tYbiYt qvvYlYri z miqyas1na vY tYsir gcnY grY insandan mqayisYolunmaz dYrYcYY stn oldujuna grY tezliklY onlara pYrYsti_ kultu formala_d1. Mifologiyada tYbiYtin mxtYlif kortYbii qvvYlYrinin tYmsililYrinY evrilmi_ allahlar haqq1nda tYsYvvrlYr belY meydana gYldi. vvYlcY tYbiYtin, vaxta_1r1 olaraq, ibtidai insan1n hYyat1na mdaxilY edYrYk ona fYlakYtlYr gYtirYn bu daj1d1c1 qvvYlYrini rYhmY gYtirmYk, sonralar isY bu nYhYnglYrdYn faydalanma mYqsYdilY allahlar1n _YrYfinY mxtYlif ayinlYr, mYrasimlYr icra etmYyY ba_lad1lar. Bu mYrasimlYrin vaxta_1r1 olaraq vY daha byk vsYtlY keirilmYsi ibtidai-icma cYmiyyYtinin hYyat1nda byk rol oynayan adYt-YnYnYlYrin, mqYddYslYr haqq1nda tYsYvvrlYrin vY bunlardan irYli gYlYn qadajanlar sistemininin formala_mas1na sYbYb oldu. Mifoloji dnyagr_nn bu struktur elementlYri qYbilY icmas1n1n normal fYaliyyYtinin ba_l1ca tYminati1s1 hesab olundujuna grY onlara szsz YmYl edilmYsi ham1n1n mqYddYs borcu hesab olunurdu. BelYliklY, mifologiya ibtidai cYmiyyYtin mYnYvi hYyat1nda insanlar aras1ndak1 mnasibYtlYri tYnzim edYrYk nizamlamaq kimi olduqca vacib bir funksiya yerinY yetirirdi. mYk blgsnn meydana gYlYrYk dYrinlY_mYsi qYbilY-icma cYmiyyYtinin sosial hYyat1 n sYciyyYvi olan YnYnYvi btvlyn tYdricYn pozulub daj1lmas1na gYtirib 1xard1. MxtYlif fYaliyyYt nvlYrinin bir-birindYn ayr1lmas1 vY yeni pe_Y sahYlYrinin meydana gYlmYsi nYticYsindY adamlar1n sYrYncam1nda olan qvvYlYr artmaja ba_lad1. Bu qvvYlYri nYzarYt alt1nda saxlayaraq, onlardan daha sYmYrYli _YkildY istifadY etmYyY qYbilY-icma qurulu_unun imkanlar1 atm1rd1. CYmiyyYtin qar_1s1na 1xan bu YtinliklYr onun tY_kilinin yeni formas1n1 tYlYb edirdi. QYbilY-icma qurulu_unun daj1lmas1 onun dojurduju mifoloji dnyagr_nn bhran1na sYbYb oldu. Dnya haqq1nda mifoloji tYsYvvrlYr vY adYt-YnYnYlYrin byk bir hissYsi dvrn apar1c1 meyllYri ilY sYslY_mYdiyinY grY, onlar yeni reall1qlarla z-zY gYldikcY nfuzdan di_mYyY ba_lad1. Mifoloji adYt-YnYnYlYr z gcn zYkadan, aj1ldan deyil, etiqaddan gtrdynY grY z mYnbYyini zYkadan gtrmYyYn hYr cr bilik nadanl1q kimi qiymYtlYndirilmYyY ba_land1. FYlsYfY mYhz belY bir mYnYvi atmosferdY meydana gYldi. O, yaranmaqda olan vY a1la, mYntiqY Ysaslanan yeni dnyagr_nn ilk ifadYisi kimi tarix sYhnYsinY qYdYm qoydu. BelYliklY, fYlsYfY dnyan1 rasional arqumentlY_dirmYnin kmYkliyi ilY izah edir. FYlsYfi suallara cavab zYkan1n dYlil vY YqlinYticYlYrindY axtar1l1r. FYlsYfi dnyagr_nn Ysas cYhYti onun mcYrYddliyindYdir. Dnyagr_nn tarixi tiplYrinin yaranma ard1c1ll11 a_a1dak1 kimi olmu_dur: mif, din, fYlsYfY, elm. FYlsYfY tarixYn nYzYriyyYnin Yn ilkin formas1 kimi tY_Ykkl tapm1_d1r. Insanlar1n gndYlik hYyat fYaliyyYti prosesindY kortYbii surYtdY meydana gYlYn mxtYlif biliklYr hYlY lap qYdim zamanlardan ba_layaraq, toplanmaja ba_l1ca da, onlar pYrakYndY _YkildY sYpYlYnYrYk sistemlY_dirilmYmi_di. Bu biliklYr insanlar1n mxtYlif xarakterli tYlYbatlar1n1 dYmY vasitYsi kimi meydana gYlYrYk, ba_l1ca olaraq, praktik mYqsYdlYrY xidmYt edirdi. qli YmYyin fiziki YmYkdYn ayr1lmas1ndan sonra dnya haqq1nda insan biliklYrinin qeyri-praktik sYciyyY da_1yan yeni mYnbYyi meydana 1xd1. Intellektual fYaliyyYti zlYrinY ba_l1ca mY_juliyyYt nv seYn adamlar1n tYdqiq etmYk, dnyan1 dYrk etmYk istYyi art1q praktik ehtiyaclardan dojmurdu. Ibtidai insan1n btn mr ya_ay1_ ujrunda gndYlik sYrt mbarizYdY keirdi. Bu, onun saj qalmas1 n yeganY mmkn yol idi. CYmiyyYt onun sYrYncam1nda olan mYhsuldar qvvYlYrin art1m1 mYyyYn hYddY atd1qdan sonra bir qrup adamlar1 bu aj1r, zc hYyatdan azad etmYk imkan1 YldY etdi. Onlardan bYzilYri Yqli YmYyi zlYrinY Ysas fYaliyyYt nv sedilYr. Indii art1q maddi ehtiyaclar1 dYmYk qayj1s1na ox da qalmadan zn btnlklY intellektual fYaliyyYtY sYrf etmYk olard1. Yeni biliklYrY yiyYlYnmYk sYyi bu adamlar1n hYyat1n1n ba_l1ca mYnas1na evrilmYyY ba_lad1. vvYllYr idraka stimul verYn praktik mYqsYdlYri getdikcY daha ox yeni biliyin dojurduju sevinc vY ruh yksYkliyi YvYz edirdi. Faydalanmaq naminY bilik tezisini bilik naminY bilik formulu YvYz etmYyY ba_lad1. ElY nYzYriyyYnin Yn ilkin formalar1n1 da xalis biliyi zlYrinin ba_l1ca hYyat ideal1na evirmi_ bu adamlar yaratd1lar. O vaxtlar gerYkliyin mxtYlif tYrYflYri haqq1nda toplanm1_ olan biliklYr mYcmusu o qYdYr byk deyildi Ki, onlar1 vahid sistemin elementlYri _YklindY birlY_dirmYk qeyri-mmkn olsun. Ilk mtYfYkkirlYr bu i_in hdYsindYn asanl1qla gYldilYr; onlar bir neY fundamental anlay1_ Ysas1nda biliklYrin nizams1z ktlYsinY sistem xarakteri verYrYk, onlar1 vahid nYzYri tYlim alt1nda birlY_dirirdilYr. QYdim Yunanlar ilk nYzYriyyYnin yarad1c1lar1n1 mdriklik a_iqlYri, hikmYtsevYrlYr, onlar1n bu yeni mY_juliyyYtini isY hikmYtY sevgi (fYlsYfY) adland1r1rd1lar. BelYliklY, fYlsYfY termini nYzYriyyYyY, sonra isY mumiyyYtlY elmY verilYn ilk ad kimi meydana gYldi. QYdim yunanlar1n fYlsYfY adland1rd1qlar1 ilk nYzYriyyYlYr gerYkliyin ayr1-ayr1 sahYlYri haqq1nda toplanm1_ konkret biliklYr sistemi deyil, daha ox dnya, onun mYn_Yyi vY mahiyyYti haqq1ndak1 mumi vY sadYlvh tYsYvvrlYrin vahid sistemi idi. Lakin mifologiyadan fYrqli olaraq, bu sadYlvh tYlimlYr dnya haqq1nda he bir mYntiqY sykYnmYyYn fantastik tYsYvvrlYrin nizams1z ktlYsi olmay1b, mYntiqi izaha Ysaslanan mhakimYlYr sisteimndYn ibarYt idi. QYdim miflYrin ba_l1ca mYzmununu tY_kil edYn YnYnYvi mvzular yenicY yaranan bu nYzYri tYlimlYrin Ysas predmetini tY_kil edirdi. Buna grY dY onlar mahiyyYtcY miflYrin rasionalla_m1_ ifadYsindYn ba_qa bir _ey deyildi. QYdim filosoflar mifin rasionalla_araq, nYzYri tYlimY evrilmYsi prosesini mvcudat1n ilk Ysas1 kimi qYbul etdiklYri ilk ba_lan1clar haqq1nda tYsYvvrlYrY vY sYbYbiyyYt ideyas1na sykYnYrYk hYyata keirdilYr. Ba_l1ca olaraq, bu iki fundamental anlay1_1n sayYisndY onlar toplanm1_ olan konkret biliklYri dnya haqq1nda vahid mumi tYlimin zvi tYrkib hissYisnY evirmYyY mvYffYq oldular. Lakin konkret biliklYr toplan1b oxald1qca sanki Yks proses ba_ verirdi: indi biliklYr zlYri daxildYn tY_kil olunaraq, mstYqil nYzYri sistemlYrY evrilmYyY ba_lad1lar. QYdim Yunan1standa konkret elmlYr belY tY_Ykkl tapd1. nYnYvi olaraq nYzYriyyYni bildirYn fYlsYfY termini bu elmlYr n dY mumi ad statusunu qoruyub saxlad1. B.e.Y. IV YsrdY Aristotel elmlYri tYsnifata ay1raraq, onlara konkret adlar verdikdYn sonra mYntiqi sual qar_1s1nda qald1: yeni yaranan bu konkret elmlYr yrYndiklYri predmet oblast1na uyjun adlar ald1qdan sonra, varl1j1n konkret bir sahYsi haqq1nda deyil, mumiyyYtlY varl1q haqq1ndak1 mumi tYlimlYri  nYzYriyyYnin bu ilk formas1n1 necY adland1rmal1? Bu tYlimlYr ilk sYbYblYr (ba_lan1clar) haqq1nda tYsYvvrlYr sistemi kimi ba_a d_ldyndYn, onlar elmlYrin dY ilk Ysas1n1 tY_kil etmYli idi. FYlsYfY tarixindY fYlsYfYni ilk sYbYblYr haqq1nda tYlim kimi ilk dYfY Aristotel tYyin etmi_dir. Aristotel onlar1 birinci fYlsYfY adland1rd1. Sonralar fYlsYfi biliyin nvYsini tY_kil edYcYk bu birinci fYlsYfY, AristoteldYn sonra metafizika adland1r1lmaja ba_land1. Yeni dvrdY konkret elmlYrin tY_Ykkl tama prosesi daha intensiv srYtlY getsY dY, o metafizika ilY konkret elmlYr arsn1da z ba_lanj1c1n1 qYdim yunanlardan gtrYn YnYnYvi mnasibYtlYrY elY bir Ysasl1 dYyi_iklik gYtirmYdi. SrYtlY tY_Ykkl tapan elmin praktik mYhsuldarl1j1 fonunda Yeni dvr mYdYniyyYtinin nYhYng simalar1 metafizik problemlYrin i_lYnib haz1rlanmas1n1 zlYrinin Ysas vYzifYsi hesab edirdilYr. F. Bekon, T.Hobbs vY R.Dekart dYrindYn inan1rd1lar ki, yeni yaranan elmin mvYffYqiyyYti ilk nvbYdY onun ilk Ysaslar1 haqq1nda tYlimin  metafizikan1n  nY dYrYcYdY Ysasl1 _YkildY i_lYnib haz1rlanmas1ndan as1l1d1r. Aristotel kimi onlar da elmlYrin btn mYcmusunu fYlsYfY adland1r1rd1lar. Dekart fYlsYfYni canl1 ajacla mqayisY edirdi. O, metafizikan1 bu ajac1n kklYrinY, gvdYsini fizikaya, budaqlar1n1 isY ba_qa elmlYrY bYnzYdirdi. Dekart rasionalist idi, yYni o, biliyin hYqiqi mYnbYyini tYcrbYdYn deyil, tYfYkkrdYn ibarYt hesab edirdi. Buna grY dY elmi bilik, onun fikrincY, metafizikadan mYntiqi nYticY kimi irYli gYlmYlidir. Lakin XVIII Ysr, yeni dvr rasionalizminin metafizikaya bYslYnYn midlYrini dojrultmad1. Alman filosofu Kant zYkan1n qeyri-mYhdud imkanlar1 haqq1ndak1 maarifilik YnYnYlYrinin YksinY olaraq, idrak1n sYrhYdlYri haqq1nda tYlim yaratd1. Kant gstYrirdi ki, insan ajl1 son sYbYblYr, ilk ba_lanj1clar haqq1nda biliklr YldY etmYk iqtidar1nda deyil. Bu Yeni dvrdY metafizikaya vurulan ilk ciddi zYrbY idi. Onun mmknlynY qar_1 yaranm1_ _bhYni hYmin dvrn metafizik sistemlYri aras1ndak1 ziddiyyYtlYr daha da dYrinlY_dirirdi. Bu vYziyyYt XIX Ysrin ortalar1nda, mumiyyYtlY, fYlsYfYnin mmknlynn a1q _YkildY inkar edilmYsinY gYtirib 1xard1. HYmin vaxtlarda fYlsYfY sz btn elmlYrY verilYn mumi ad kimi i_lYnmYkdY davam etsY dY, elmlYrin srYtlY formala_mas1 onlar1n metafizikadan fYrqini daha da dYrinlY_dirdiyindYn, fYlsYfY termini getdikcY daha ox metafizikaya mnasibYtdY i_lYdilmYyY ba_lad1. Buna grY dY XIX Ysr metafizikan1n inkar1n1, mumiyyYtlY, fYlsYfYnin inkar1 kimi mYnaland1r1rd1. Bu ideya ilk dYfY olaraq, qYrb fYlsYfYsinin yeni yaranm1_ cYrYyanlar1ndan olan pozitivizm tYrYfindYn irYli srld. Pozitivizmin banisi O.Kont iddia edirdi ki,yeni yaranm1_ pozitiv elmlYr fYlsYfYnin YnYnYvi metafizika _YklindY mvcudluju qeyri-mmkn edir. Lakin elY XIX Ysrin ortalar1ndan ba_layaraq, bir-birinin ard1nca meydana gYlmi_ vY mahiyyYtcY metafizik sYciyyY da_1yan yeni fYlsYfi konsepsiyalar fYlsYfYnin (metafizikan1n) sonu haqq1ndak1 nYticYlYrin ox tYlYsik 1xar1ld1j1n1 nmayi_ etdirdi. FYlsYfYnin sonu haqq1ndak1 tYsYvvrlYr Yeni dvr metafizikas1n1n ujursuzlujunu, mumiyyYtlY metafizikan1n yarars1zl1j1 kimi _Yrh etmYk kimi yanl1_ Ysas zYrindY formala_m1_d1. HYr bir tarixi dvrdY olduju kimi, Yeni dvrn fYlsYfYsi dY konkret mYnbYlYrdYn irYli gYlirdi vY buna grY dY onun mvYffYqiyyYtsizliyini, mumiyyYtlY, fYlsYfYnin tYbiYtindY deyil, onu dojuran bu konkret sYbYblYrdY axtarmaq laz1md1r. IV FYlsYfYnin cYmiyyYtdY vY tYhsil sistemindY yeri nYdYn ibarYtdir vY onun mvcudlujunu _YrtlYndirYn amillYr hans1lard1r? Yuxar1da biz Ymin olduq ki, fYlsYfY insan1n mtlYq biliyY yiyYlYnmY ehtiyaclar1n1 dYmY vasitYlYrindYn biridir. Masir cYmiyyYtdY elmin onsuz da dominant (stn) rolu misli grnmYmi_ bir srYtlY artd1j1na grY, elmY daha yax1n olan fYlsYfY masirlYrimizin mtlYq biliyY olan ehtiyac1n1 dinlY mqayisYdY daha effektiv _YkildY dYmYk potenstial1na malikdir. 0nsan1n mtlYq biliyY olan ehtiyac1 nYdYn irYli gYlir? Bu, bir tYrYfdYn, tYfYkkrn znn YzYli tYbiYti ilY _YrtlYnir: insan idrak1 n he bir hdud tan1mayaraq, varl1j1n getdikcY daha dYrin qatlar1na nfuz etmYk sYciyyYvidir. DigYr tYrYfdYn isY bu ehtiyac insan1n qar_1la_d1j1 bir s1ra spesifik hYyati situasiyalarla bajl1d1r. Biz btn hYyat1m1z boyu dYfYlYrlY elY YtinliklYrlY zlY_irik ki, yiyYlYnmi_ oldujumuz konkret  elmi vY professional biliklYr hYmin tYin vYziyyYtlYrdYn bizY 1x1_ yolunu gstYrY bilmYz. BelY situasiyalardan dzgn 1x1_ yolunu yaln1z dnyan1n rasional (Ysasland1r1lm1_) btv mYnzYrYsini tYmin edYn tYsYvvrlYrY yiyYlYnmi_, insan1n dnyada yeri, azadl1q, zYrurYt, tYsadf, qYzav  qYdYr, hadisYlYrin qanunauyjun YlaqYsi, sYbYbiyyYt, mcuzY, xeyir vY _Yr, YdalYt, lYyaqYt vY digYr bu qYbildYn olan kateqoriyalar haqq1nda mstYqil vY Ysasland1r1lm1_ mhakimYlYr yrtmYk iqtidar1nda olan tYfYkkr tYrzinY malik adamlar tapa bilYr. Bu cr tYfYkkr hYyatda insan1n arxalana bilYcYyi etibarl1 dayaq nqtYsi olan znY z zYkas1n1n gcnY inam hissi formala_d1r1r, onda mstYqil qYrar qYbul etmYk vY YtinliklYrdYn YksYr hallarda dzgn 1x1_ yolu tapmaq vYrdi_lYri yarad1r. Bu keyfiyyYtlYrdYn mYhrum olan adamlar analoji situasiyalarla qar_1la_arkYn zn itirir, asanl1qla kYnar tYsir alt1na d_r, 1x1_ yolunu z iradYsinin vY al1n1n gcnY gvYnYrYk yox, caduda, mcuzYdY vY digYr mistik qvvYlYrdY axtar1r. Lakin hYyatda insana etibarl1 dayaq nqtYsi olan, ona dzgn yol gstYrmYk iqtidar1nda olan bu cr tYfYkkr tYrzi fYlsYfYnin Ysaslar1na yiyYlYnmYdYn, mumiyyYtlY, fYlsYfi tYhsildYn kYnarda formala_a bilmYz. Bu keyfiyyYtlYrY malik olan tYfYkkr adlar1 yuxar1da YkilYn vY YkilmYyYn fYlsYfi kateqoriyalar sistemindYn kYnarda mvcud deyil. FYlsYfi tYfYkkr insana tYkcY z _Yxsi hYyat1ndak1 problemlYrdYn ba_ 1xarmaq n deyil, hYminin btvlkdY cYmiyyYtin rastla_d1j1, konkret elm nmayYndYlYrinin vY pe_Y sahiblYrinin hYll etmYk iqtidar1nda olmad1j1 spesifik problemlYrin yaranma sYbYblYrinin a_karlanmas1 vY onlar1n hYlli perspektivlYrinin mYyyYnlY_dirilmYsi n dY gYrYklidir. Bu problemlYri insan fYaliyyYti dojurur. Insan1n mxtYlif fYaliyyYt formalar1 onun konkret tYlYbatlar1n1 dYmYk ehtiyac1ndan yaransa da, onlar he dY hYmi_Y insan1n dnyadak1 kkl mYnafelYrinY xidmYt etmir. NY n? Bu suala cavab vermYk n insan1n fYaliyyYt formalar1 ilY mYdYniyyYt aras1ndak1 mnasibYtlYrY ayd1nl1q gYtirmYk laz1md1r, nki fYaliyyYt formalar1 mYdYniyyYt deyilYn btv sistemin tYrkib hissYlYri olub, ondan kYnarda mvcud ola bilmYz. Bu isY konkret  elmi deyil, fundamental fYlsYfi mYsYlYdir. MYdYniyyYt insan1n dnyada kkl mvcudluq sulu, yYni onun sosial mvcudlujunu tYmin edYn kkl _YrtlYrin mYcmusudur. Lakin o, donuq deyil, dinamik, z varl1j1 YrzindY mxtYlif hallar olan, yYni mxtYlif tYkaml mYrhYlYlrindY keYn bir sistemdir. Insan fYaliyyYtinin konkret mYzmunu, mYna vY YhYmiyyYti hYmi_Y onun mYdYniyyYtin hans1 tYkaml mYrhYlYsinY tYsadf etmYsindYn as1l1 olur. Buna grY dY btv bir tam kimi mYdYniyyYti yrYnmYdYn onun tYrkib hissYsi olan insan fYaliyyYti haqq1nda, onun xeyirYmi, yoxsa _YrYmi xidmYt etmYsi haqq1nda yaln1z bu fYaliyyYtin zndYn 1x1_ etmYklY mhakimY yrtmYk olmaz. Ayr1-ayr1 elmlYr mYdYniyytYin konkret tYrkib hissYlYrini yrYnsY dY, mYdYniyyYti btv bir tam kimi tYdqiq etmYk onlar1n he birinin predmetinY daxil deyildir. Bu, konkret  elmi deyil, fYlsYfi mYsYlYdir. mumiyyYtlY fYlsYfY n hissY haqq1nda onu tamla YlaqYlYndirmYklY mhakimY yrtmYk meyli sYciyyYvidir. Yaln1z bu cr yana_ma hissY ilY tam aras1ndak1 qar_1l1ql1 mnasibYt vY tYsirlYrin tam1n btvlyn vY dayan1ql1j1n1 pozmayan optimal hYddini mYyyYnlY_dirmYyY kmYk edY bilYr. slindY cYmiyyYtdY meydana 1xan kkl problemlYrin fYlsYfi mahiyyYti tamla hissY arasn1dak1 mnasibYtlYrdY harmoniyan1n pozulmas1ndan ba_qa bir _ey deyildir. Elmi yana_man1n fundamental Ysas1n1 tY_kil edYn struktur metod hissYni tamdan tYcrid edilmi_ _YkildY yrYnir. Buna grY dY btv bir tam kimi mYdYniyyYtin tYrkib hissYlYri olan fYaliyyYt formalar1 haqq1nda konkret elmi bilik bu formalar1n mYdYniyyYtY tYsirini vY meydana 1xan spesifik problemlYrin kkl sYbYblYrini Yks etdirY bilmYz. Yaln1z fYlsYfi tYfYkkr tYrzinY yiyYnlYnmYklY insan fYaliyyYtinin mYdYniyyYtdY yaratd1j1 kkl problemlYrin, demYli, bu fYaliyyYtin nYticYlYri ilY insan1n znn kkl mYnafelYri aras1ndak1 ziddiyyYtin sYbYbini a_karlamaq mmkndr. FYlsYfY elmY z mYdudiyyYtlYrini dYrk etmYyY, fYlsYfi tYfYkkr mYdYniyyYtinY yiyYlYnmi_ alimY isY YldY etdiyi elmi nYticYlYri bu mYhdudiyyYtlYri nYzYrY almaqla dYyYrlYndirmYyY kmYk edY bilYr. FYlsYfYnin elm n byk dnyagr_ YhYmiyyYti mYhz bununla _YrtlYnir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, konkret elmi biliyin insan1n kkl mYnafelYrinY laqeydliyi ilY _YrtlYnYn mYhdudluju onun mahiyyYtindYn irYli gYlsY dY, XIX Ysrin 30-40-c1 illYrindYn ba_layaraq, elmdY ba_ verYn diferensasiya proseslYri bu laqeydliyi daha da dYrinlY_dirdi. Bu dvrlYrdY yeni elm sahYlYrinin meydana gYlib srYtlY inki_af etmYsi vY ayr1ca bir elmin daxilindY ba_ verYn _axYlYnmY,mxtYlif elmlYrin srYtlY bir-birindYn uzaqla_mas1na sYbYb oldu. I_ o yerY gYlib atd1 ki, qon_u tYdqiqat sahYlYrindY al1_an alimlYr bir-birini getdikcY daha Ytin anlamaja ba_lad1lar. Dar ixtisasla_man1n dYrinlY_mYsi mtYxYssislYrdYn hYr birinin digYrinin nY ilY mY_jul oldujunu ba_a d_mYsini YtinlY_dirirdi. Bu, mxtYlif istiqamYtlYrdY toplanan elmi biliklYr aras1ndak1 YlaqYlYrin itmYsinY, dnyan1n o vaxta qYdYr formala_m1_ az  ox btv elmi mYnzYrYsinin paralanmas1na sYbYb olurdu. MtYxYssislYr mYhdud pe_Y maraqlar1n1 n plana YkdilYrinY grY, insan1n znn kkl mYnafelYri getdikcY daralan oxsayl1 ixtisas maraqlar1 arxas1nda grnmYz olurdu. Dar ixtisasla_man1n fYsadlar1 zn ox gzlYtmYdi. Insan1n kkl planetar maraqlar1na getdikcY daha biganY qalan dar ixtisasla_ma XX YsrdY btn bY_YriyyYtin mvcudlujunu tYhdid edYn qlobal problemlYrin yaranmas1n1n Ysas sYbYblYrindYn birini tY_kil edir. Qlobal problemlYrin hYlli n dar ixtisasla_ma YrivYsindY apar1lan tYdqiqatlar1n instrumental  metodoloji bazas1n1n vY nYzYri Ysaslar1n1n yetYrli olmamas1n1n dYrk edilmYsi onlara daha geni_ prizmadan yana_maq zYrurYti yaratd1. Bu zYrurYt XXI YsrdY elm qar_1s1nda elmlYrin inteqrasiyas1, elmi biliklYrin sintezi mYsYlYsini Ysas problem kimi qoydu. Lakin elmin haqq1nda yuxar1da shbYt gedYn mYhdudiyyYtlYri bununn Ylveri_li olmad1j1ndan elmlYrin inteqrasiyas1 probleminin hYlli mYsYlYyY daha qlobal miqyaslardan yana_maj1 tYlYb edir. FYlsYfY n YzYldYn gerYkliyY Yn mumi yana_ma sYciyyYvi oldujundan, yaln1z fYlsYfi tYfYkkr mYdYniyyYtinY sahib olan mtYxYssislYr bu problemi ujurla hYll etmYyY qadirdir. Elmin tarixi gstYrir ki, o z inki_af1n1n mYyyYn mYqamlar1nda dvr olaraq ciddi YtinliklYrlY qar_1la_1r. Bu mYqamlar elmin inki_af1nda bhran mYrhYlYlYri vY ya elmi inqilablar dvr adlan1r. Tarixi tYcrbY gstYrir ki, elmi belY bhran vYziyyYtlYrindYn 1xarmaq n onun z vasitYlYri,yYni, nYzYri vY ihstrumental  metodoloji potensial1 kifayYt etmir. Bununn elmi nYzYriyyYnin 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn vY tYkcY konkret  elmi deyil, hYm dY fYlsYfi mYzmun da_1yan bir s1ra fundamental anlay1_lara tYnqidi yana_ma bacar1j1na malik alimlYrY ehtiyac yaran1r. Lakin elmin Ysaslar1na tYnqidi yana_maq qabiliyytYi yaln1z fYlsYfi tYfYkkr mYdYniyyYti Ysas1nda formala_a bilYr. Yaln1z bu cr d_ncY tYrzinY sahib olan alimlYr elmi nYzYriyyYnin istinad etdiyi fundamental anlay1_lar1 fYrqli _YkildY _Yrh edib mYnaland1rmaqla elmi bhran vYziyyYtindYn 1xara bilYr. TYsadfi deyildir ki, XX Ysrin YvvYllYrindY fizikan1 bhrandan mYhz fYlsYfi tYfYkkrY sahib olan iki byk alim  A.Eyn_teyn vY N. Bor 1xard1lar. A.Eyn_teyn sonralar etiraf edirdi ki, nisbilik nYzYriyyYsini yaratmaqda ona fiziklYrdYn daha ox avstriya filosofu E.Max vY ingilis filosofu D.Yumun YsYrlYri tYsir gstYrmi_dir. Grndy kimi, fYlsYfY ilY elm qismYn bir-birinY daxildir, fYlsYfi tYfYkkr elmi bhrandan 1xararaq, onun sonrak1 inki_af1n1 istiqamtlYndirmYk gcnY malikdir. Bu faktda fYlsYfYnin metodoloji funksiyas1 z ifadYsini tap1r. 2 movzu QDIM ^RQ FLSFSI V NTI FLSF PLN QYdim MisirdY fYlsYfi fi:rin tY_Y::l QYdim B0bilist0nd0 fYlsYfY QYdim Hind fYlsYfYsi QYdim indY fYlsYfi fi:ir 5. nti: fYlsYfYnin m5yd0n0 gYlmYsi: mY:tYblYr vY cYrYy0nl0r 6. nti: fYlsYfYnin in:i_0f1n1n Yn y:sY: mYrhYlYsi 7. nti: fYlsYfYnin llinizm dvr vY R>m0 mYrhYlYsi DBIYYT 1.FYrh0d>lC M. FYlsYfYnin Ys0sl0r1. B0:1, 2004 2. H0c1y5v Z. FYlsYfY.B0:1, 2001 3. Im0n>v H. FYlsYfY. B0:1, 2005 4.b1_>v V. FYlsYfY. B0:1, 2005 5. %Ylil>v S. FYlsYfY vY tYhsil, B0:1, 2005 6. Z5yn0l>v M. QYrb fYlsYfYsi. B0:1, 2008 7. MYmmYd>v Z. ^Yrq fYlsYfYsi, B0:1, 1998 8. FYlsYfY. nsi:l>p5di: lYti. B0:1, 1997 9. ^:r>v . FYlsYfY. B0:1, 2008 10. RstYm>v Y. FYlsYfYnin Ys0sl0r1.B0:1,2007 11. R0m0z0n>v F. vY b0_q0l0r1. FYlsYfY. B0:1, 2003 FYlsYfY EsCsi bili: s0hYsi :imi il: dYfY QYdim ^Yrq l:YlYrindY (Misir, B0bilist0n, Hindist0n, in, zYrb0yc0n) m5yd0n0 gYlmi_ vY in:i_0f 5tmi_dir. L0:in, bir s1r0 tYdqiq0t1l0r, EsCsYn dY QYrbdY g5ni_ y0y1lm1_ 0vr>s5ntrizm (mYr:YzilYr) cYrYy0n1n1n nm0yYndYlYri fYlsYfYnin QYdim ^YrqdY y0r0n1b in:i_0f 5tmYsini qYtiyyYtlY in:0r 5dirlYr. nl0r1n bC fi:ri y0ln1z fYlsYfYyY d5yil, digYr bili: s0hYlYrinY, > cmlYdYn YdYbiyy0t0, incYsYnYtY, mYdYniyyYtY vY btvl:dY siviliz0siy0y0 0id 5dilir. Bu fi:irlY Yl0qYd0r d5mYliyi:: m5E0ni:0, riy0ziyy0t, 0str>n>miy0 vY s. 5lmlYrin vYtYni QYdim ^Yrq >ldCC h0ld0, QYdim Yun0n fil>s>fl0r1n1n bir >Eu z il:in 5lmi vY fYlsYfi bili:lYrini bur0d0n gtrd:lYri tYqdirdY grYsYn nYyY grY, fYlsYfi fi:ir bur0d0 y0r0n0 bilmYzdi? QYdim ^Yrq l:YlYrindY y0r0n0n vY in:i_0f 5dYn fYlsYfi id5y0l0r isY bur0d0 y0r0nm1_ tYbiYt 5lmlYrinY Ys0sl0n1rd1.  dvrn fil>s>fl0r1 z mddY0l0r1n1 sbut 5tmY: n, hYmin 5lmlYrin n0iliyyYtlYrindYn g5ni_ istif0dY 5dirdilYr. I B.5.Y. IV minilli:dY QYdim Misir Yr0zisindY mvcud >l0n quld0rl1q qurulu_u, znn Yn y:sY: in:i_0f mYrhYlYsinY 0tm1_d1. Bur0d0 il: tYsYrrf0t f>rm0l0r1, Y:inili: vY h5yv0nd0rl1ql0 y0n0_1, in_00t incYsYnYti, d0_ vY 00c 5m0l1, dYri 0_1l0nm0s1, t>Euculuq sYnYti, p0pirusl0r zYrindY y0z1 vY s. y0r0nm00 b0_l0m1_d1. Qull0r1n YmYyi ilY, dny0 mYdYniyyYtinin incilYri s0y1l0n nYhYng 5hr0ml0r, mYbYdlYr, s0r0yl0r in_0 5dilirdi. B5lY bir ist5hs0l fY0liyyYti ins0nl0rd0 tYbiYt vY Ytr0f 0lYm h0qq1nd0 mYyyYn bili:lYr YldY 5tmYyY im:0n y0r0d1rd1. dur :i, bur0d0 bir s1r0 tYbiYt 5lmlYri - m5E0ni:0, fizi:0, bi>l>giy0, 0str>n>miy0, :>sm>l>giy0, tYb0bYt vY s. 5lYcY dY fYlsYfY s0hYsindY il: 0dd1ml0r 0t1l1rd1. Bu dvrdY GnY_ tYqvimi vY su s00t1 dzYld1lmi_d1r. Nil 0y1n1n d0_1b Y:ilmYsinY uyun >l0r0q Yh0li Y:inili:dY t>Eumun sYpilmY v0Et1n1 vY mYhsul y11m1 dvrn mYyyYn 5dirdi. Nil 0y1n1n d0_m0s1n1n vY Y:ilmYsinin sYbYbini yrYnmY: cYhdi QYdim Misir 0str>n>miy0s1n1n y0r0nm0s1 vY in:i_0f1n0 gcl tY:0n v5rdi. Q5yd 5dY: :i, Nil 0y1 bir nv misirlilYr n hYy0t d5mY: idi, istYr bYdii y0r0d1c1l1qd0, istYrsY dY digYr s0hYlYr dY, EsusilY p>5ziy0 vY mif>l>giy0d0 Nilin tYrYnnm mhm y5r tutur. Nil 0y1 d0_0n z0m0n Misir sYm0s1nd0 Yn p0rl0q ulduz Sirus grnrd. Min b5_ yz il YrzindY misirli 0str>n>ml0r 373 GnY_ vY 832 y tutulm0s1n1 q5ydY 0lm1_l0r. SYm0n1n s5yri Ys0s1nd0 y0r0n0n il: tYqvimY grY bir il hYr biri 30 gndYn ib0rYt >l0n 12 0y0 blnrd. HYr ilin YvvYlindY >n0 5 mqYddYs gn dY Yl0vY 5dilirdi. Bu d0 ilin 365 gnY bYr0bYr >lm0s1n1 gstYrirdi. nl0r gndz vY g5cYni 12 s00t0 blrdlYr. Bur0d0 5lm, EsusYn dY dYqiq 5lmlYr tYtbiqi E0r0:t5r d0_1y1rd1. Dny0 mYdYniyyYtinin n0dir incilYrindYn s0y1l0n vY bir s1r0 sirlYri hYlY dY 01lm0m1_ q0l0n, hYr biri 2,5 t>nd0n 54 t>n0 qYdYr 01rl11nd0 >l0n, d0_ sEurl0r1nd0n vY qr0nitdYn ti:ilmi_ mY_hur Misir 5hr0ml0r1, pir0mid0l0r1, hYndYsY, cYbr, m5E0ni:0 5lmlYrinin s0yYsindY in_0 5dilmi_dir. Riy0ziyy0t s0hYsindY tYqribi :v0dr0t :: 0lm0, >tur0c01 :v0dr0t >l0n :Ysi: pir0mid0n1n hYcminin h5s0bl0nm0s1, 5vrY uzunluunun di0m5trY nisbYti vY s. >nl0r1n n0iliyyYti idi. TYb0bYt s0hYsindY isY Misir hY:imlYri m5yitlYri y0rm0ql0, ins0n1n 0n0t>miy0s1n0 vY q0n dvr0n1n0 d0ir bir s1r0 mYlum0tl0r YldY 5tmi_lYr. Bur0d0n 0yd1n >lur :i, >nl0r EYstYlYrin m0licYsini >vsunl0m0ql0 d5yil, 5lmi Ys0sl0rl0 hYy0t0 :5irmi_lYr. QYdim MisirdY fYlsYfi fi:rin m5yd0n0 gYlmYsi bir tYrYfdYn tYbiYt 5lmlYrinin in:i_0f1 ilY, digYr tYrYfdYn isY dny0y0 mif>l>ji b0E1_l0 b0l1 >lmu_dur. Bur0d0 fYlsYfi fi:irlYr z mYnbYyini miflYrdYn, Yfs0nYlYrdYn, n01ll0rd0n, d0st0nl0rd0n gtrm_dr. BizY gYlib 0t0n mY_hur miflYrdYn biri "Isid0 vY siris" h0qq1nd0 Ys0tirdir. siris sYhr0l0r1n tYcYssm >l0n q0rd0_1 S5t ilY mb0rizY 0p0r1r. Isid0 isY hYm >nl0r1n b0c1s1, hYm dY sirisin 0rv0d1d1r. ( z0m0n MisirdY fir>nl0r z b0c1l0r1 ilY 5vlYnirdilYr.) S5t sirisi 0ld0d1b >nu ldrr vY bYdYnini :ii: hissYci:lYrY d>r0y0r0q Ytr0f0 sYpYlYyir. Bund0n EYbYr tut0n y5nicY Q>r 0dl1 >ul d>mu_ Isid0 Yrinin bYdYn hissYlYrini bir y5rY y11r. Y5r0lt1 sYltYnYtlYrin 0ll0hl0r1nd0n biri >l0n nubisin :mYyi ilY sirisY hYy0t v5rirlYr, > dirilir vY S5tlY vuru_0r0q >n0 q0lib gYlir. Bu d0imi mb0rizY MisirdY ilin fYsillYrini zndY Y:s 5tdirir. B5lY :i, Nilin d0_m0s1, sYpin dvr, y5ti_mY vY mYhsul y11m1 dvrdr. pr5l-iyun 0yl0r1nd0:1 qur0ql1q dvr sirislY S5t 0r0s1nd0 mb0rizY, Nil 0y1n1n suyunun ir:lYnmYsi, Ytr0fd0 :ii: glmYYlYrin vY b0t0ql1ql0r1n y0r0nm0s1 sirisin Ytr0f0 sYpYlYnmi_ bYdYni, dirilmYsi vY S5t zYrindY:i qYlYbYsi isY y5ni d0_q1nl0r1 vY hYy0t1 Y:s 5tdirir. siris hYm dY lmn tYcYssm >lduund0n btn lYnlYrin ruhu >nun q0r_1s1nd0 c0v0b v5rmYlidir.  z0m0n tYrYzinin bir gznY ruh, digYr gznY isY h0qq - Yd0lYt q>yulur. gYr ruh gn0hs1z >l0rd1s0 >, cYhYnnYm >dund0n 0z0d >lur vY I0l0 dzYnliyinY gndYrilirdi. I0l0 dzYnliyindY h5 v0Et qur0ql1q >lmurdu. QYdim MisirdY 0EirYt dny0s1n0 in0m mhm y5r tutduund0n, >nl0r b5lY h5s0b 5dirdilYr :i, lmdYn s>nr0 bYdYnin s0El0nm0s1 _Yr0itindY ruh y0_0y0 bilYr. Mumiy0l0m0, llYr _YhYrlYrinin s0l1nm0s1, d0_ t0butl0r1n, nYhYng 5hr0ml0r1n, pir0mid0l0r1n y0r0d1lm0s1 mYhz bu mYqsYdY EidmYt 5dirdi. L0:in miflYrY dini mYzmun v5rilmYsi, t5zli:lY fYlsYfi b0E1_l0 YvYz >lunm00 b0_l0d1. Bu Ys0sYn QYdim MisirdY y0r0nm1_ "rf01n1n m0hn1s1" vY "lmn tYrYnnm" :imi YdYbi YsYrlYrdY z Y:sini t0pm1_d1r. rf01n1n m0hn1s1nd0 "0EirYt dny0s1" 0nl0y1_1 _bhY 0lt1n0 0l1nm0ql0, YsYrdY gstYrilir :i, hYlY > dny0d0n h5 :im q0y1tm0m1_d1r :i, >nun h0qq1nd0 mYlum0t v5rsin, ins0n y0ln1z z YmYllYrinin s0yYsindY YbYdi y0_0y0 bilYr. "lmn tYrYnnm" YsYrindY isY bunun Y:sinY >l0r0q 0EirYt dny0s1n1n mvcudluu h0qq1nd0 fi:ir irYli srlrd. Btn bunl0r gstYrir :i, mif>l>ji dini dny0gr_ tYdricYn t0riE sYhnYsindYn d_r, >nu hYy0t0, Ytr0f 0lYmY y5ni fYlsYfi b0E1_l0r YvYz 5tmYyY b0_l0y1r. II QYdim siviliz0siy0. 5yni z0m0nd0, ^um5r-0::0d mYdYniyyYtini dY Yh0tY 5dir. Bu mYdYniyyYt b.5.Y. IV minilli:dY DYclY vY FYr0t 0yl0r1n1n 0r0s1nd0 y5rlY_Yn M5s>p>t0miy0 (yun0nc0, i:i0y0r0s1 d5mY:dir) 0dl0n0n Yr0zidY y0r0nm1_d1r. Bu Yr0zidY b.5.Y. III minilli:dY _im0l hissYdY 0::0dl0r, cYnubd0 isY _um5rlYr z dvlYtlYrini y0r0tm00 b0_l0m1_l0r. L0:in bir mddYtdYn s>nr0 bu sYltYnYt Ymm0rilYr tYrYfindYn d01d1l0r0q, >nun y5rindY y5ni dvlYt y0r0d1ld1 vY B0bilist0n bu dvlYtin p0yt0Et1 5l0n 5dildi. B5lYli:lY, _um5rlYri, 0::0dl0r1, Ymm0rilYri, 5l0rilYri vY bu Yr0zidY y0_0y0n digYr E0lql0r1 birlY_dirYn qYdim B0bilist0n sYltYnYti y0r0nd1. H0mmur0pinin h:mr0nl11 dvrndY (5.Y. 1792-1750) bu dvlYt znn Yn y:sY: in:i_0f zirvYsinY 0tm1_d1. Bu dvlYtin i:inci iY:lYnmY dvr 0ssurinin h0:imiyyYtY gYldiyi dvrY (5.Y. 612-538) tYs0df 5dir. Bu dvlYt siviliz0siy0 t0riEdY y5ni B0bilist0n 0dl0n1r. Bizim dvrmzYdY: gYlib 0t0n gil lvhYlYr sbut 5dir :i, QYdim B0bilist0nd0 5lm d0h0 >E in:i_0f 5tmi_di. ^um5rlYr cYbr vY hYndYsYnin Ys0s1n1 q>ymu_l0r, s>nr0l0r isY "Pif0q>r t5>r5mi" bunun Ys0s1nd0 y0r0d1lm1_d1r. Il: dYfY >l0r0q _um5rlYr >nluq vY 0lt1 >nluq s0y sist5mini y0r0tm1_l0r. Bu gnYdY:, btn bY_YriyyYt, >nd0n istif0dY 5dir: 1 s00t = 60 dYqiqY, 1 dYqiqY = 60 s0niyY. DigYr tYrYfdYn sYm0 cisimlYrini yrYnmY: cYhdi, B0bilist0nd0 0str>n>miy0n1n y0r0nm0s1n0 vY in:i_0f1n0 sYbYb >ldu. BY_Yri fi:ir t0riEindY dny0d0 birinci >l0r0q ulduzlu sYm0n1n il: EYritYsini tYrtib 5dYn B0bilist0n 0str>n>mu S5l5v5:0 (b.5.Y.II Ysr) dny0n1n h5li>s5ntri: sist5mi h0qq1nd0 mYlum0t v5rmi_dir. Bur0d0 tYbiYt vY gy cisimlYri zYrindY 0p0r1l0n d0imi m_0hidYlYr bir s1r0 tYqvimlYrin y0r0nm0s1n0 sYbYb >lmu_dur. B5lY tYqvimlYrdYn biri >l0n QYmYri tYqviminY grY, bir 0y 29 vY y0 30 gnY, il 12 0y0 vY 354 gnY bYr0bYrdir. Y0Eud b0_q0 GnY_ tYqviminY (^Yms) grY 1 il 365, 24 sut:0y0 bYr0bYrdir. Bunl0rl0 y0n0_1, tYb0bYt s0hYsindY QYdim B0bilist0nd0 y5ti_Yn p5_Y:0r hY:imlYr, bir s1r0 EYstYli:lYri m0licY 5tmY:lY, >nl0r1n Yl0mYtlYrini dY, mYyyYn 5tmi_lYr. ^um5rlYrin bir n5Y m0licY r5s5ptlYri dvrmzYdY: gYlib 0tm1_d1r. Bunl0rl0 bYr0bYr, _um5r vY 0::0d dillYrindY hum0nit0r 5lmlYrin (t0riE, c>r0fiy0, hquq vY s.) in:i_0f1n0 d0ir >Elu mYlum0tl0r v0r. lmlYrin y0r0nm0s1 vY in:i_0f1 nYticYsindY Ytr0f 0lYmY dini-mif>l>ji b0E1_ mYntiqi >l0r0q fYlsYfi b0E1_l0 YvYz >lunmu_dur. Dny0 mYdYniyyYtinY hYddYn ziy0dY 5lmi bili:lYr bYE_ 5dYn q>c0 ^Yrq Ytr0f 0lYmin dYr:indY, dny0n1n fYlsYfi iz0h1nd0 Esusi y5r tutur. ^um5r d0st0n vY h5:0yYlYrindY cYmiyyYt, siy0sYt, YEl0q n>rm0l0r1 vY s. h0qq1nd0 dYyYrli fYlsYfi fi:irlYrY r0st gYlmY: >lur. QYdim B0bilist0nd0 fYlsYfi mY:tYb vY cYrYy0nl0r >lm0s0 d0, dny0n1n dini-mif>l>ji vY tYbii-5lmi mYnzYrYsini t0m fYrqlYndirY bilmYyYn dny0gr_, fYlsYfi d_ncY tYrzi mvcud >lmu_dur. Bu cYhYtdYn 0n1n qul ilY shbYti, Bilq0m1_ h0qq1nd0 d0st0n vY s. 0bidYlYri nYzYrY 0lm0q :if0yYtdir. 0n1n qul ilY shbYti 0dl1 h5:0yYdY Ys0s shbYt ins0n hYy0t1n1n mYn0s1 Ytr0f1nd0 g5dir: bur0d0 h:md0r1n qYzYbinY d0r >lmu_ qul s0hibi z qulu ilY, hYy0t1n mYn0s1zl11 h0qq1nd0 shbYt 5dir: hYy0td0 hYr _5y  h:md0r1n sYE0vYtinY middY, :5f mYclisindY, q0d1n0 mYhYbbYt dY, 0licYn0bl1q d0 vY nYh0yYt, lmdYn s>nr0 hYy0t1n z dY, b>_, mYn0s1z bir _5y >lduu q5yd >lunur. QYdim ^Yrqin n0dir incilYrindYn s0y1l0n vY dny0 YdYbiyy0t1n1n q1z1l f>ndun0 d0Eil >l0n "Bilq0m1s h0qq1nd0 d0st0n" vY y0Eud hYr _5yi bilYn 0d0m1n d0st0n1 Y0E1n ^Yrqin drd dilindY: _um5r, 0::0d, hurrit vY h5t dilindY 3500 il bund0n YvvYl gil lvhYlYr zYrindY y0z1lm1_ vY dvrmzY qYdYr gYlib 0tm1_d1r. D0st0n1n qYhrYm0n1 Bilq0m1s t0riEi _YEsiyyYt >lm0ql0, b.5.Y. 27-ci Ysrin s>nu, 26-c1 Ysrin YvvYllYrindY ^um5rdY Uru: dvlYtinY b0_1l1q 5dYn sl0lYnin b5_inci h:md0r1 >lmu_dur. D0st0nd0 shbYt Ys0sYn 0ll0hl0rl0 mb0rizYdYn vY lmYzli:dYn g5dir. Bilq0m1sd0n q>rE0n 0ll0hl0r >nu mYhv 5tmY: n gcdY >n0 bYr0bYr >l0n n:idunu y0r0d1b >n0 q0r_1 1Em00 mYcbur 5dirlYr. n:idu tYbiYtdY vYh_i h5yv0nl0r 0r0s1nd0 y0_0d11 n btn h5yv0nl0r1n dilini bilirdi. ll0hl0r1n mYqsYd vY niyyYtini b0_0 d_Yn Bilq0m1s s0r0y1n1n Yn gzYl q0d1nl0r1nd0n birini n:idunun y0n1n0 gndYrir, q0d1n >nu y>ld0n 1E0r1r, >, tYbiYtlY Yl0qYni :Ysir vY btn h5yv0nl0r >nd0n z dndYrir. Bu z0m0n Bilq0m1s >nunl0 vuru_ur, >n0 q0lib gYlir, l0:in >nu ldrmr. nl0r1n bu mb0rizYsi d5mY: >l0r :i, d>stluql0 b0_0 0t1r. Bu h0disYdYn qYzYblYnYn 0ll0hl0r pl0n qurub n:idunu ldrrlYr. D>stunun lmn grYn Bilq0m1s il: dYfY >l0r0q znn dY YvvYl-0E1r lmY d0r >l0c01n1 dYr: 5dir vY lmYzli:, YbYdi hYy0t s>r01nd0, v0EtilY ll0hl0rd0n lmYzli: 0l0n Utn0pi_tinin y0n1n0 gYlir. Utn0pi_ti >n0 iz0h 5dir :i, YbYdi hYy0t mm:n d5yil. NYh0yYt, uzun shbYtlYrdYn s>nr0 Utn0pi_ti Bilq0m1s0 dYnizin dibindY:i "lmYzli: >tu"nun y5rini d5yir. Bilq0m1s by: Ytinli:lY bu >tu YldY 5dir vY z l:YsinY q0y1d1r. Y>runluqd0n y>ld0 :ii: bir gln :Yn0r1nd0 y0t1r, bu z0m0n il0n >nd0n >tu >url0y1b y5yir, > s00t YbYdi hYy0t q0z0n1r. Btn bunl0rd0n s>nr0 Bilq0m1s0 0yd1n >lur :i, YbYdi hYy0t mm:n d5yil, ins0n lmYzliyY y0ln1z z fY0liyyYti, y0E_1 YmYllYri ilY n0il >l0 bilYr. mumiyyYtlY, d0st0nd0 hYy0t vY lm mvzusun0 fYlsYfi b0E1_ Ys0s y5r tutur. Ins0n znn lmY mYh:umluunu, 0ll0hl0r1n vY dny0n1n YbYdiliyini dYr: 5dir. III Hindist0nd0 fYlsYfYnin f>rm0l0_m0s1 d5mY: >l0r :i, b.5.Y. I minilliyin >rt0l0r1n0 tYs0df 5dir.  dvrdY QYdim Hind cYmiyyYti drd qrup0 blnrd: br0hm0nl0r (r0hiblYr), :_0trilYr (hYrbi 0rist>:r0tiy0), v0y_ilYr (sYnYt:0rl0r, ist5hs0l1l0r, t0cirlYr) vY _udr0l0r (br0hm0nl0r0, :_0trilYrY, v0y_ilYrY t0b5 >l0n 0_01 tYbYqY). Bu dvrdY v0rl1q, m0t5riy0, hYy0t, ins0n, :0in0t vY s. h0qq1nd0 Ys0sYn dini-mif>l>ci, id0list sYciyyY d0_1y0n fYlsYfi b0E1_l0r vY m0t5ri0list fYlsYfi s5zmYlYr m5yd0n0 gYlmi_di. Dny0, ins0n vY YEl0q h0qq1nd0 bir s1r0 fYlsYfi fi:irlYr QYdim Hind YdYbiyy0t1 0bidYsi >l0n V5d0l0rd0 t>pl0nm1_d1r :i, bu d0 Ys0sYn dini dny0 b0E1_1 Y:s 5tdirirdi. V5d0l0r 4 hissYdYn ib0rYtdir, >nl0rd0n Yn qYdimi S0mhitlYrdir (Riqv5d0, Br0hm0nl0r, Z0hidlYr, rny0:l0r). QYdim Hind fYlsYfYsi Ys0sYn i:i istiq0mYtdY >rt>d>:s0l (V5d0l0r1 qYbul 5dYn) vY q5yri->rt>d>:s0l (V5d0l0r1 qYbul 5tmYyYn) in:i_0f 5tmi_dir. Bur0d0 >rt>d>:s0l dini-id50list mY:tYblYr 1) v5d0nt0, 2) mim0ns0, 3) s0n:hy0, 4) y>q0, 5) ny0y0, 6) v0y_5_i:0 h5s0b >lunurdu. Q5yri->rt>d>:s0l mY:tYblYrin dini-5ti: f>rm0l0r1nd0 :>rtYbii m0t5ri0lizm id5y0l0r1 tYz0hr 5dirdi. Bunl0r, 1)c0ynizm, 2) buddizm, 3) 0rv0:0-l>:0y0tl0r mY:tYbi idi. 0d50list V5d0nt0 tYlimi B0d0r0y0n1n 0d1 ilY b0l1 >lm0ql0, bu tYlimdY mYqsYd ll0h vY ruh 0r0s1nd0:1 mn0sibYt 0nl0y1_1n1n fYrqlYndirilmYsi idi. V5d0nt0y0 grY, z bYdYni ilY Yl0qYd0r >l0n ruh 0z0d d5yil. ll0h vY ruhun t0m0milY fYrqli 0nl0y1_ >lm0s1n1 M0dhv0, >nl0r1n vYhdYtdY >lm0s1n1 isY ^0n:0r0 md0fiY 5dirdi. Mim0ns0d0 Ys0s mYqsYd idr0: vY mYntiq mYsYlYlYrinin, V5d0 0yinlYrinin yrYnilmYsi idi. Bu tY`limY grY bili: YldY 5tmYyin Ys0s mYnbYyi hissi q0vr0y1_d1r. Q0vr0y1_l0r1n mYnbYyi isY r50l >by5:tlYrin Yl0mYtlYridir. Hindist0nd0 Yn qYdim tYlim >l0n S0n:hy0n1n b0nisi 0pil0n1n b.5.Y. 600-c ildY y0_0m0s1 gm0n 5dilir. Bu tYlimY grY dny0d0 i:i b0_l0n1c mvcuddur: biri m0ddi, digYri isY mY`nYvi b0_l0n1cd1r. Bu tYlimdY b0_l1c0 mYqsYd ins0n1 Yz0bl0rd0n vY bYdbYEtli:dYn 0z0d 5tmY:dir. Y>q0 dini fYlsYfi tYlim >lm0ql0, bur0d0 b0_l1c0 mYqsYd ll0h0 in0m, mYhYbbYt, d0im0 >nun h0qq1nd0 fi:irlY_mY: Ys0s vYzifYdir. nun b0nisi P0t0nc0l (b.5.Y 1 Ysr) h5s0b >lunur. V0y_5_i:0 tYliminin b0nisi 0n0d0 >lmu_dur. .Y. VI-V YsrlYrdY m5yd0n0 gYlmi_ bu tYlimY grY, ll0h >by5:tiv 0lYmin y0r0d1c1s1 >lm0ql0, >nu h5li:dYn d5yil, YbYdi mvcud >l0n 0nud0n (mY:0n, z0m0n, 5fir, 01l vY ruh) y0r0tm1_d1r. B0nisi H>t>m0 >l0n Ny0y0 fYlsYfYsinin Ys0s1n1 mYntiq vY idr0: mYsYlYlYri tY_:il 5dir. Bu tYlimY grY, hYqiqi biliyY q0vr0y1_ vY y0 mYntiqi nYticYnin :mYyilY n0il >lm0q >l0r. Q0vr0y1_ duyu >rq0nl0r1nd0n 0s1l1 >lub, bil0v0sitY bili: YldY 5tmYyY EidmYt 5dir. C0ynizm tYlimi isY, Ys0sYn du0list E0r0:t5r d0_1y1rd1. Bur0d0 c0nl1 vY c0ns1z 0lYm h0qq1nd0 d0n1_1l1r. C0ns1z 0lYm isY, 0t>ml0rd0n ib0rYt >l0n m0t5riy0d1r. C0ynistlYrY grY, hYtt0 t>rp0q d0 nYfYs 0l1r. nl0r1n nYzYrincY, h0v0, su, t>rp0q, >d y0ln1z l0misY hissiyy0t1n0 0iddirsY, qu_l0r, h5yv0nl0r vY ins0nl0r isY b5_ hiss5tmY zvlYrinY m0li:dirlYr. C0ynistlYrY grY, ruhun Ys0s Yl0mYti _ur >lub, >, bYdYnlY birlY_mYyY m5yllidir. s0s mYqsYdi qurtulu_ >l0n 0ynistlYr, ruhun bYdYndYn 0yr1lm0s1n0 y0ln1z 0s:5tizm y>lu ilY 0tm0q mm:n >lduunu q5yd 5dirdilYr. L>:0y0t0-0rv0:0 tYlimi Ys0sYn "M0nu q0nunl0r1" (5.Y.IV-III) 0dl1 YsYrdY t>pl0nm1_d1r. 0rv0: tY`liminin tYrYfd0rl0r1 dny0n1n m0ddiliyini qYbul 5dib, >nun drd 5l5m5ntdYn >d, h0v0, su, t>rp0qd0n ib0rYt >lduunu sylYyirdilYr. nl0r, ins0n d0 d0Eil >lm0ql0, btn c0nl1 0lYmin bu nsrlYrdYn y0r0nd11n1 iddi0 5dirdilYr. Ins0n ruhu isY y0ln1z bYdYndY mvcud >l0 bilYr. M0t5riy0 - _ur mn0sibYtlYri mYsYlYlYrindY 0rv0:l0r q5yd 5dirdilYr :i, _ur bYdYnin Yl0mYtlYrindYn biridir, ins0n ld:dY >nun bYdYni ilY birli:dY _ur d0 y>E0 1E1r. Ins0n "MYn"inin mvcudluu bYdYnsiz mm:n d5yil. nl0r0 grY hYqiqYtin dYr: 5dilmYsinin y5g0nY mYnbYyi duyu vY q0vr0y1_d1r. Hiss >lunm0y0n, q0vr0n1lm0y0n mvcud >l0 bilmYz. MYntiqi nYticY hYqiqYtin dYr: >lunm0s1n1n mYnbYyi >l0 bilmYz, n:i > zndY y0ln1z mumi mn0sibYtlYri cYmlYyir :i, > d0 hissi q0vr0y1_1n pr5dm5ti >l0 bilmYz. .Y VI-V YsrlYrdY dini-fYlsYfi tYlim >l0n buddizmin m5yd0n0 gYlmYsi, Hindist0nd0 by: dvlYtlYrin y0r0nm0s1 dvrnY tYs0df 5dir. %risti0nl1q vY isl0ml0 bir s1r0d0 dur0n buddizm dny0d0 mvcud >l0n by: dindYn biridir. fs0nYyY grY bu dinin y0r0d1c1 Hind 0r1n1n >lu H0ut0m0d1r. , 0n0d0n >l0nd0 0t0s1n0 EYbYr v5rilmi_dir :i, YgYr >, EYstY, q>c0 vY y0 l 0d0m grsY, m>n0E-0s:5t >l0c0q. Bunu bilYn 0t0s1 >n0 5lY bir _Yr0it y0r0tm1_d1r :i, >lu hYy0t1n q0r0nl1q tYrYfi h0qq1nd0 h5 nY bilmYsin. L0:in H0ut0m0 tYs0dfYn EYstY, s>nr0 q>c0, s>nr0 l, d0h0 s>nr0 isY m>n0E - 0s:5t grr. HYy0t1n Yz0b1n1 grYn H0ut0m0n1 bu h0disYlYr s0rs1d1r. G5cYlYrin birindY >, 5vdYn q01r vY 0s:5t hYy0t1 :5irmYyY b0_l0y1r. NYh0yYt, bir dYfY >, bir 00c1n 0lt1nd0 >turur vY znY sz v5rir :i, hYy0t h0qq1nd0 Ysil hYqiqYti bilmYyincY >r0d0n durm0y0c0q. Drdnc gn >n0 0yd1nl1q gYlir vY >, "budd0" >lur (budd0-i_1ql0nm1_, nurl0nm1_ d5mY:dir). T5zli:lY >nun Ytr0f1nd0 >Elu tYrYfd0rl0r1 t>pl0_1r vY b5lYli:lY dY budd0 icm0s1 y0r0nm00 b0_l0y1r. , 40 il p5yYmbYrli: 5dir. Buddizm tYlimi 4 Ys0s hissYdYn ib0rYtdir: hYy0t iztir0bd1r, hYqiqYt iztir0b1n y0r0nm0s1n1n sYbYbidir, ins0nl0r tY:r0r-tY:r0r iztir0b0 q0y1d1rl0r, hYqiqYt bu iztir0bd0n 0z0d >lm0q y>ludur. Buddizmin mdri:lYrinY grY, idr0:1n mYqsYdi-ins0n1n iztir0bd0n 0z0d >lunm0s1d1r. Buddizm 5ti:0s1n1n Ys0s1 bund0n ib0rYtdir :i, Yz0bd0n, iztib0rd0n > dny0d0 d5yil, y0ln1z bu dny0d0 0z0d >lm0q >l0r. IV QYdim indY fYlsYfi fi:ir 5.Y. VI-V YsrlYrdY m5yd0n0 gYlmi_dir. HYmin dvrdY bir s1r0 tYbiYt 5lmlYri: m5E0ni:0, 0str>n>miy0, tYb0bYt, bi>l>giy0 vY digYr bili: s0hYlYri y0r0nm00 vY in:i_0f 5tmYyY b0_l0m1_d1r. indY GnY_-0y tYqvimi y0r0nm1_ vY 5.Y. IV YsrdY in 0str>n>mu ^i-^5n dny0d0 il: ulduz :0t0l>qunu tYrtib 5tmi_dir. QYdim indY fYlsYfi fi:ir :>rtYbii m0t5ri0lizm vY id50lizm istiq0mYtindY f>rm0l0_m1_d1r. .Y. I YsrdY il: b0_l0n1c m5t0l, 00c, su, >d vY t>rp0q :imi b5_ il: 5l5m5nt h0qq1nd0, Y:s b0_l0n1cl0r (y0n, in), tYbii y>l (d0>) vY s. h0qq1nd0 id5y0l0r y0y1lm00 b0_l0m1_d1r. QYdim indY 6 Ys0s mY:tYb fY0liyyYt gstYrmi_dir: 1) :>nfutsili:, 2)m>izm, 3) q0nun, 4) d0>sizm, 5) n0turfYlsYfY, 6) 0dl0r mY:tYbi. QYdim in fYlsYfYsinin m5yd0n0 gYlmYsi vY in:i_0f1 Ys0sYn b5_ :it0bl0: "M0hn1l0r :it0b1", "T0riE :it0b1", "dYtlYr :it0b1", "DYyi_i:li:lYr :it0b1" vY "un-yu" s0ln0mYsi ilY b0l1 >lmu_dur. >nfutsili: mY:tYbinin b0nisi >nfutsi (5.Y. 551-479) h5s0b >lunur. >nfutsili: tYliminin Ys0s1 "q0r_1l1ql1 mYhYbbYt" vY "ins0n0 s5vgi"dir. Bunl0r birli:dY isY d>ru y>lu tY_:il 5dirlYr. Bu tY`limY grY, hYr bir _YEs, ins0nl0r1 s5vmYli vY v0lid5ynlYrinY hrmYt 5tmYlidir. DvlYt b0_1nd0 isY y0ln1z mdri: 0d0m >lm0l1 vY t0b5li:dY >l0nl0r1 tYrbiyY 5tmYlidir. D5mY: >l0r :i, bu tYlimin Ys0s1n1 tYrbiyY mYsYlYlYri tY_:il 5dir. >nfutsinin d0v0m1s1 M5n-Tsz1 (5.Y. 372-289) b5lY bir nYzYriyyY irYli srrd :i, ins0n1n hYy0t1 il0hi ir0dYyY t0b5dir, bili: isY ins0nd0 0n0d0ngYlmYdir. Ins0n 0n0d0n >l0nd0 bili: il0hi, "Hdudsuz ruh" tYrYfindYn >n0 v5rilir. Ins0n bu bili:lYrin :mYyi ilY hYy0t1n btn su0ll0r1n0 c0v0b v5rmYlidir. , ins0nl0r1 btn mvYffYqiyyYtsizli:lYrin vY bYdbYEtli:lYrin sYbYbini mYyyYnlY_dirmYyY, dzml vY mYrhYmYtli >lm00 01r1rd1. >nfutsiliyin digYr nm0yYndYsi Syun-Tsz1n1n (5.Y. 298-238) tYlimindY isY mYr:Yzi EYtt cYmiyyYt vY ins0n pr>bl5midir. , iddi0 5dirdi :i, gy, sYm0, tYbiYtin 0yr1lm0z bir hissYsi >l0n, m0t5riy0d1r. TYbiYtdY btn h0disY vY pr>s5slYr >nun z q0nunl0r1 Ys0s1nd0 b0_ v5rir vY dYyi_ir. nun nYzYrincY, ins0n t0l5yi il0hidYn d5yil, >nun zndYn 0s1l1d1r. Bund0n Yl0vY ins0n 0lYmi dYr: 5tmY: vY >nd0n z E5yrinY istif0dY 5tmY: q0biliyyYtinY m0li:dir. CYmiyyYt isY id0rY 5dYnlYrdYn vY id0rY >lun0nl0rd0n tY_:il >lunm0l1, cYmiyyYt zvlYrinin bir hissYsi fizi:i, digYr hissYsi z5hni YmY:lY mY_ul >lm0l1d1r. Grndy :imi >nfutsi fYlsYfYsi i:i istiq0mYtdY; id50lizm vY m0t5ri0lizm istiq0mYtlYrindY in:i_0f 5tmi_dir. QYdim indY nfuzlu mY:tYblYrdYn biri dY Ys0s1 M>-Tsz1 (5.Y. 479-400) tYrYfindYn q>yulmu_ m>izmdir. Bu mY:tYb i:i Ysr d0v0m 5tmi_dir. Bu tYlim :>nfutsiliyY E0s >l0n t0l5, 0l1n y0z1s1 0nl0y1_l0r1n1 rYdd 5dir vY b5lY h5s0b 5dir :i, ins0n1n t0l5yi y0ln1z >nun il0hi ir0dYdY tYz0hr 5dYn "mumi mYhYbbYt" prinsiplYrini n5cY hYy0t0 :5irmYsindYn 0s1l1d1r. M>izm mY:tYbin nm0yYndYlYri idr0: nYzYriyyYsinin bY`zi mYsYlYlYrini m0t5ri0list nqt5yi-nYzYrdYn iz0h 5dirdilYr. nl0r1n fi:rincY, idr0:1n 3 _Yrti v0r; 1)Ins0n1n hiss zvlYri; 2) Hiss zvlYri n >by5:t >l0n E0rici pr5dm5tlYr; 3) Hiss zvlYri ilY E0rici pr5dm5tlYrin :>nt0:t1. Hiss zvlYri E0rici 0lYmin pr5dm5tlYri ilY tYm0sd0 >lduqd0 duyu m5yd0n0 gYlir. Idr0: pr>s5sinin b0_l0n1c1 >l0n duyu y0ln1z d_ncY ilY dYr: 5dilY bilYr. nc0q bu y>ll0 pr5dm5tin nY >lduunu dYrindYn dYr: 5tmY: >l0r. QYdim in fYlsYfYsindY znYmYEsus y5r tut0n digYr fYlsYfi tYlim d0>sizmdir. Bu mY:tYbin b0nisi L0>-Tsz1 (5.Y. VI-V) h5s0b 5dilir. D0>sizmin Ys0s :it0b1 "D0>d5sizm" 0dl0n1r. >nfusiiliyin t0m Y:sinY >l0r0q bu mY:tYbin nm0yYndYlYri iddi0 5dirdilYr :i, tYbiYt vY ins0nl0r1n hYy0t1 "sYm0n1n id0rYsi" ilY d5yil, d0> tYrYfindYn mYyyYn 5dilmi_ tYbii y>ll0 in:i_0f 5dir. D0> pr5dm5tlYrin zlYrinin tYbii q0nunu >lub, h0v0 (i) ilY birli:dY dny0n1n Ys0s1n1 tY_:il 5dir. Bu tYlimY grY, dny0d0 btn pr5dm5tlYr hYrY:YtdY vY dYyi_mYdYdir. D0>sizmin digYr nm0yYndYsi Y0n cu (5.Y VI Ysr) fvqYltYbii qvvYlYrin mvcudluunu rYdd 5dir. , iddi0 5dirdi :i, h0disY vY pr5dm5tlYrin h0m1s1 z q0nunl0r1 Ys0s1nd0 id0rY >lunurl0r vY d0im0 dYyi_ilmY:dYdirlYr. Y0n cunun fi:rincY, ins0n digYr c0nl1l0rd0n y0ln1z z 0l1 ilY fYrqlYnir. Ins0n1n ruhu >nun bYdYnindYn 0yr1 mvcud >l0 bilmYz, lmdYn s>nr0 ruh d0 y>E >lur. D0>sizmin d0v0m1l0r1nd0n >l0n cu0n-Tsz1n1n (5.Y. IV-III Ysr) nYzYrincY, pr5dm5tlYr 0lYmindY y0ln1z d0>sizm tYbii q0nunu mvcuddur. , iddi0 5dirdi :i, sud0 mvcud >l0n :ii: hissYci:lYrdYn (tszi) YvvYl h5yv0nl0r, h5yv0nl0rd0n isY ins0nl0r YmYlY gYlmi_dir. TYbiYtdY mvcud >l0n btn cisim vY pr5dm5tlYr isY i 0dl0n0n il: b0_l0n1cd0n YmYlY gYlmi_dir. nun tYlimindY suby5:tiv di0l5:ti:0 znYmYEsus y5r tutur. nun fi:rincY, nY qYdYr :i, cisimlYr, pr5dm5tlYr dYyi_mY vY in:i_0f vYziyyYtindYdirlYr, ins0nl0r h5 v0Et >nl0r1n h0qq1nd0 dYqiq tYsYvvrY m0li: >l0 bilmYzlYr, n:i, >by5:tiv hYqiqYt y>Edur. V nti: fYlsYfY 5.Y. VII-VI YsrlYrdY m5yd0n0 gYlmi_, 5r0m1z1n V-VI YsrinYdY: d0v0m 5tmi_dir. HYmin fYlsYfYdY gYlYcY: dny0gr_n btn tiplYri r_5ym h0l1nd0 mvcud >lmu_dur. nti: fYlsYfYnin m5yd0n0 gYlmYsi vY in:i_0f1n0 QYdim ^Yrq fYlsYfYsinin (Misir, B0bilist0n vY b.), EsusilY "v5st0"n1n by: tY`siri >lmu_dur. , cmlYdYn ^Yrq l:YlYrindY y0r0nm1_ riy0ziyy0t, 0str>n>miy0, :>sm>l>giy0, c>r0fiy0 :imi tYbiYt 5lmlYri dY 0nti: dvrn 5lminin vY fYlsYfYsinin in:i_0f1nd0 mhm r>l >yn0m1_d1r. Anti: dvrn Y:sYr fil>s>fl0r1 dny0n1n y0r0nm0s1n1, m0hiyyYtini vY :>sm>su yrYnmY:lY mY_ul >lmu_, mvcud0t1n il:in b0_l0n1c1 vY >nun vYhdYti mYsYlYlYrinY Esusi diqqYt y5tirmi_lYr. Bu dvrdY bir s1r0 id50list tYlimlYr, m0t5ri0list mY:tYblYr vY fYlsYfi cYrYy0nl0r fY0liyyYt gstYrmi_dir. Bu fYlsYfYnin nm0yYndYlYri >by5:tiv id50lizm, s0dYlvh m0t5ri0lizm vY :>rtYbii di0l5:ti:0 mvq5lYrindYn 1E1_ 5tmi_lYr. QYdim Yun0n fYlsYfYsinin f>rm0l0_m0s1 Mil5t mY:tYbi ilY b0_l0n1r. Bu mY:tYbin nm0yYndYlYri 5.Y. VII-VI YsrlYrdY Yun0n1st0nd0 il: dYfY >l0r0q m0t5ri0list tY`lim y0r0tm1_l0r. Mil5t mY:tYbi nm0yYndYlYri 0lYmin m0hiyyYtini dYr: 5tmYyY, >nun m5yd0n0 gYlmYsi vY in:i_0f1n1n sYbYblYrini mYyyYn 5tmYyY 0l1_m1_l0r. nl0r1n y0r0td11 tYlimin Ys0s sYciyyYvi cYhYti, fYlsYfY ilY tYbiYt_n0sl11n bil0v0sitY b0l1l11 idi. Bu fil>s>fl0r dny0n1, :Yn0rd0n h5 nY Yl0vY 5tmYdYn, >nun zn- z ilY iz0h 5tmYyY 0l1_1rd1l0r. z mYntiqi mh0:imYlYrinin gcnY 0rE0l0n0n Mil5tli fil>s>fl0r s0dYlvh m0t5ri0lizm vY :>rtYbii di0l5:ti:0 mvq5yindYn 1E1_ 5dib, dny0n1n dYr: 5dilmYsi h0qq1nd0 m0r0ql1 fi:irlYr irYli srm_lYr. Mil5t mY:tYbinin Ys0s1n1 F0l5s (5.Y. 640-562) q>ymu_dur. F0l5s fYlsYfYdYn b0_q0, 0str>n>miy0, riy0ziyy0t vY s. 5lmlYrlY mY_ul >lmu_, z m_0hidYlYrinY Ys0sl0n0r0q il: dYfY vYtYnindY 28 m0y 5.Y. 585-ci ildY GnY_in tutul0c01n1 YvvYlcYdYn EYbYr v5rmi_dir. Btn v0rl11n Ys0s1n1 sud0 grYn F0l5s b5lY h5s0b 5dirdi :i, btn mvcud0t sud0n y0r0n1r, istYr zvi vY istYrsY dY q5yri-zvi 0lYmi sud0n :Yn0rd0 tYsYvvr 5tmY: mm:n d5yil. F0l5sY grY, suyun zndY in:i_0f im:0nl0r1 v0rd1r vY dny0d0:1 btn pr5dm5tlYr suyun q0t1l0_m0s1 vY p0r0l0nm0s1 nYticYsindY m5yd0n0 gYlir. Mil5t mY:tYbinin i:inci, Yn by: nm0yYndYsi n0:sim0ndr (5.Y. 611-546) F0l5sin tYlYbYsi >lmu_, s0dYlvh m0t5ri0lizmY m5yl 5tmi_dir. , fYlsYfYdYn b0_q0, hYm dY tYbiYt_n0sl1q 5lmlYri, EsusilY 0str>n>miy0 ilY mY_ul >lmu_dur. nun nYzYrincY, Y5r d0imi, YbYdi f1rl0nm0 hYrY:YtinY m0li: >lduu n, istinin vY s>yuun mYnbYyini bu hYrY:YtdY 0Et0rm0q l0z1md1r. Mil5t mY:tYbinin s0dYlvh m0t5ri0list Yn`YnYlYrini d0v0m 5tdirYn vY bY`zi di0l5:ti: fi:irlYr sylYyYn n0:sim0ndr dny0n1n Ys0s1n1 q5yri-mYyyYn, s>nsuz, d0im dYyi_ilYn, :>n:r5t f>rm0s1 >lm0y0n "p5yr>n" 0dl1 subst0nsiy0d0 grrd. Mil5t mY:tYbinin nc gr:Ymli nm0yYndYsi >l0n n0:sim5n (5.Y. 585-524) F0l5sin, n0:sim0ndr1n tYlYbYsi >lmu_, >nl0r1n tY`limini Ys0sl0nd1rm1_ vY in:i_0f 5tdirmi_dir. , h0v0n1 btn v0rl11n b0_l0n1c1 h5s0b 5tmi_dir. n0:sim5nin fi:rincY, btn pr5dm5tlYr h0v0 vY >nun f>rm0l0r1nd0n y0r0n1r vY s>n nYticYdY y5nY dY >n0 5vrilir. mumiyyYtlY, Mil5t mY:tYbi dny0y0 mEtYlif b0E1_l0r1n in:i_0f1nd0 Esusi r>l >yn0m1_ vY bY_YriyyYtin fYlsYfi fi:rinin tYrYqqisinY by: tY:0n v5rmi_dir. Dny0n1n m0ddiliyini qYbul 5tmY:lY y0n0_1, g5rY:liyin h0disYlYrinY di0l5:ti:cYsinY y0n0_m0, 0nti: dvrn bYzi mdri:lYrinY E0s >l0n sYciyyYvi EsusiyyYt idi. Bu cYhYtdYn f5sli H5r0:litin (5.Y. 540-480) fYlsYfYsi EsusilY diqqYtY l0yiqdir. H5r0:litin fYlsYfi gr_lYri, dny0 h0qq1nd0:1 fi:irlYri, Ys0sYn >nun "TYbiYt h0qq1nd0" YsYrindY _Yrh >lunmu_dur. Dny0n1n m5yd0n0 gYlmYsi, hYrY:Yti vY in:i_0f1 h0qq1nd0 di0l5:ti: fi:irlYr sylYyYn H5r0:litY grY, btn mvcud0t1n YbYdi, m0ddi Ys0s1 0tY_dir, bu 0tY_ isY d0imi hYrY:YtdYdir. Btn pr5dm5tlYr, cisimlYr 0tY_dYn y0r0n1r vY mYhv >lduqd0 y5nidYn 0tY_Y 5vrilir. TYbiYt, :0in0t, 0tY_in YbYdi hYrY:Ytinin - 0l>vl0nm0s1n1n vY snmYsinin mYhsuludur. G5rY:liyin h0disYlYrinY di0l5:ti:cYsinY y0n0_0n H5r0:lit "L>q>s" (q0nun) h0qq1nd0 tY`lim y0r0tm0ql0, tYbiYtdY in:i_0f vY dYyi_mYnin "l>q>s" v0sitYsilY b0_ v5rdiyini sylYyirdi. H5r0:litY grY, Y:sli:lYrin mb0rizYsi btn mvcud0t1n, hYrY:Ytin vY in:i_0f1n mYnbYyidir. n0 grY, "hYr _5y mb0rizY v0sitYsi ilY, zYrurYtdYn b0_ v5rir" vY "tYbiYt YdYbi dYyi_mY pr>s5sindYdir, hYr _5y 0E1r, hYr _5y dYyi_ilir, :0in0td0 hYrY:Ytsiz h5 bir _5y y>Edur". Fil>s>fun fi:rincY, "5yni bir 0y0 i:i dYfY girmY: >lm0z". , tYbiYtdY:i in:i_0f1, dYyi_mYni h0disYlYrin z Y:sliyinY :5mYsi :imi b0_0 d_rd. Btn bunl0r >nu di0l5:ti:0n1n b0nilYrindYn biri h5s0b 5tmYyY t0m Ys0s v5rir. H5r0:lit bir di0l5:ti: :imi h0disYlYrY :>n:r5t y0n0_m01 tYlYb 5tmY:lY, z fi:rini b5lY if0dY 5dirdi: "DYniz suyu hYm >E tYmizdir, hYm dY >E ir:lidir. B0l1ql0r n tYmiz vY imYlidir, >n0 grY dY sYrfYlidir. Ins0n n imYyY y0r0m0d11 n hYm dY zYrYrlidir. n0 grY dY ins0n n sYrfYli d5yildir". F.ng5ls gstYrirdi :i, "Dny0 h0qq1nd0 bu ibtid0i, s0dYdil, l0:in YslindY dzgn >l0n b0E1_ qYdim yun0n fYlsYfYsinY E0s idi vY bunu il: dYfY H5r0:lit b5lY 0yd1n if0dY 5tmi_dir: "hYr _5y mvcuddur vY 5yni z0m0nd0, mvcud d5yildir, n:i hYr _5y 0E1r, hYr _5y d0im dYyi_ilir, hYr _5y d0imi bir trYmY vY y>E >lm0 pr>s5sindYdir". H5r0:litY grY, dny0 dYr: 5dilYndir, >nun dYr: >lunm0s1 hiss zvlYrinin vY tYfY::rn v0sitYsilY hYy0t0 :5irilir. Bu fi:irlYrinY b0Em0y0r0q, >nun di0l5:ti:0s1 :>rtYbii, m0t5ri0lizmi isY s0dYlvh E0r0:t5r d0_1y1rd1. .Y. VI-V YsrlYrdY fY0liyyYt gstYrmi_ l5y mY:tYbi dY, 0nti: yun0n fYlsYfYsinin in:i_0f1nd0 0z r>l >yn0m0m1_d1r. Bu mY:tYbin y0r0nm0s1 vY fY0liyyYt gstYrmYsi, s5n>f0n >l>f>nlu, P0rm5nid l5yli vY Z5n>n l5ylinin 0d1 ilY b0l1d1r. s5n>f0n1n (5.Y. 565-470) fYlsYfi fi:irlYri vY b0E1_l0r1 z Y:sini ">l>f>nun Ys0sl0r1" vY "l5yY 1E1_" 0dl1 YsYrlYrindY t0pm1_d1r. nun tYlimi Ys0sYn dny0n1n y0r0nm0s1 vY in:i_0f1 pr>bl5minY hYsr >lunmu_dur. ll0h1n v0rl11n1 qYbul 5dYn s5n>f0n, dny0n1n m5yd0n0 gYlmYsi, in:i_0f1 vY id0rY >lunm0s1nd0 >nun r>lunu Esusi vurul0y1rd1. s5n>f0n1n fi:rincY, v0hid ll0h, dny0d0 b0_ v5rYn btn h0disY vY pr>s5slYri grr, duyur vY 5_idir. , hYrY:Yt 5tmir, mY:0nd0 y5rini dYyi_mir, l0:in z fi:ri ilY btn dny0n1 lYrzYyY gYtirir. , dny0n1n m0ddiliyini qYbul 5tmY:lY y0n0_1, >nun dYyi_mYz >lduunu d0 sbut 5tmYyY 0l1_1rd1. DYyi_mY vY hYrY:Yti isY m5yd0n0 gYlmY vY mYhv >lm0 :imi b0_0 d_rd. s5n>f0n1n fi:rincY, btn mvcud0t t>rp0qd0n y0r0n1r, s>n nYticYdY t>rp00 5vrilir, t>rp00 q0y1d1r. s5n>f0n ins0n1n mYn_Yyini isY b5lY iz0h 5dirdi: biz h0m1m1z t>rp0d0n, sud0n y0r0nm1_1q. l5y mY:tYbinin digYr nm0yYndYsi >l0n P0rm5nid (5.Y.540-470) n0:sim0nd1r vY s5n>f0n1n tYlYbYsi >lmu_dur. , z fYlsYfi d_ncYlYrini "TYbiYt h0qq1nd0" YsYrindY Ytr0fl1 _Yrh 5tmi_dir. nun fYlsYfYsinin m0hiyyYtini v0rl1q h0qq1nd0 tYlim tY_:il 5dir. P0rm5nid tYsdiq 5dirdi :i, v0rl1q tY:cYdir, dny0d0 >nd0n b0_q0s1 y>Edur. V0rl1q >lm0y0n pr5dm5t, mvcud d5yildir. , v0rl11n YbYdiliyini, dYyi_mYzliyini vY s:unYtdY >lm0s1n1 tYsdiqlYyirdi. L0:in v0rl11n hYrY:Yti vY in:i_0f1n1 t0m0milY in:0r 5dYrY:, gstYrirdi :i, dny0d0 mvcud >l0n nY v0rs0, h0m1s1 v0rl1qd1r, v0rl1q mY:0n1 t0m0milY d>ldurduu n hYrY:Yt mm:n d5yildir. nun idr0: h0qq1nd0:1 tYliminY grY, ins0nl0r hissi idr0: v0sitYsilY pr5dm5t vY h0disYlYr h0qq1nd0 fi:ir, rYy, ml0hizY yrdrlYr, 0mm0 v0rl11n Ysil m0hiyyYtini dYr: 5dY bilmirlYr. nc0q ins0nl0r pr5dm5t vY h0disYlYrin m0hiyyYtini r0si>n0l idr0: v0sitYsilY yrYnirlYr. L0:in P0rm5nid y0nl1_ >l0r0q idr0:1n pillYlYrini bir-birindYn tYcrid 5dirdi. l5y mY:tYbinin digYr gr:Ymli nm0yYndYlYrindYn biri dY Z5n>n (5.Y. 490-430) idi. Z5n>n v0rl11n m0ddiliyi, vYhdYti vY btvly fi:rini qYbul 5dir, l0:in >nun dYyi_:Ynliyi prinsipini md0fiY 5tmirdi. Z5n>nun fi:rincY, tYbiYtdY btn pr5dm5tlYr, istidYn, s>yuqd0n, qurud0n, rtubYtdYn vY >nl0r1n bir-birinY q0r_1l1ql1 surYtdY :5mYsindYn YmYlY gYlir. , iz0h 5dirdi :i, "ins0nl0r t>rp0qd0n YmYlY gYlmi_, >nl0r1n ruhu isY yuE0r1d0 gstYrilYn m0hiyyYtlYrin q0r1_11nd0n y0r0nm1_d1r". Z5n>n0 grY, hYr pr5dm5t vY Y_y0n1n b0_l0n1c1 >l0n v0rl1q tY:dir, hYrY:Ytsizdir. V0rl1q isY, hiss zvlYri v0sitYsilY d5yil, 0nc0q Yql v0sitYsilY dYr: >lunur. nun nYzYrincY, hissi idr0: hYll 5dilmYz ziddiyyYtlYrY 0p0r1b 1E0r1r, bun0 grY dY >nun v0sitYsilY g5rY:liyi dYr: 5tmY: mm:n d5yil. Z5n>n bu ziddiyyYtlYri 0p>riy0l0r 0dl0nd1r1r. Birinci 0p>riy0-DiE>t>miy0y0 (y0r1y0 blmY) grY, hYrY:YtdY >l0n Y_y0, c0nl1 s>n0 0tm0m1_d0n YvvYl y>lun y0r1s1n1 :5mYlidir. Y>lun y0r1s1n1 :5mYmi_dYn YvvYl hYmin mYs0fYnin dY y0r1s1n1 :5mYlidir. Bu f0silYli:lY s>nsuz q0yd0d0 tY:r0r >lunur. Z5n>n bur0d0n b5lY bir nYticY 1E0r1rd1 :i, hYrY:Yti qYbul 5tmY: ziddiyyYtY 0p0r1b 1E0r1r. D5mYli, Yql v0sitYsilY hYrY:Yt pr>bl5mini hYll 5tmY: mm:n d5yildir. Z5n>n, f0silYliyi mtlYqlY_dirir vY f0silYsizliyi sYhv >l0r0q rYdd 5dirdi. L0:in, hYrY:Yt f0silYli:lY f0silYsizliyin vYhdYtindYn ib0rYtdir. I:inci 0p>riy0n1 "Eil vY t1sb00" 0dl0nd1r0r0q >nun m0hiyyYtini b5lY iz0h 5dirdi: Nisbi srYtlY hYrY:Yt 5dYn ins0n, Eil Yn y0v0_ hYrY:Yt 5dYn T1sb00y0 0t0 bilmYz. n0 grY :i, Tisb00 EildYn q0b0q y>l0 1E1b. Eil, T1sb00n1n >lduu nqtYyY 0t0n0 qYdYr, T1sb00 y5ni bir mYs0fY qYt 5dYcY: vY bu s>nsuz >l0r0q tY:r0r >lun0c0qd1r. , b5lY nYticYyY gYlir :i, Yn t5z hYrY:Yt 5dYn v0rl1q Yn y0v0_ hYrY:Yt 5dYn v0rl10 h5 z0m0n 0t0 bilmYz. Z5n>nun sYhvi bund0n ib0rYtdir :i, >, hYrY:Yti z0m0n vY mY:0n d0EilindY gtrmYyib, mY:0n1, z0m0nd0n 0y1r1rd1. l5y mY:tYbinin nm0yYndYlYri dny0n1n m0ddiliyi h0qq1nd0 bir s1r0 fi:irlYr irYli srmYlYrinY b0Em0y0r0q, Mil5t mY:tYbinin fYlsYfi tYlimini in:i_0f 5tdirY bilmYmi_lYr. CYnubi It0liy0d0 5.Y. VI YsrdY fY0liyyYt gstYrYn id50list mY:tYblYrdYn biri dY Pif0q>r vY y0 pif0q>rul0r mY:tYbi idi. Bu mY:tYbin b0nisi mY_hur riy0ziyy0t1 vY mtYfY::ir >l0n Pif0q>r "TYrbiyY h0qq1nd0", "Icm0n1n i_lYri h0qq1nd0", "TYbiYt h0qq1nd0" vY s. YsYrlYri ilY dny0d0 _hrYt t0pm1_d1r. Riy0ziyy0tl0 mY_ul >l0n Pif0q>rul0r YdYdlYri birinci, hYr pr5dm5tin (Y_y0n1n) Ys0s1 s0ym0ql0, m0ddi 0lYmi i:inci h5s0b 5tmi_lYr. Pif0q>rul0r YdYdlYri pr5dm5tlYrdYn 0y1r1r, fvqYltYbii, misti: m0hiyyYtY 5virir vY il0hilY_dirirdilYr. nl0r1n fi:rincY, btn mvcud0t1n m0hiyyYtini mcYrrYd tYfY::rn mYhsulu >l0n YdYdlYrdY 0Et0rm0q l0z1md1r. MqYddYs mY`n0d0 s0y1l0n v0hid (bir) 0ll0hl0r1n 0n0s1d1r. n mumi il: Ys0sd1r. Btn v0rl1ql0r1n b0_l0n1c1d1r. I:i Y:sli: prinsipidir, tYbiYtdY:i in:0rl11 gstYrir. TYbiYt l: tY_:il 5dYn v0rl1qd1r. Drd, tYbiYtdY:i drd nsrn >br0z1d1r vY s. Pif0q>r0 grY, ruh lmYzdir, dny0d0 b0_ v5rYn btn h0disYlYr mYyyYn f0silYdYn s>nr0 y5nidYn tY:r0r >lunur. mumiyyYtlY, tYzY h5 nY b0_ v5rmir. nl0r1n tYlimindY, id50lizm fYlsYfYsi m5t0fizi: tYfY::rlY birlY_mi_dir. Musiqinin riy0zi nYzYriyyYsinin i_lYnib h0z1rl0nm0s1nd0 Pif0q>run EidmYtlYri >lduqc0 by: >lmu_dur. Riy0ziyy0tl0 mY_ul >l0n Pif0q>rul0r 0nti: dvrdY il: id50list mY:tYb >lmu_dur. nti: fYlsYfYnin gr:Ymli nm0yYnlYrindYn >l0n mp5d>:l qr0q0ntl1 (5.Y. 490-430) Siciliy0d0 y0_0m1_, "TYmizlYnmY" vY "TYbiYt h0qq1nd0" mYnzum YsYrlYr y0zm1_d1r. Yun0n fYlsYfi fi:ir t0riEindY mp5d>:ld0n b0_q0 fil>s>f, _0ir, tYbiYt_n0s 0lim, hY:im, siy0si E0dim vY din tYbli0t1s1 :imi t0n1nm1_ i:inci bir _YEsiyyYt t0pm0q Ytindir. mp5d>:lun fYlsYfi tY`liminin Ys0s1nd0 drd nsr (>d, h0v0, su, t>rp0q) :>ns5psiy0s1 dururdu. mp5d>:l bu 5l5m5ntlYri hYy0td0 mvcud >l0n "btn pr5dm5tlYrin ::lYri" 0dl0nd1r1rd1. >rtYbii m0t5ri0list >l0n mp5d>:l dny0n1n h5 bir qvvY tYrYfindYn y0r0d1lm0d11n1 vY >nun mYhv 5dilmYzliyini sbut 5tmYyY 0l1_1rd1. , 5yni z0m0nd0 dny0n1n dYr: >lunm0s1n1 d0 qYbul 5dirdi. mp5d>:l1n fYlsYfYsi m5t0fizi: vY m5E0ni:i E0r0:t5rY m0li: idi. L0:in >nun fYlsYfYsindY di0l5:ti:0 nsrlYrinY r0st gYlmY: >lur. QYdim yun0n fil>s>fu vY tYbiYt_n0s1 n0:s0q>run (5.Y. 500-428) fYlsYfi gr_lYri Mil5t vY l5y mY:tYblYri nm0yYndYlYrinin (n0:sim5nin, P0rm5nidin vY b.) tYsiri Ys0s1nd0 f>rm0l0_m1_d1r. n0:s0q>r fYlsYfi fi:irlYrini "TYbiYt h0qq1nd0" YsYrindY y0zm1_d1r. S0dYlvh m0t5ri0list >l0n n0:s0q>ru d_ndrYn Ys0s pr>bl5m m0t5riy0n1n qurulu_u mYsYlYsi idi. , dini vY id50list b0E1_l0r0 q0r_1 1E0r0q, :0in0t h0disYlYrini tYbii-5lmi y>ll0rl0 iz0h 5dirdi. n0:s0q>r0 grY, dny0d0:1 btn cisim vY pr5dm5tlYrin Ys0s1n1 s>nsuz miqd0rd0 mvcud >l0n m0ddi hissYci:lYr tY_:il 5dir. , :5yfiyyYtcY bir-birindYn fYrqlYnYn bu hissYci:lYri "Pr5dm5tlYrin t>Eumu" - "Q>m5>m5ri" 0dl0nd1r1rd1. nun nYzYrincY, y5ni >n0 grY YmYlY gYlir :i, btn pr5dm5tlYrdY mvcud >l0nl0r1n t>Eumu v0rd1r. Dny0n1n m0ddi Ys0s1 >l0n btn mvcud0t1n t>Eumunu hYrY:YtY gYtirYn isY nusdur. , nusu m0ddi mvcud0t1 niz0ml0y0n mYnYvi-ruhi v0rl1q h5s0b 5dirdi. TYbiYt h0disYlYrinin dYr: 5dilmYsinY Esusi diqqYt y5tirYn n0:s0q>r hissi idr0:1 qYbul 5dir, 5yni z0m0nd0 q5yd 5dir :i, Yql, tYfY::r >lm0d0n bizi Yh0tY 5dYn 0lYm h0qq1nd0 mdri: fi:irlYr sylYmY: >lm0z. mp5d>:l vY n0:s0q>run s0dYlvh m0t5ri0list b0E1_l0r1 L5v:ipp vY D5m>:ritin 0t>mizmi n Ys0s y0r0td1. L5v:ipp (5.Y. 500-440) Mil5tdY d>ulub, s>nr0 l5y _YhYrinY :m_dr. r0d0 P0rm5nidin, s5n>f0n1n vY Z5n>nun tYlYbYsi >lmu_dur. , "n by: di0:>sm>s" vY "ql h0qq1nd0" YsYrlYrindY btn mvcud0t1n Ys0s1nd0 0t>ml0r vY b>_luq durduunu sylYmi_dir. L5v:ippY grY, "V0hid mvcud >l0n 0t>ml0r vY b>_luqdur". F>rm0s1n0 grY, fYrqlYnYn 0t>ml0r, btn pr5dm5tlYrin sYbYbi >lm0ql0, b>_luqd0 hYrY:Yt 5dirlYr. t>ml0r1n birlY_mYsi vY 0yr1lm0s1 nYticYsindY pr5dm5tlYr m5yd0n0 gYlir vY mYhv >lur. B5lYli:lY, L5v:ipp bu fi:irlYri ilY l5ylilYrin dYyi_mYz v0rl11 ilY H5r0:litin d0im dYyi_Yn v0rl11n1 birlY_dirdi. Yun0n m0t5ri0lizminin vY 0t>misti:0s1n1n Yn gr:Ymli nm0yYndYsi >l0n D5m>:rit (5.Y. 460-370) L5v:ippin tYlYbYsi >lmu_dur. D5m>:ritin 70-dYn >E YsYri >lduu mYyyYn 5dilmi_dir. rist>t5l, Sis5r>n, Plut0rE :imi gr:Ymli fil>s>fl0r >nun 0d1n1 by: hrmYtlY y0d 5tmi_lYr. F.ng5ls isY D5m>:riti 5mpiri: tYbiYt_n0s vY yun0nl0r 0r0s1nd0 birinci 5nsi:l>p5di: zY:0 0dl0nd1rm1_d1r. QYdim dny0 5lminin, fYlsYfYsinin gr:Ymli nm0yYndYsi >l0n D5m>:rit dny0n1 0t>ml0rd0n vY b>_luqd0n ib0rYt >l0n YbYdi, s>nsuz, t:YnmYz >by5:tiv r50ll1q 0dl0nd1r1rd1. nun Yn by: EidmYti z sYlYfi L5v:ipp ilY birli:dY, m0t5riy0n1n 0t>m qurulu_u :>ns5psiy0s1n1 y0r0tm0s1d1r. D5m>:rit 0t>mu m0t5riy0n1n 0yr1-0yr1 nvlYri vY f>rm0l0r1 ilY 5ynilY_dirib, b5lY h5s0b 5dirdi :i, 0t>ml0r blnmYzdir, dYyi_mYzdir, >nl0r y0ln1z :YmiyyYtY grY, bir-birindYn fYrqlYnirlYr. , 0t>ml0r1 v0rl1q 0dl0nd1r1r, b>_luu isY q5yri-v0rl1q h5s0b 5dirdi. D5m>:rit hYrY:Yti isY in:i_0f1n Ys0s mYnbYyi h5s0b 5dir, l0:in >nu 0t>ml0r1n mY:0n d0EilindY y5rdYyi_mYsi :imi b0_0 d_rd. D5m>:rit h0disYlYrin sYbYbiyyYt Yl0qYlYrinY Esusi YhYmiyyYt v5rirdi. TYbii zYrurYtdYn, h0disYlYrin sYbYbiyyYt 0s1l1l11nd0n d0n1_0r0q, > d5yirdi :i, nY tYbiYtdY, nY dY cYmiyyYtdY h5 bir h0disY sYbYbsiz b0_ v5rY bilmYz. nti: dvrdY Yun0n1st0nd0 m0t5ri0list idr0: nYzYriyyYsinin Ys0s1n1 q>y0n D5m>:rit, bili:lYrimizin mYnbYyini hissi idr0:d0 grYrY:, 5yni z0m0nd0 g5rY:liyin dYr: 5dilmYsindY nYzYri tYfY::rn YhYmiyyYtini Esusi vurul0y1rd1. D5m>:rit cYmiyyYtin in:i_0f1 vY dvlYtin id0rY >lunm0s1 h0qq1nd0 d0 qiymYtli fi:irlYr sylYmi_dir. , Yun0n quld0rl1q dvlYtinin tYrYfd0r1 >lmu_dur. Ins0nl0r1n tYrbiyYsinY Esusi diqqYt y5tirYn D5m>:r5tin nYzYrincY, :im q0nunsuz hYrY:Yt 5dirsY, tYYsf 5dilmYdYn bir vYh_i h5yv0n :imi lmY mYh:um 5dilmYlidir. VI r0m1zd0n YvvYl V YsrdY Yun0n1st0n1n Y:sYr _YhYrlYrindY 0rist>:r0tiy0n1n YvYzinY h0:imiyyYtY d5m>:r0tl0r gYlmi_dir. .Y. V-IV YsrlYr Yun0n1st0nd0 quld0rl1q d5m>:r0tiy0s1n1n iY:lYndiyi dvr 0dl0n1r.  z0m0n Yun0n1st0nd0 p>lis 0dl0n0n siy0si dvlYt f>rm0s1 mvcud idi. Quld0rl1q d5m>:r0tiy0s1, 0z0d vYtYnd0_l0r1n d0, p>lisin - dvlYtin i_lYrindY i_tir0: 5tmY: im:0n1 v5rirdi. B5lY bir _Yr0itdY fYlsYfYnin, tYbiYt 5lmlYrinin vY n0tiqli: mYdYniyyYtinin in:i_0f1 n g5ni_ im:0nl0r y0r0nm1_d1. QYdim yun0n fYlsYfYsi 5.Y. V Ysrin i:inci y0r1s1nd0n 5.Y. IV Ysrin 0E1r1n0 qYdYr >l0n dvrdY znn y5ni in:i_0f zirvYsinY y:sYlmi_ vY bu z0m0n tYbiYt 5lmlYrini dYrindYn bilYn mdri:lYr  fil>s>fl0r y5ti_mi_dir. Bu mYrhYlY, Ys0sYn S>:r0t, Pl0t>n vY rist>t5lin 0d1 ilY b0l1 >lmu_dur. nl0r YldY >lun0n bili:lYrY, n0tiqli: mYdYniyyYtinY Esusi diqqYt y5tirmY:lY, btv bir fYlsYfi sist5m y0r0tm00 cYhd gstYrmi_lYr. TYbiYti, >nt>l>ji pr>bl5mlYri yrYnmY:dYn ins0n1n, >nun hYy0t1n1n yrYnilmYsinY :5ilmYsi isY qYdim yun0n fYlsYfYsindY s>fistlYrin fY0liyyYti ilY b0l1d1r. S>fistlYrin "y0_l1 nYsillYrindYn", G5>rgi, Pr>t>q>r, Gippi, Pr>di: vY ntif>ntun 0dl0r1n1 Y:mY: >l0r. nu d0 q5yd 5dY: :i, s>fistlYri qYdim fYlsYfY vY 5lmin n0iliyyYtlYrini y0y0n m00rifilYr dY 0dl0nd1r1rl0r. G5>rgi (5.Y.483-373) mp5d>:l1n tYlYbYsi >lmu_ vY r5ly0tivizm prinsipindYn 1E1_ 5tmi_dir (r5ly0tivizm - ins0n idr0:1n1n nisbiliyini, suby5:tivliyini tYsdiq 5dYn fYlsYfi :>ns5psiy0d1r). G5>rgi fYlsYfi fi:irlYrini iz0h 5tmY: n t5zis irYli srr: Birinci: h5 bir pr5dm5t mvcud d5yildir; i:inci: nYisY bir pr5dm5t mvcuddurs0, >nu dYr: 5tmY: >lm0z; nc: YgYr > pr5dm5t dYr: 5tmY: mm:n >ls0 b5lY, >nu b0_q0s1n1n nYzYrinY 0td1rm0q vY y0 iz0h 5tmY: mm:n d5yildir. , n0tiqli: mYdYniyyYtinY Esusi diqqYt y5tirmY:lY, nitqi, ins0n1n sil0h1, 0lYti h5s0b 5dirdi. Pr>t>q>r (5.Y. 481-411) D5m>:ritin tYlYbYsi >lmu_dur. nun YsYrlYrindY s>fistlYrin irYli srdy m0t5ri0list Yn`YnYlYr z Y:sini t0pm1_d1r. Pr>t>q>r0 grY, "ins0n hYr pr5dm5tin lsdr". Pr>t>q>r q5yd 5dirdi :i, biz pr5dm5t h0qq1nd0 bildi:lYrimizin h0m1s1n1 duyu >rq0nl0r1m1z v0sitYsilY 0l1r1q, hissi q0vr0y1_l0r isY suby5:tivdir: s0l0m 0d0m0 _irin grnYn EYstYyY 0c1 grnYcY:dir. D5mYli, hYr h0ns1 ins0n bili:lYri nisbidir. Pr>t>q>run nqt5yi-nYzYrincY hYqiqi, >by5:tiv idr0: mm:n d5yildir. Bu isY suby5:tivizm, r5ly0tivizm, s:5ptisizmdir. "C0v0n" s>fistlYr nYslinin nm0yYndYlYrindYn l:id0m1n, Li:0fr>nun, P>l5m>nun 0dl0r1n1 Y:mY: >l0r. nl0r1n fYlsYfi gr_lYri Y:sYr h0ll0rd0 m0t5ri0list E0r0:t5r d0_1m1_d1r. nti: fYlsYfYnin in:i_0f1nd0 Esusi EidmYtlYri >l0n fil>s>fl0rd0n biri dY, S>:r0t (5.Y. 469-399) idi. QYdim dny0n1n Yn lYy0qYtli mdri:lYrindYn s0y1l0n S>:r0t, fYlsYfYdY id50lizm mvq5yindYn 1E1_ 5dYrY: gstYrir :i, "dny0n1, hYr _5yY q0dir, hYr y5rdY mvcud >l0n, Yn by: ll0h y0r0tm1_d1r". S>:r0t fYlsYfYsinin Ys0s1n1 ins0n pr>bl5mi-suby5:t tY_:il 5dir. nun mYr:YzindY isY ins0n1n icm0y0, cYmiyyYtY, q0nun0 vY ll0h0 mn0sibYti Ys0s y5r tutur. S>:r0t1n fi:rincY, fYlsYfY, ins0n1n dYr: 5dilmYsinY, yrYnilmYsinY vY bil0v0sitY "ins0n1n z-zn dYr: 5tmYsinY" ynYldilmYlidir. z-zn dYr:5tmY isY il: nvbYdY, ins0n1n z d0Eili 0lYmini, dny0s1n1 dYr: 5tmYsi d5mY:dir. DYr: >lunmu_ hYy0t isY mY`nYvi s0l0ml1q vY Yn qiymYtli n5`mYtdir. S>:r0t1n ins0n h0qq1nd0:1 fYlsYfi d_ncYlYrindY Ys0s mYsYlYlYrdYn biri dY E5yirE0hl1q vY >nun m0hiyyYti h0qq1nd0:1 fi:irlYrdir. %5yirE0hl1q >E y:sY: YEl0qi :5yfiyyYt >lduund0n, E5yirE0h ins0n sYbrli, q5yrYtli vY Yd0lYtli >lm0l1d1r. El0qs1z hYrY:Yti S>:r0t hYqiqYti bilmYmYyin mYhsulu s0y1rd1: YgYr ins0n nYyin y0E_1 >lduunu bilsY, h5 v0Et pis hYrY:Yt 5tmYzdi. S>:r0t0 qYdYr:i fYlsYfYnin pr5dm5ti tYbiYt >lduu h0ld0, S>:r0t E0rici 0lYmi dYr:5dilmYz h5s0b 5dir. nun fi:rincY, ins0n1n ruhu vY >nun YmYllYri dYr:5dilYndir. FYlsYfYnin Ys0s mYqsYdi dY ins0n1 dYr: 5tmY:dYn ib0rYtdir. S>:r0t dvlYtin id0rY f>rm0l0r1 h0qq1nd0 d0 m0r0ql1 fi:irlYr sylYmi_dir. mr b>yu h0qq-Yd0lYt, E5yirE0hl1q tYbli 5dYn S>:r0t1 5.Y. 399-cu ildY dvlYtin qYbul 5tdiyi 0ll0hl0r1 qYbul 5tmYmYsi vY gYnclYrin YEl0q1n1 p>zm0s1 stndY ittih0m 5dirlYr. S>:r0t fin0y0 q01rs0 d0, 70 y0_1nd0 zYhYr iib, zn ldrr. nti: fYlsYfYnin in:i_0f1nd0 mhm r>l >yn0y0n mY_hur fil>s>fl0rd0n biri dY Pl0t>n (5.Y. 427-347) >lmu_dur. nun fYlsYfi y0r0d1c1l11n1n f>rm0l0_m0s1n0 pif0q>rul0r1n vY S>:r0t1n fi:irlYrinin gcl tYsiri >lmu_dur. Pl0t>n fin0d0 znn _YEsi fYlsYfi mY:tYbini y0r0d0r0q, >nu :0d5miy0 0dl0nd1rm1_d1r. >E by: fYlsYfi irs q>yub g5dYn Pl0t>nun bizY mYlum >l0n "S>:r0t1n 0p>l>giy0s1" (tYriflYnmYsi) "DvlYt", "Q0nunl0r" 0dl0n0n YsYrlYri ilY y0n0_1, di0l>q f>rm0s1nd0 34 YsYri dY v0rd1r. , Pl0t>n, Pir, F5d>n, P0rm5nid, F5dr vY b. :imi di0l>ql0r1n mYllifidir. FYlsYfYdY >by5:tiv id50lizm mvq5yindYn 1E1_ 5dYn Pl0t>nun tYlimindY d5mY: >l0r :i, :5mi_ id50list tYlimlYrin btn 5l5m5ntlYri z Y:sini t0pm1_d1. Pl0t>n0 grY, bizi Yh0tY 5dYn vY hiss zvlYrimiz v0sitYsilY dYr: 5tdiyimiz m0ddi 0lYm 0nc0q ":lgYdir", >, id5y0l0r 0lYmindYn y0r0nm1_d1r. Id5y0 birincidir, m0ddi 0lYm i:inci. M0ddi 0lYmin btn pr5dm5tlYri, tYz0hrlYri :5icidir, m5yd0n0 gYlir, mYhv >lur vY dYyi_ir. Bun0 grY dY m0ddi 0lYmin btn pr5dm5tlYri szn Ysl mYn0s1nd0 v0rl1q >l0 bilmYzlYr. nun fi:rincY, id5y0 dYyi_mYz, hYrY:Ytsiz vY YbYdidir. Id5y0l0r1 g5rY: v0rl1q h5s0b 5dYn Pl0t>nun nqt5yi-nYzYrincY, m0ddi dny0d0 mvcud >l0n st>ll0r vY digYr Y_y0l0r :imi, id5y0l0r 0lYmindY dY st>l vY b0_q0 pr5dm5tlYrin id5y0s1 mvcuddur. L0:in bu fi:irlY r0z1l0_m0q >lm0z, st>l id5y0n1n tYz0hr d5yil, Y:sinY, id5y0 z r50l surYtdY mvcud >l0n >Elu, :>n:r5t st>ll0r1n ini:0s1d1r. Pl0t>nun nYzYrincY, id5y0l0r Ysl m0hiyyYtdir, m0ddi dny0d0n 0s1l1 d5yildirlYr vY >by5:tiv E0r0:t5rY m0li:dirlYr. Pl0t>n g5rY:liyin dYr: 5dilmYsi mYsYlYsini id50lizm mvq5yindYn hYll 5dYrY:, hissi vY r0si>n0l idr0:1 bir-birindYn 0y1r0r0q, hissin YzYli, r0si>n0l1n isY i:inci >lduunu sbut 5tmYyY 0l1_1rd1. Pl0t>n0 grY, hissi idr0:1n pr5dm5ti, >nun q5yri-v0rl1q 0dl0nd1rd11 m0ddi 0lYmdir. sl v0rl1q >l0n ruh h0qq1nd0 mY`lum0t1 isY r0si>n0l idr0: v0sitYsi ilY YldY 5tmY: mm:ndr. nun fYlsYfYsindY :>sm>s s>nlu vY _0r0bYnzYr f>rm0d0 >lm0ql0, "y0ln1z birdir", YbYdi d5yil, >n0 grY :i, y0r0d1lm1_d1r. , "gy cisimlYrini, :>sm>su - ruhu vY Yqli >l0n c0nl1 v0rl1ql0r 0dl0nd1rm0ql0, ll0h tYrYfindYn y0r0d1ld11n1 q5yd 5dirdi". Pl0t>nun s>si>l>ji b0E1_l0r1, dvlYtin m5yd0n0 gYlmYsi h0qq1nd0:1 id5y0l0r1 d0 Esusi m0r0q d>urur. nun nqt5yi-nYzYrincY, ins0nl0r z 5htiy0cl0r1n1 dYyY bilmYdi:lYri n dvlYti y0r0d1rl0r. Pl0t>nun "id50l dvlYt" h0qq1nd0 tYliminY grY, "Id50l dvlYt" 3 s>si0l qrupun birliyindYn m5yd0n0 gYlir: 1) Id0rY5dYnlYr - fil>s>fl0r; 2) l:Yni q>ruy0nl0r, >nun tYhl:Ysizliyini tYmin 5dYnlYr - YsgYrlYr; 3) Ist5hs0l1l0r - Y:inilYr vY sYnYt:0rl0r. Pl0t>n "id50l dvlYt"in id0rY f>rm0s1n1n rist>:r0ti: R5spubli:0 vY y0Eud d5m>:r0tiy0d0n ib0rYt >lduunu q5yd 5tmi_dir. Pl0t>n, d5m>:r0ti: dvlYt f>rm0s1n1n Yl5yhinY 1E0r0q, >nu q0r0 c0m00t1n, qYdirbilmYz E0lq1n, q0niYn z0l1ml0r1n h0:imiyyYti h5s0b 5dirdi. Pl0t>n fYlsYfYsi id50list Ys0sl0r zYrindY quruls0 d0 bY_Yri fYlsYfi fi:rin in:i_0f1 t0riEindY 0z r>l >yn0m0m1_d1r. nti: dvr fYlsYfYsinin in:i_0f1nd0 Esusi EidmYtlYri >l0n rist>t5l (5.Y. 384-322) bY_YriyyYtin fYlsYfi fi:rinin in:i_0f1 t0riEindY _YrYfli y5r tutur. Dny0 _hrYtli fil>s>f, yun0n mdri:lYri iYrisindY univ5rs0l zY:0y0 m0li: >l0n bir _YEsiyyYt :imi t0n1nm1_d1r. rist>t5l M0:5d>niy0n1n St0gir _YhYrindY hY:im 0ilYsindY 0n0d0n >lmu_dur. 17 y0_1nd0 fin0y0 g5dib >r0d0 Pl0t>n :0d5miy0s1n0 d0Eil >lur. L0:in 0:0d5miy0y0 d0Eil >lduqd0n >n il s>nr0, mstYqil fi:irlYr sylYmY:lY, z mYlliminin tYliminY q0r_1 1Em00 b0_l0y1r. S>n nYticYdY 0:0d5miy0n1 tYr: 5tmYli >lur vY II Filippin dYvYti ilY M0:5d>niy0y0 :r, 0r s0r0y1nd0 >nun >lu l5:s0ndr1n (M0:5d>niy0l1 IsgYndYr) tYrbiyYsi ilY mY_ul >lm00 b0_l0y1r. l5:s0ndr h0:imiyyYtY gYldi:dYn s>nr0, rist>t5llY >nun 0r0s1nd0 mn0qi_YlYr, ziddiyyYtlYr y0r0n1r vY qYsb:0rl1q siy0sYtinin Yl5yhinY 1E0r0q s0r0y1 tYr: 5dib, fin0y0 q0y1d1r. r0d0 5.Y. 337-ci ildY znn "Li:5y" 0dl0n0n Esusi fYlsYfi mY:tYbini y0r0d1r. rist>t5l 150-yY qYdYr 5lmi YsYr vY fYlsYfi tr0:t0t1n mYllifidir. nl0rd0n "Fizi:0", "SYm0 h0qq1nd0", "M5yd0n0 gYlmY vY mYhv >lm0 h0qq1nd0", "H5yv0nl0r1n m5yd0n0 gYlmYsi h0qq1nd0", "Siy0sYt", "Rit>ri:0", "ti:0", "P>5ti:0", "rq0n>n" vY s. gstYrmY: >l0r. rist>t5l v0rl1q h0qq1nd0 tYlim y0r0tm0ql0 >nt>l>giy0 mYsYlYsinY Esusi diqqYt y5tirmi_ vY hYr cr v0rl11n Ys0s1n1 "birinci m0t5riy0d0" grm_dr. L0:in >, bu m0t5riy0n1 v0rl1ql0 q0r1_d1rm1r, hYtt0 >nu :>n:r5t v0rl11n s0dY, tYr:ib hissYsi b5lY h5s0b 5tmirdi. rist>t5lin fi:rincY, bu "birinci m0t5riy0n1n" Yn s0dY mYyyYnliyi drd 5l5m5ntdYn ib0rYtdir: 0tY_, h0v0, su, t>rp0q. Bu drd nsr hiss ilY q0vr0n1l0 bilmYyYn "birinci m0t5riy0" ilY, hiss zvlYri ilY q0vr0n1l0n vY r50l surYtdY mvcud >l0n 0lYm 0r0s1nd0 mYyyYn :5id pillYsidir. Hiss ilY q0vr0n1l0n cisim vY pr5dm5tlYrdY bir-birinY zidd >l0n i:i m0hiyyYti fYrqlYndirmY: l0z1md1r. Bunl0r isti vY s>yuqd0n, y0_ vY qurud0n ib0rYtdir. rist>t5lY grY, bu m0hiyyYtlYrin drd Ys0s zrY birlY_mYsi, drd Ys0s 5l5m5ntin m5yd0n0 gYlmYsinY _Yr0it y0r0d1r:1)tY_- istinin vY qurunun; 2) H0v0 - istinin vY rtubYtin; 3) Su - s>yuun vY rtubYtin; 4) T>rp0q  s>yuun vY qurunun. D5mYli, bu drd Ys0s 5l5m5nt, >nl0r1n birlY_mYsi nYticYsindY y0r0nm1_d1r. Bu drd 5l5m5nt, r50l surYtdY mvcud >l0n vY hiss ilY q0vr0n1l0n cisim vY pr5dm5tlYrin Ys0s1n1 tY_:il 5dir. rist>t5lin nqt5yi-nYzYrincY, "birinci m0t5riy0d0n" fYrqli >l0r0q, hiss ilY q0vr0n1l0n v0rl1q dYr: 5dilYndir. n0 grY, :>n:r5t pr5dm5tlYr hiss ilY q0vr0n1l0n v0rl1q, m0t5riy0 ilY f>rm0n1n birlY_mYsi nYticYsindY y0r0nm1_d1r, hYm dY hYqiqi v0rl1q, m0t5riy0 ilY f>rm0n1n vYhdYtindYn ib0rYtdir. F>rm0l0r f>rm0s1 isY ll0hd1r. rist>t5l YsYrlYrindY bir s1r0 di0l5:ti: fi:irlYr irYli srmY:lY, hYrY:Ytin m5yd0n0 gYlmY, mYhv >lm0, 0rtm0, 0z0lm0, dYyi_mY vY y5rdYyi_mY :imi nvlYrini gstYrmi_dir. , "M5t0fizi:0" YsYrindY sbut 5tmYyY 0l1_1rd1 :i, hYrY:Ytin mYnbYyi birinci hYrY:Ytv5rici qvvYdir. Bu qvvY isY ll0hd1r. rist>t5l drd Ys0s sYbYbi bir-birindYn fYrqlYndirir: m0ddi sYbYb, f>rm0l sYbYb, fY0l sYbYb, s>nlu sYbYb. rist>t5l hissi idr0:l0 mYntiqi idr0: 0r0s1nd0:1 di0l5:ti: vYhdYti grrd. nun fi:rincY, mumini tY: m_0hidY vY y0 "E0t1rl0m0" v0sitYsilY dYr: 5tmY: >lm0z. Bunun n tYfY::r pr0:ti:i fY0liyyYtlY tutu_durm0q, mq0yisY 5tmY: l0z1md1r. nun fYlsYfYsindY idr0:1n in:i_0f mYrhYlYlYri 0_01d0:1l0rd0n ib0rYtdir: duyu, tYsYvvr, tYcrbY, incYsYnYt. lm - bu in:i_0f1n Yn y:sY: zirvYsidir. MYntiq pr>bl5minY Esusi diqqYt y5tirYn rist>t5l mYntiqY d0ir Yn by: YsYrini "rq0n>n" (sil0h) 0dl0nd1rm0ql0, mYntiqi 5lmi idr0:1n sil0h1 h5s0b 5tmi_dir. , bir 5lm :imi mYntiqin nYzYri Ys0sl0r1n1 i_lYyib h0z1rl0m1_, f>rm0l mYntiqin "ziddiyyYt q0nununu" vY "ncn istisn0 q0nunu"nu f>rmul0 5tmi_dir. rist>t5lin fi:rincY, btn :0in0t - >d, h0v0, su, t>rp0q vY 5firdYn ib0rYtdir. Gy cisimlYri dYyi_mYzdir, l0:in d0imi d0irYvi hYrY:YtdYdir. Y5r dYyi_ir, 0mm0 hYrY:Yt 5tmir. rist>t5lin il: tY:0n id5y0s1, s>nr0l0r gy cisimlYrinin hYrY:Yti h0qq1nd0 t5>l>ci :>ns5psiy0l0r1n m5yd0n0 gYlmYsinY sYbYb >lmu_dur. rist>t5l y0r0d1c1l11 btn qYdim tYfY::rn, hYm dY 0nti: fYlsYfYnin y:sY: zirvYsi idi. Dny0n1n 5ti:, 5st5ti:, mYntiq tY`limlYri, ^Yrqin qYdim fil>s>fl0r1nd0n s>nr0, z if0dYsini qYdim dny0n1n Yn by: 0limi, fil>s>fu, mtYfY::iri >l0n rist>t5lin YsYrlYrindY t0pm1_d1. rist>t5l ^YrqdYn bYhrYlYnsY dY, z nvbYsindY, ^Yrq E0lql0r1n1n, > cmlYdYn zYrb0yc0n E0lq1n1n fYlsYfi fi:irinin in:i_0f1n0 by: tYsir gstYrmi_dir. VII llinizm dvr M0:5d>niy0l1 l5:s0ndr1n yr_lYrinin b0_l0nm0s1nd0n, >nun imp5riy0s1n1n 0yr1-0yr1 :ii: dvlYtlYrY p0r0l0nm0s1 vY r>m0l1l0r1n Misiri fYth 5tmYsinY qYdYr >l0n dvr Yh0tY 5dir (5.Y. IV  5.Y. II Ysr). Yun0n1st0nd0 imp5riy0n1n p0r0l0nm0s1, >nun siy0si-iqtis0di cYhYtdYn squt0 ur0m0s1 Yun0n fYlsYfYsinin in:i_0f1n0 d0 z mYnfi tYsirini gstYrdi. FYlsYfi tYfY::rY m0r0q 0z0ld1 vY Eristi0n fYlsYfYsi f>rm0l0_m00 b0_l0d1. Bu z0m0n Yun0n1st0nd0, bir n5Y fYlsYfi mY:tYb fY0liyyYt gstYrirdi. fin0d0 rist>t5l fYlsYfYsinin v0risi >l0n p5rip0t5ti:0 ilY y0n0_1, Pl0t>nun y0r0td11 0:0d5miy0 d0 fY0liyyYt gstYrirdi. :0d5miy0 5.Y. I YsrdY tYdricYn tYnYzzlY ur0d1. .Y. IV-III YsrdY fin0d0 pi:run (5.Y. 342-271) 0t>mist tYlimi m5yd0n0 gYldi. pi:r dY z sYlYfi D5m>:rit :imi, dny0n1 blnmYz 0t>ml0rd0n vY bunl0r1n hYrY:Yt 5tdiyi b>_luqd0n ib0rYt h5s0b 5dirdi. D5m>:ritdYn fYrqli >l0r0q pi:r b5lY iddi0 5dirdi :i, 0t>ml0r tY:cY by:lynY vY f>rm0l0r1n0 grY d5yil, h0b5lY 01rl1ql0r1n0 grY dY fYrqlYnirlYr. nun fi:rincY, 0t>ml0r1n hYrY:Yti >nl0r1n 01rl11 ilY Yl0qYd0r >lub, 01rl1ql0r1nd0n 0s1l1 >l0r0q _0quli EYtt zrY hYrY:Yt 5tmY:lY bYr0bYr, dzEYtli hYrY:YtdYn :Yn0r0 m5yl 5dib, Yyri EYtlY dY hYrY:Yt 5dirlYr. t>ml0r b>_luqd0 cr hYrY:Yt 5dirlYr. 1) Dz EYtt zrY d_mY hYrY:Yti; 2) Dz EYtdYn :Yn0r0 m5yl 5dilmYsindYn trYyYn hYrY:Yt; 3) t>ml0r1n t>qqu_m0s1nd0n YmYlY gYlYn hYrY:Yt. .M0r:s y0z1r :i, 0t>ml0r1n dz EYtdYn :Yn0r0 m5yl 5tmY: EsusiyyYtlYrini 0_:0r0 1E0rm0ql0 pi:r 0t>ml0r 0lYminin qurulu_unu dYyi_dirdi vY gstYrdi :i, z-znY m5yl 5tmY: 0t>ml0r1n d0Eili m0hiyyYtindYn tYz0hr 5dir. 0in0td0:1 btn dYyi_mYlYrin sYbYbini s>nsuz, hYrY:Yt 5dYn m0t5riy0d0, tYbiYtin zndY grYn pi:r duyul0n m0ddi cisim vY pr5dm5tlYrini ins0n biliyinin mYnbYyi, Ys0s1 h5s0b 5tmi_dir. , duyul0r1n >by5:tiv mYzmununu 01b gstYrmY:lY y0n0_1, ruhu m0ddi v0rl1q h5s0b 5dir. pi:rY grY, ruh d0 0t>ml0rd0n tY_:il >lunmu_dur, l0:in cisimlYrin 0t>ml0r1n0 nisbYtYn d0h0 incY vY sr`YtlY hYrY:Yt 5dYn 0t>ml0rd0n ib0rYtdir. pi:rn fi:rincY, :0in0t s>nsuzdur, q5yri-mYhduddur, m0ddi 0lYmdYn b0_q0, >nd0n :Yn0rd0 h5 nY y>Edur. , 0EirYt dny0s1n1n mvcudluunu rYdd 5dib, ins0n lYndYn s>nr0 >nun 0t>ml0rd0n ib0rYt >l0n ruhu d0 mYhv >lur fi:rini sylYmi_dir. dur :i, hYy0t zvq y0ln1z bu dny0y0 mYEsusdur. pi:rn gr:Ymli tYlYbYsi Fil>d5min 5.Y. I YsrdY >nun tYlimini R>m0y0 gYtirdi vY bu tYlim g5ni_ y0y1lm00 b0_l0d1. .Y. I YsrdYn b0_l0y0r0q, fYlsYfY t0riEinY R>m0 mYrhYlYsi 0d1 ilY d0Eil >l0n bu dvr, 5r0m1z1n V-VI YsrinYdY: d0v0m 5tmi_dir. llinizm dvrndY Yun0n1st0nd0, s>nr0l0r R>m0d0 bir s1r0 fYlsYfi tYlimlYr fY0liyyYt gstYrirdi: 1) St>isizm; 2) pi:rlk; 3) S:5ptisizm; 4) N5>pl0t>nizm. R>m0 st>izminin gr:Ymli nm0yYndYlYri S5n5:0, pi:t5t vY M0r: vr5li idi. S5n5:0n1n (5.Y. IV) fYlsYfYsindY Ys0s y5ri 5ti:0 pr>bl5mlYri tutur. nun fi:rincY, btn v0rl1q ciddi q0nun0uynlu0 t0b5dir. pi:t5t (5.Y. 138-50) 5ti: pr>bl5mlYrY m0r0q gstYrmY:lY, ins0n1n Ysil m0hiyyYtini >nun YqlindY grrd. ll0h1 0lYmin hYrY:Ytinin in:i_0f1n1n mYnbYyi vY hYrY:Ytv5rici qvvYsi h5s0b 5dirdi. M0r: vr5li (5.Y. 121-80) R>m0 imp5r0t>ru >lmu_ vY id50list mvq5dYn 1E1_ 5tmi_dir. nun fi:rincY, ins0n fY0liyyYtinin Ys0s mYqsYdi E5yirE0hl10 n0il >lm0qd0n ib0rYtdir. Ins0n1 yrYnmY: n >nun d0Eili 0lYminY nfuz 5tmY: l0z1md1r. pi:rlk R>m0 r5spubli:0s1n1n s>n illYrindY vY imp5r0t>r sul - id0rYsinin b0_l0n1c1nd0 g5ni_ y0y1lm1_ v0hid m0t5ri0list tYlim idi. pi:r5izmin Yn gr:Ymli nm0yYndYsi >l0n Lu:r5tsi 0r (5.Y. 95-55) fYlsYfY t0riEindY znn "^5ylYrin tYbiYti h0qq1nd0" YsYri ilY mY_hurdur. Bu _5irlY y0z1lm1_ fYlsYfi YsYrdir. Lu:r5tsi bu p>5m0d0 bYdii dillY znn m0t5ri0lizmini Ys0sl0nd1rm1_, pi:rn 0t>mist tYlimini in:i_0f 5tdirib, >nu d0h0 d0 zYnginlY_dirmi_dir. nun fi:rincY, dny0 0t>ml0rd0n vY b>_luqd0n ib0rYtdir. t>ml0r :5yfiyyYtY m0li: d5yildirlYr, >nl0r y0ln1z by:lynY, f>rm0s1n0 vY 01rl11n0 grY bir-birindYn fYrqlYnirlYr. Lu:r5tsiyY grY tYbiYtdY b>_luq >lm0s0, 0t>ml0r hYrY:Yt 5dY vY mEtYlif cisim vY pr5dm5tlYri y0r0d0 bilmYzdi. n0 grY, mEtYlif f>rm0l0rd0 >l0n 0t>ml0r1n birlY_mYsindYn mYyyYn rYng, d0d, q>Eu vY s. :5yfiyyYtlYr y0r0n1r. Lu:r5tsinin fi:rincY, dny0d0 d0im0 y5nilY_mY pr>s5si b0_ v5rir, tYbiYt dYyi_ir, in:i_0f 5dir, 0yr1-0yr1 cisimlYr, pr5dm5tlYr m5yd0n0 gYlir vY y>E >lur. L0:in m0t5riy0 mYhv >lmur, m0t5riy0d0n h5 bir Y_y0, pr5dm5t nY 0yr1l0 bilYr, nY dY >n0 Yl0vY >lun0 bilYr. L:r5tsi b5lY h5s0b 5dirdi :i, mY:0n vY z0m0n >by5:tiv surYtdY mvcuddur vY >nl0r pr5dm5tlYrlY q1r1lm0z surYtdY b0l1d1rl0r. MY:0n 0t>ml0r1n, pr5dm5tlYrin tutduu y5rdir. 0in0t s>nsuzdur vY >nun h5 bir istiq0mYtdY hdudu y>Edur. Lu:r5tsinin fi:rincY, z0m0n, 0t>ml0r1n znY d5yil, >nl0r1n tY_:il 5tdiyi cisimlYrY, pr5dm5tlYrY, tYbiYt h0disYlYrinY E0sd1r. Lu:r5tsiyY grY, ruh bYdYndYn 0yr1lm0zd1r, bYdYn ruhsuz hiss 5dY bilmYz, ruh d0 bYdYnsiz h5 bir hYrY:Yt gstYrY bilmYz. BYdYnin lmYsi ilY birli:dY ruh d0 lr. Lu:r5tsinin fi:rincY, duyu bizY pr5dm5tlYr h0qq1nd0 mYlum0tl0r v5rYrY: idr0:1m1z1n Ys0s1n1 tY_:il 5dir vY hYqiqYt h0qq1nd0 0nl0y1_l0r d>urur. Hiss zvlYrinin v5rdiyi mY`lum0tl0r0 Ys0sYn zY:0 fY0liyyYt gstYrir, m_0hidY >lun0n pr5dm5t vY h0disYlYrin hYqiqi E0r0:t5rini mYyyYn 5dir. R>m0d0 y0y1lm1_ fYlsYfi tYlimlYrdYn biri dY s:5ptisizm idi. Bu tYlimin Ys0s nm0yYndYlYri, n>slu nisid5m vY S5:st mpiri: idi. nl0r hYr bir h0disY vY pr5dm5tY _bhY ilY y0n0_1rd1l0r, hYtt0 ll0h1n d0 0d1n1 _bhY 0lt1n0 0l1rd1l0r. mpiri:Y grY, s:5ptisizm b0_q0 fYlsYfi tYlimlYrdYn >nunl0 fYrqlYnir :i, digYr fYlsYfi tYlimlYr bir m0hiyyYti qYbul 5dir, digYrini isY rYdd 5dir. S:5ptizim isY btn m0hiyyYtlYri qYbul 5dir, 5yni z0m0nd0, >nl0r1 _bhY 0lt1n0 0l1r. nl0r sbut 5tmYyY 0l1_1rd1l0r :i, s:5ptisizm >rijin0l bir tYlimdir. .Y. III YsrdY R>m0d0 Eristi0nl1q fYlsYfYsinin mYnbYlYrindYn biri >l0n Y5nipl0t>nul0r m5yd0n0 gYlib, 5r0m1z1n V YsrinYdY: fY0liyyYt gstYrmi_lYr. nl0r1n gr:Ymli nm0yYndYlYri mm0n> S0::0s (175-242) vY Pl>tin (155-207) >lmu_dur. nl0r1n fi:rincY, hYr bir pr5dm5tin Ys0s1nd0 fvqYlhissi, fvqYltYbii, YqldYn y:sY: il0hi prinsip durur vY v0rl11n btn f>rm0l0r1 >nd0n 0s1l1d1r. Pl>tin bu il0hi prinsipi mtlYq v0rl1q (ll0h) 0dl0nd1rm0ql0, g5rY:li:dY mvcud >l0n hYr bir cisim vY pr5dm5tin sYbYbi h5s0b 5dirdi. Pl>tinY grY, ruh, il0hi v0rl1qd0n m0ddi v0rl10 mYyyYn :5id 0n1d1r. nun fi:rincY, ruh bYdYn ilY zvi surYtdY b0l1 >lm0y1b, > mumdny0 ruhunun bir hissYsidir. R>m0d0 g5ni_ y0y1lm1_ fYlsYfi cYrYy0nl0rd0n biri dY 5:l5:tiizm idi. Bu cYrYy0n1n nm0yYndYlYri bir-birinY zidd >l0n tYlimlYri, b0r1_m0z gr_lYri, prinsipsiz _Y:ildY, m5E0ni:i surYtdY birlY_dirirdilYr. Bu tYlim Yun0n1st0nd0, s>nr0 R>m0d0 g5ni_ y0y1lm1_d1. Bu tYlimin gr:Ymli nm0yYndYsi M0r: Tuli Sis5r>n (5.Y. 106-45) >lmu_dur. :l5:ti:lYr Ys0sYn tYbiYtin vY cYmiyyYtin dYr: 5dilmYsi pr>bl5mlYri ilY mY_ul >lmu_l0r. nl0r, dvlYt f>rm0s1n1n (m>n0rEiy0, 0rist>:r0tiy0 vY d5m>:r0tiy0n1n) :>mbin0siy0s1nd0n, birlY_mYsindYn ib0rYt >l0n dvlYti Yn y0E_1 ictim0i qurulu_ h5s0b 5tmi_lYr. BY_YriyyYtin fYlsYfi fi:ir t0riEindY Esusi r>l >yn0y0n nti: fYlsYfYnin sYciyyYvi EsusiyyYti >nun tYbiYtin, :>sm>sun, btvl:dY :0in0t1n m0hiyyYtini dYr: 5tmYyY m5yl gstYrmYsi >lmu_dur. Bu fYlsYfYdY dny0 fYlsYfYsinin Ys0s pr>bl5mlYri znn t0m Y:sini t0pm1_ vY bY_Yr fYlsYfi fi:rinin s>nr0:1 in:i_0f1n0 s>n dYrYcY by: tYsir gstYrmi_dir. 3 movzu ORTA SRLR QRB FLSFS0 PLAN: 1.Orta Ysr Avropa fYlsYfYsinin sYciyyYvi xsusiyyYtlYri. Patristika vY sxolastika; 2.A.Avqustinin dini-fYlsYfi tYlimi; 3.Nomenalizm vY realizm; 4.Akvinal1 Foman1n fYlsYfi tYlimi. dYbiyyat: 1.Q.Skirbekk, N.Gilye. FYlsYfY tarixi. B., 2007 2.M.Zeynalov. FYlsYfY tarixi. 3..Ta1yev. Orta YsrlYrin fYlsYfYsi vY sosial-siyasi fikri: QYrbi Avropa vY AzYrbaycan. B., 1999 4.Macit Gkbek. FYlsYfY tarixi. Ankara.1997 HYr bir tarixi dvr znYmYxsus dnyagr_nY istinad edir. Antik dvrn dnyagr_ Ysas1n1 mifologiya vY ya btpYrYstlik tY_kil edirdi. Eram1zdan YvvYl I Ysrin ortalar1nda Roma imperiyas1n1n _Yrq YyalYtlYrindYn olan FYlYstindY iudaizm monoterizmi zYminindY yeni bir dnyagr_nn - xristianl11n zYyi tY_Ykkl tapmaa ba_lad1. YYhudi (iudaist) din xadimlYri ilY ilk xristian icmalar1 aras1nda getdikcY dYrinlY_Yn konflikt bu icmalar1n tYdricYn imperiyan1n digYr YrazilYrinY, o cmlYdYn, Avropaya yerdYyi_mYsinY vY burada yay1lmas1na tYkan verdi. Lakin xristian icmalar1n1n tYbli etdiyi monoteist dnyagr_ imperiya YrazisindY hkmran mvqe tutan btpYrYstliklY bir araya s1mad11na grY tezliklY xristianlar burada da mxtYlif tYzyiqlYrY mYruz qald1lar. UzunmddYtli vY amans1z tYqiblYrY baxmayaraq, xristianl1q Yhalinin byk YksYriyyYtinin Yhval  ruhiyyYsinY (Yhalinin srYtlY yoxsulla_mas1ndan gn- gzYran1n dzlmYz a1rl11ndan, mYmurlar1n vY sYrkYrdYlYrin zba_1nal11ndan doan midsizliyY) adekvat cavab verdiyinY grY z mvqelYrini getdikcY mhkYmlYndirdi vY son nYticYdY Roma imperiyas1n1n dvlYt dini statusu qazand1. Roma imperatorlar1 xristianl11n getdikcY artan nfuzundan Yhalini itaYtdY saxlamaq n istifadY etmYyY al1_1d1lar. Lakin bu da imperiyan1n getdikcY zYiflYmYsinin vY squtunun qar_1s1n1 ala bilmYdi. Xristianl1q insana sonu grnmYyYn Yzablardan nicat yolunu bu dnyada deyil, o dnyada  YbYdi haqq- YdalYtin hkm srdy axirYt dnyas1nda vYd edirdi. O, btn vasitYlYrlY bu dnyan1 dYyYrsizlY_dirYrYk dnyYvi fYaliyyYti gzdYn salmaa al1_1d1. Buna grY dY xristianl1q, YslindY, onsuz da zYiflY_mi_ imperiyan1 daha da zYiflYdir vY onun squtunu yax1nla_d1r1rd1. TYsadfi deyil ki, Roma ordular1 (legionlar1) imperiyan1n _imal-_Yrq sYrhYdlYrindY mYskunla_m1_ yar1mvYh_i german tayfalar1n1n ard1-aras1 kYsilmYyYn hcumlar1 qar_1s1nda tab gYtirY bilmYdi vY eram1z1n 476-c1 ilindY QYrbi Roma imperiyas1 squt etdi. HYlY Roma imperiyas1 zaman1nda xristian missionerlYri z dinlYrini german tayfalar1 aras1nda yaymaa al1_1rd1lar. Buna grY dY germanlar1n xeyli hissYsi art1q xristianl11 qYbul etmi_di. 0mperiyan1n squtundan sonra bu proses daha da srYtlYndi. Germanlar xarabazara evirdiklYri imperiya torpaqlar1nda bir-biri ilY qanl1 mharibYlYr aparan oxlu sayda qeyri-sabit pad_ahl1qlar yaratm1_d1lar. Xaoasun vY da1nt1lar1n hkm srdy belY bir _YraitdY stabillik vY nizam yaradan bir ba_lan1c1n mvcudluuna hYyati ehtiyac yaranm1_d1. Xristian kilsYsi bu ehtiyac1 byk bir uurla tYmin etdi. KilsYnin YsrlYr boyu davam edYn tY_kilatlanma prosesi onu sanki qar_1s1na 1xan hYr _eyi yerlY yeksan edYn f1rt1nal1 bir dYnizdY tufanlara mYtanYtlY duru_ gYtirYn stabillik adas1na evirmi_di. Xristianl11n YsrlYrlY davam edYn inadl1 mbarizYsi kilsYdY mhkYm intizam vY sYrt iyerarxik struktur formala_d1rm1_d1. KilsYnin bu xsusiyyYtlYri vY toplam1_ olduu zYngin tY_kilatlatlanma tYcrbYsi barbar krall1qlar1n ba_c1lar1 aras1nda ona haql1 nfuz qazand1rm1_d1. Onlar bitib tkYnmYyYn mnaqi_YlYri aradan qald1rmaq n getdikcY daha ox kilsYni nfuzundan istifadY etmYyY al1_1rd1lar. Bu, son nYticYdY xristian kilsYsini siyasi hakimiyyYt zYrindY nYzarYti YlY almas1na gYtirib 1xard1. BelYliklY xristianl11n hYm romal1lar hYm dY german tayfalar1 aras1nda yay1lmas1 vY xristianl1q kilsYsinin srYtlY artan nfuzu ellinizmlY germanlar1n mYdYniyyYtinin xristian dini zYminindY sintezinY vY bununla da QYrb mYdYniyyYtinin Ysaslar1n1n tY_Ykkul tapmas1na sYbYb oldu. Bu mYdYniyyYtin dnyagr_ Ysas1n1 monoteist din olan xristianl1q tY_kil edir. Bu dnyagr_nn tYmYlindY kreasionizm ideyas1- dnyan1 fvqYltYbii ba_lan1c olan tYk Allah tYrYfindYn hedYn yarad1lmas1 haqq1nda dini konsepsiya durur. Allah1n fvqYltYbii mahiyyYti mYdYniyyYtinin 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn mtlYq varl1q anlay1_1n1n spesifik mYzmununu formala_d1rd1. Antik mYdYniyyYt n mtlYq varl1q btn varl11 YhatY edYn kosmik nizam sayYsindY harmonik bir biimY malik tYbiYtdir. TYbiYt btn mvcudata ba_lan1c verYn Yn kamil Yn mkYmmYl, Yn gzYl harmoniyan1n hkm srdy bir varl1qd1r. Antik d_ncY belY hesab edirdi ki, btn bu keyfiyyYtlYrY malik olan varl1q bitkin olmal1 vY demYli, hYcmcY sonlu olmal1d1r, nki sonsuzluq varl11n harmoniyaya yksYli_inin ba_a atmas1 onun tamamlanmamas1 kimi anla_1l1rd1. Btn hYndYsi formalar aras1nda Yn harmonik biim krYyY mYxsus olduuna grY, hesab edirdilYr ki, mtlYq varl1q olan kosmos  tYbiYt sonlu hYcmY malik krY _YklindYdir. Antik fYlsYfYnin btn ideyalar1 z ba_lan1c1n1 mtlYq varl1q anlay1_1n1n o dvr n sYciyyYvi olan mYzmunundan gtrr. Orta YsrlYrdY mtlYq varl1a mnasibYt kkndYn dYyi_ir. Antik mYdYniyyYtdYn fYrqli olaraq, orta YsrlYrin monoteist dini dnyagr_ mtlYq varl11 - Allah1- hdudsuz vY hYr _eyY qadir olan fvqYltYbii ba_lan1c kimi sYciyyYlYndirir. Bu bax1mdan hYr cr mYyyYnlik, sonlu sYrhYdlY hdudlanmaq natamaml1q, qeyri-mkYmmYllik kimi dYyYrlYndirilir. Buna grY dY Allah1n yaratd1qlar1 btn varl1qlar mahiyyYtcY qeyri-mkYmmYldir, nki onlar sonludurlar. BtpYrYstlikdYn qaynaqlanan antik dnyar_ n mtlYq varl1q anlay1_1n1n Yks ba_lan1clardan ibarYt dualist mYzmunu sYciyyYvidir. Orta YsrlYrin kreasionist dnyagr_ bu dualizmi tamamilY aradan qald1r1r: yaln1z yeganY mtlYq ba_lan1c olan tYk Allah mvcuddur, qalan nY varsa, ham1s1 onun yaratd1qlar1d1r vY buna grY dY mstYqil mvcudlua malik deyil. Orta YsrlYr fYlsYfYsinin btn ontoloji tYlimlYrinin Ysas1nda kreasionist dini konsepsiya durur. Orta YsrlYrdY fYlsYfYnin mYdYniyyYtdY yeri vY ona mnasibYtdY dY antik dvrlY mqayisYdY ciddi dYyi_ikliklYr ba_ verdi. Antik mYdYniyyYtdY rasionalizm meyllYri gcl idi vY buna grY dY zYkaya, mYntiqi tYfYkkrY istinad edYn tYlimlYrin da_1y1c1s1 kimi fYlsYfYnin YhYmiyyYti ox yksYk qiymYtlYndirilirdi. Antik mYdYniyyYt insan al1n1n qdrYtinY, onun dnyan1 dYrketmY qabiliyyYtinY dYrindYn inan1rd1 vY buna grY dY elm, fYlsYfY ali mYqamda dayan1rd1. Orta YsrlYrdY antik dvrn rasionalizm YnYnYlYri xeyli dYrYcYdY zYiflYdi. 0nsan zYkas1n1n varl11 dYrk etmYk, onun sirlYrini a_karlamaq qabiliyyYti a1qdan-a1a inkar edilmYyY ba_lad1. Varl11n mahiyyYti haqq1nda Ysl biliklYri insana onun al1 deyil, mqYddYs yaz1lar verir. MqYddYs yaz1lar Allah1n kYlamlar1d1r; Allah z vY yaratd1qlar1 haqq1nda Ysl hYqiqYtlYri vYhylYr _YklindY peyYmbYrlYr vasitYsilY insanlara bYyan edir. Buna grY dY fYlsYfY elm zlyndY varl11n sirlYri qar_1s1nda acizdirlYr. FYlsYfYnin vYzifYsi dnya haqq1nda hYqiqYtlYri a_kara 1xarmaq yox, mqYddYs yaz1lar1 _Yrh edYrYk onlar1 tYbli etmYkdir. BelYliklY Orta YsrlYrdY fYlsYfYnin idraki funksiyas1 onun YlindYn al1nd1 vY o, ilahiyyYtin xidmYtisi sYviyyYsinY endirildi. Orta YsrlYr fYlsYfYsinin idrak nYzYriyyYsinin Ysas1nda  ilahi vYhy haqq1nda dini tYlim durur. Orta YsrlYr dnyagr_nn 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn dnyan1n fvqYltYbii ba_lan1c1 tYk Allah haqq1nda tYsYvvrlYrin z bir-birilY o qYdYr dY uyu_mayan iki fYrqli YnYnYnin sintezi kimi tY_Ykkl tapm1_d1r. Bu YnYnYlYrdYn biri z ba_lan1c1n1 antik fYlsYfYnin rasionalizmindYn gtrr vY Allah1n mahiyyYtini onun xalis zYkan1n tYcYssm kimi olmas1nda grr. Allah1n mahiyyYtinY ikinci yana_ma isY z ba_lan1c1n1 iudaizmdYn gtrYn Bibliya YnYnYlYrindYn qaynaqlan1r. Bu YnYnYlYrin davamc1lar1 olan xristian ilahiyyat1lar1 Allah1n mahiyyYtindY, ilk nvbYdY, hYr _eyY qadir olan azad iradY sahibi olmas1n1 nY YkirlYr. MtlYq varl11n tYbiYtinY bu cr fYrqli yana_malar btn orta YsrlYr QYrb fYlsYfYsindY dYrin izlYr buraxd1. IV Ysrin ortalar1ndan ba_layaraq xristian kilsYsi z fYaliyyYtini leqalla_d1rd1 vY Roma 0mperiyas1n1n rYsmi dvlYt dini statusu qazanmaq urunda mbarizYyY ba_lad1. Lakin bunun n ilk nvbYdY, xristian ehkamlar1 sistemlY_dirilmYli, hYrtYrYfli _YkildY Ysasland1r1lm1_ doktrina _YklinY sal1nmal1 idi. Xristian ilahiyyat1lar1 antik fYlsYfYnin son dvrlYrdY geni_ yay1lm1_ Ysas cYrYyan1 olan neoplatonizmin bir s1ra mddYalar1na istinad edYrYk bu i_in hdYsindYn gYlmYyY al1_1rd1lar. IV-V YsrlYrdY xristianl11n neoplatonizmlY mrYkkYb qar_1l1ql1 tYsiri nYticYsindY sonralar patristika adland1r1lan ilk xristian dini fYlsYfYsi tY_Ykkl tapd1. Xristian dini YdYbiyyat1n1n ilk yarad1c1lar1ndan olan apologetlYr, bir tYrYfdYn, iddia edirdilYr ki, xristian tYlimi fYlsYfYni tamamilY inkar edir, digYr tYrYfdYn dY fYlsYfYyY mraciYt etmYdYn keinY bilmirdilYr. MYsYlYn Kliment (150-219) apologetlYrin Ysas nmayYndYlYrindYn olan Tertullian kimi he dY fYlsYfYni xristianl11n d_mYni hesab etmir, YksinY, xristianl11 sanki ellin fYlsYfYsi ilY birlY_dirmYyY al1_1rd1. Bu bax1mdan 0sgYndYriyyY ilahiyyat mYktYbinin ba_1lar1ndan olan Origen (185-254) daha irYli gedirdi. Origen ilk dYfY olaraq xristianl11n btn ehkamlar1n1n ( hYqiqYtlYrinin )neoplatonizmY istinad edYrYk sistematk _Yrhini vermYyY al1_1rd1. O, Allah1 qeyri-adi sonsuz substansiya kimi _Yrh edirdi. Origen xristian Allah1n1 neoplatonizmin mtlYq ba_lan1c anlay1_1na yax1nla_d1rsa da, onu xeyirxahl11n vY mYhYbbYtin daxilYn xas olduu bir fvqYltYbii _YxsiyyYt kimi anlayan bibliya- xristian tYsYvvrlYrini dY qoruyib saxlad1. Patristikan1n grkYmli nmayYndYlYrindYn olan Qriqori Nisski ( 325-394) dinlY fYlsYfYnin uzla_d1r1lmas1n1 OrigendYn fYrqli olaraq, xeyli mYhdud mYna verirdi. O, fYlsYfYni rYsmi kilsYnin qYbul etdiyi doqmatik  hYqiqYtlYri _Yrh etmY vasitYsi kimi qYlYmY verirdi. Qriqori Nisski Allah1n l tYbiYti haqq1nda xristian ehkam1n1 Ysasland1rmaq n xsusilY ox i_ grm_dr. O bu zaman Ysas substansiya (vY ya ipostas) olan vahid, a1l vY dnya ruhunu mkYmmYllik sYviyyYlYrinY grY bir-birindYn fYrqlYndirYn neoplatonizm prinsiplYrinY istinad edirdi. Lakin Qriqori neoplatonulardan fYrqli olaraq, ilahi lyn bir-birinY tamamilY bYrabYr olan sifYtlYri kimi nYzYrdYn keirirdi. Buna grY dY o, Allah1n mahiyyYti ilY ipostaslar1n1 bir-birindYn fYrqlYndirmYyi tYklif edirdi. 0lahi mahiyyYt Allah1n vYhdYtinin ifadYsi olub mstYqildir vY eyni zamanda onun ipostas1n1n hYr birindY i_tirk edir. 0postaslar mstYqil _YkildY mvcud olsalar da, onlar mahiyyYtcY, vahiddir. Qriqorinin YsYrlYri sayYsindY Allah1n qeyri-maddi fvqYltYbii varl11 haqq1nda tYsYvvrlYr, qYti olaraq, xristian ilahiyyat1nda z mvqeyini mhkYmlYndirdi. Patristikan1n Yn nYhYng nmayYndYsi Avrelli Aqustin (354-430) idi. O, xristian dnyagr_n sistemlY_dirYrYk ona btv vY yeganY dzgn tYlim sYciyyYsi vermYyY al1_1rd1. Xristianl11n bu cr sistemlY_dirilmYsinY olan zYrurYt kilsYni onun btvlyn da1dan ox sayl1 yeretik (kilsYyY mxalif) tYlimlYrY qar_1 apard11 mbarizYdY irYli gYlirdi. Avqustin xristian dini tYlimini neoplatonizm prinsiplYrindYn istifadY edYrYk sistemlY_dirmYyY al1_1rd1. Erinistik- Roma dvrnn filosoflar1ndan Avqustin praktik- etik ynYli_liyi fYlsYfi biliyin ba_l1ca mYqsYdi kimi mYnimsYsY dY, o, bu mYqsYdi xristianl11n ehkamlar1na vY qar_1s1na qoyduu vYzifYlYrY uyun olaraq, dYyi_dirdi. X_bYxtliyY can atma1 insan hYyat1n1n Ysas mYnas1 elan edYrYk Avqustin x_bYxtliyin zn insan1n Allah1 dYrk etmYsi vY zn Allahdan tam as1l1 olduunu hiss etmYsi kim _Yrh edirdi. Allah ali varl1q vY xeyr olduuna grY onun yaratd1qlar1 da zndY bu varl11n mhrn da_1d11 dYrYcYdY yax_1 vY kamildir. DemYli, _Yr z-zlyndY varl1q vY mstYqil mahiyyYt deyildir. ^Yr xeyrin hesab1na ya_ay1r, buna grY dY son nYticYdY dnyan1 xeyir idarY edir. Allah1n fvqYltYbii bir _YxsiyyYt kimi anla_1lmas1 patristikada iradY azadl11 mYsYlYsini gndYmY gYtirdi. TYbii zYrurYtin fvqndY dayanan _YxsiyyYt ba_lan1c1 kimi Allah azad vY hYr _eyY qadir iradY sahibidir. Buna mvafiq olaraq, etikada da iradY n plana Ykilir. gYr antik etikada a1rl1q mYrkYzi bilikdY cYmlY_irdisY, orta YsrlYrdY bunu etiqad YvYz edir vY buna grY dY etik tYsYvvrlYrdY dY a1l1 iradY YvYz edir. 0nsan1n daxili hYyat1n1 m_ahidY edYrYk Avqustin heyrYtlY vurulay1r ki, insan xeyirY bYlYd olsa da, onun iradYsi ona tabe olmur vY o a1l1n gstYrdiyi yoldan 1x1r. Antik yunan n onun qYlbi (ruhu)ya kosmik hYyata kklYnmi_  mikrokosmdur ya da ictimai tama (icmaya, dvlYtY) kklYnmi_dir vY bu halda o,  a1la malik ictimai heyvand1r . (Aristotel) Avqustin isY btnlkdY varl11n fvqYltYbii yarad1c1s1na kklYnmi_  daxili insan1 kY_f edir. Onun qYlbinin dYrinliyi zndYn dY gizlidir vY yaln1z Allaha bYllidir. Lakin insan1n haqq dnyas1nda ruhunun xilas1 n, o z qYlbinin bu gizli dYrinliklYrini dYrk etmYlidir, nki yaln1z bu yolla insan1 gnaha srklYyYn gizli niyyYtlYri amaq olar. QYlbi bu r bYd niyyYtlYrdYn tYmizlYmYk n, vaxta_1r1 olaraq sYmimi etiraf vY tvbY etmYk xsusi YhYmiyyYt qazan1r. Xarici alYmdYn (tYbiYt vY cYmiyyYtdYn) daha ox dnyan1n transsendent (fvqYltYbii) yarad1c1s1na kklYnmi_ daxili ruhani hYyata diqqYt, insana antik mYdYniyyYtY bYlli olmayan daxili  MYn hissini formala_d1rd1. Bu hissin fYlsYfi inki_af1 xsusi subyektiv bir reall1q kimi zndYrkin kY_f olunmas1na gYtirib 1xard1. Bu reall1q subyektiv xarakter da_1sa da, insana Yn yax1n vY buna grY dY Yn sYhih bir gercYklikdir. Avqustin qeyd edirdi ki, biz mYhz, zmzdYki daxili  MYn vasitYsilY z _Yxsi mvcudluumuz haqq1nda bilik YldY edirik; bu elY bilikdir ki, onun doruluunu tYsdiq etmYk n hYr hans1 kYnar obyektiv faktlara mraciYt etmYyY he bir ehtiyac yoxdur. BelYliklY, orta YsrlYr fYlsYfYsindY sonralar yeni dvr rasionalizminin 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn  MYn anlay1_1n1n formala_mas1 prosesi ba_land1. Yuxar1da qeyd etdiyimiz kimi, kreasionizm  dnyan1n tYk Allah tYrYfindYn hedYn yarad1lmas1 haqq1nda dini ehkam orta YsrlYr fYlsYfYsinin btn ontoloji tYlimlYrinin 1x1_ nqtYsini tY_kil edir. Lakin Allah1n znn tYbiYtinin mYnaland1r1lmas1na mnasibYtdY xristian ilahiyyat1nda bir-biri ilY rYqabYt aparan iki yana_ma mvcud olduuna grY, kreasionizm z dY fYrqli dini YnYnYlYrdYn 1x1_ edYn fYlsYfi cYrYyanlarda fYrqli _YkildY _Yrh olunurdu. Bu fYrq znn Yn qabar1q ifadYsini mvcudluq (ekzistensiya) vY mahiyyYt (essensiya) anlay1_lar1n1n fYrqlYndirilmYsindY vY orta YsrlYr QYrb fYlsYfYsinin Ysas cYrYyanlar1ndan olan realizmlY nominalizm aras1nda YsrlYr boyu davam edYn mbahisYdY tapm1_d1r. Orta YsrlYrdY antik fYlsYfY YnYnYlYrinin davam1lar1 olan realistlYr hesab edirdilYr ki, Allah1n xYlq etdiyi btn varl1qlar1n (cans1z vY canl1lar alYmi, insan) mvcudluu onlar1n mahiyyYtlYri ilY _YrtlYnir, ba_qa szlY desYk, onlar z mahiyyYtlYri sayYsindY mvcuddurlar. XYlq olunmu_lar1n mahiyyYtlYri YzYldYn ilahi zYkada onun  ideyalar1 _YklindY, mumi anlay1_lar (universalilYr) kimi mvcuddur. Allah dnyan1 yaradarkYn bu anlay1_lardan ( universalilYrdYn) ilk nmunYlYr kimi istifadY etmi_dir. DemYli, hYqiqi vY ilkin olan mumi anlay1_lardan ibarYt olan mahiyyYtlYrdir. Allah1n xYlq etdiklYrinin varl11 isY mstYqil deyil, onlar1n mvcudluu mahiyyYtlYrindYn as1l1d1r. Realizm mvcudluun mYnbYyini zYkada ( a1lda) grr belY ki, yarad1lm1_lar1n mvcudluunu _YrtlYndirYn mahiyyYtlYr( mumi anlay1_lar) YzYldYn ilahi zYkaya mYxsusdur. RealistlYrdYn fYrqli olaraq, nominalistlYr (lat1n mYn_Yli  nomen ad szndYn gtrlm_dr) mvcudluqla mahiyyYt aras1ndak1 mnasibYtlYrY tamamilY fYrqli yndYn yana_1rd1lar. Nominalizm orta YsrlYr fYlsYfYsindY Allah1n mahiyyYtindY onun hYr _eyY qadir olan azad iradY sahibi olmas1n1 nY YkYn Bibliya YnYnYlYrini davam1s1d1r. NominalistlYr Allah1n mahiyyYtindY iradYni zYkadan stn tutduqlar1na grY hesab edirdilYr ki,xYlq olunanlar1n mvcudluu z ba_lan1c1n1 zYkadan gtrY bilmYz. ^eylYrin mvcudluu ilY biz bir ba_a tYcrbY tan1_ oluruq, buna grY dY onun mYnbYyini zYka tY_kil edY bilmYz; mvcudluq Allah1n hYr _eyY qadir olan iradYsindYn qaynaqlan1r vY buna grY xYlq olunmu_lar1n mvcudluu onlar1n mahiyyYtlYrindYn ilkin olub mstYqildir. ^eylYrin mahiyyYtlYrinin Yks olunduu mumi anlay1_lar tYkcY predmetlYrY (emprik varl1qlara) xas olan mumi YlamYtlYrin mcYrrYdlY_dirmY yolu ilY onlardan ayrilmas1 yolu ilY yaran1r vY buna grY dY emprik varl1qlardan as1l1 olmadan mstYqil _YkildY mvcud ola bilmYzlYr. mumi anlay1_lar (universalilYr) emprik _YkildY mvcud olan konkret varl1qlara (tYkcYlYrY) verilmi_ mumi adlardan ba_qa bir _ey deyildir. NominalistlYr realistlYrin  Allah dnyan1 mumi anlay1_lardan ilk nmunYlYr kimi istifadY edYrYk onu ilahi zYkada YzYldYn mvcud olan bu ideyalar Ysas1nda yaratm1_d1r  iddias1na cavab olaraq bildirirdilYr ki, Allah1n z YmYlini a1la, mYntiqY istinad edYrYk trYtmYsinY he bir ehtiyac1 yoxdur. O, dnyan1 mYntiqi mlahizYlYr Ysas1nda deyil, hYr _eyY qadir olan azad iradYsinin istYyi ilY xYlq etmi_dir. Orta YsrlYr fYlsYfYsinin Yn grkYmli nmayYndYlYrindYn biri olan Akvinal1 Foma(1225-1274) Ysas fYlsYfi cYrYyanlar olan realizmlY nominalizmlY aras1ndak1 ziddiyyYtlYri aradan qald1rmaq, xristian ilahiyyat1n1n Ysas prinsiplYrini Ysasland1rmaa al1_1rd1. O, Aristotelin xristianl11n tYlYblYrinY uyun olaraq dYyi_dirdiyi tYliminY Ysaslanaraq realistlYr vY nominalistlYr tYrYfindYn mvcudluq vY mahiyyYt anlay1_lar1n1n bir-birinY qar_1 qoyulmas1n1 aradan qald1rmaa al1_1rd1. Mvcudluq vY mahiyyYt bir-birindYn fYrqli olsa da, onlar ortaq kklYrY malikdir. Akvinal1 Foma substansial vY aksidental forma anlay1_lar1n1 daxil edYrYk onlar1 bir-birindYn fYrqlYndirirdi. Akvidensiyalardan  xassYlYrdYn, keyfiyyYtlYrdYn, fYrqli olaraq, substansiyalar vY ya mahiyyYtlYr mstYqil _YkildY mvcuddurlar. O, Aristotelin ard1nca aktual vY potensial hallar1 bir-birindYn ay1raraq, varl11 ilk aktual hal adland1r1rd1. HYr bir predmetin mvcudluunun ls ondak1 aktuall11n dYrYcYsindYn as1l1d1r. Buna mvafiq olaraq, Foma, aktual ba_lan1c olan forman1n predmetdY necY realla_mas1ndan as1l1 olaraq varl11n 4 sYviyyYsini mYyyYn edirdi. Varl11n Yn a_a1 sYviyyYsindY- qeyri zvi tYbiYtdY - forma _eylYrin yaln1z xarici mYyyYnliyi (causa formalis) kimi aktualla_1r. Sonrak1 pillYdY forma son sYbYb  causa finalis kimi aktualla_d1r1r, buna grY dY varl11n bu sYviyyYsinY mYqsYdY uyunluq xasd1r; bura bitkilYr alYmi daxildir. Heyvanat alYmindYn ibarYt olan n sYviyyYdY forma fYal sYbYb (causa efficiens) kimi 1x1_ edir. Buna grY dY bu sYviyyYdY varl1q n nYinki mYqsYd hYminin hYrYkYt vY fYaliyyYt sYciyyYvidir. Bu 3 sYviyyYnin hYr birindY forma zvi _YkildY materiyaya  qaynay1b qar1_araq, onu daxilYn tY_kil edir vY ya canland1r1r. Varl11n drdnc sYviyyYsindY isY forma art1q materiyan1n daxili tY_kil prinsipi kimi deyil, materiyadan as1l1 olmadan mstYqil _YkildY qar_1ya 1x1r. Bu sYviyyYdY forma zn ruh vY a1l kimi biruzY verir vY yarad1lm1_lar1n Yn alisidir. Aristotelin ard1nca Foma a1l1 insan qabilliyyYtlYrinin Yn alisi kimi nYzYrdYn keirYrYk, hYtta iradYnin zn belY a1l1n insana xeyiri _YrdYn semYk imkan1 verYn bir nv hesab edirdi. Aristotel kimi o da iradYni idraka deyil, fYaliyyYtY istiqamYtlYnmi_, bizim YmYllYrimizY vY davran1_1m1za rYhbYrlik edYn praktik a1l adland1r1rd1. Grndy kimi Akvinal1 Foma a1l1n iradYdYn stnly prinsipindYn 1x1_ edYrYk realizmlY nominalizm aras1ndak1 mbahisYni, faktiki olaraq, realistlYrin xeyrinY hYll etmYyY al1_1rd1. NominalistlYr a1l1n iradYdYn as1l1 olduunu Ysasland1ran vY Allah1n iradYsini btn varl11n sYbYbi hesab edYn Duns Skotun (1266-1308) tYliminY istinad edYrYk Allah1n hYr _eyY qadir iradYsi haqq1nda tYlimi Aristotel YnYnYlYrinY qar_1 qoyurdular. Uilyam Okkam (1285-1349) realizm n mhm YhYmiyyYt da_1yan mahiyyYt anlay1_1n1 onun orta YsrlYr fYlsYfYsindYki Ysaslar1ndan mYhrum etmYklY lYv etmYyY al1_1rd1. RealistlYr onlar1n mahiyyYt anlay1_1na verdiklYri ali statusu ideyalar1n (mumi anlay1_lar1n) YzYldYn ilahi zYkada mvcud olmas1 ilY Ysasland1r1rd1lar. Okkama grY ideyalar (demYli, mahiyyYt) Allah1n yaratd1qlar1n1n proobrazlar1 (ilk nmunYlYri ) _YklindY ilahi zYkada mvcud deyil; onlar yaln1z Allah _eylYri yaratd1qdan sonra onlar haqq1nda tYsYvvrlYr kimi ilahi zYkada sonradan yaran1rlar. NominalistlYr Aristotelin birinci mahiyyYtin yaln1z fYrdi (tYkcY) mvcudluunu iddia edYn tYlimindYn 1x1_ edYrYk onun fYlsYfYsini Akvinal1 Fomadan fYrqli _YkildY _Yrh edirdilYr. Okkam1n fikrincY, real olaraq yaln1z tYkcYlYr (konkret varl1qlar) mvcuddur. Bu bax1mdan, realistlYrin iddia etdiyi kimi aksidenyalar1n guya da_1y11s1 olan mahiyyYt (substansiya) z mstYqil varl1q YhYmiyyYtini itirir: nominalistlYr grY Allah he bir substansiyaya bal1 olmayan istYnilYn aksidensiyan1 yarada bilYr. Ayd1nd1r ki, bu halda substansial vY aksidental formalar1n tomizm (Akvinal1 Foman1n tYlimi) n sYciyyYvi olan fYrqlYndirilmYsi z mYnas1n1 itirir. NYticYdY mahiyyYt onun sadY emprik varl11 olan tYzahrlY (hadisY ilY) tamamilY eynilY_ir. Nominalizm varl11n mxtYlif iyerarxik sYviyyYlYri haqq1nda tYlimi qYbul etmir. Onun empirik alYmin btn tYfYrratlar1na eyni dYrYcYdY maraq gstYrmYsi, mYhz bununla _YrtlYnir. TYcrbYyY istiqamYtlYnmY nominalizmin xarakterik xsusiyyYtini tY_kil edir. Sonralar bu tendensiya Yeni dvr fYlsYfYsindY emprizm tYrYfindYn mYnimsYnilYrYk daha da dYrinlY_dirildi. Nominalizm insan idrak1 vY dYrk edYn a1l1n tYbiYti haqq1nda yeni tYsYvvrlYrin formala_mas1na sYbYb oldu. 0drak prosesi mahiyyYtin deyil, konkret _YkildY mvcud olan tYkcYlYrin dYrkinY ynYldiyinY grY o, intuitiv xarakter da_1y1r vY onun predmetini aksidensiyalar tY_kil edir. Nominalizm a1l1 daha yarad1lm1_ varl1qlar1n iyerarxiyas1nda Yn alisi hesab etmir. Otrekyral1 Nikolay1n (XIV) fikrincY a1l varl1q deyil, varl1q haqq1nda tYsYvvrdr. BelYliklY nominalizm YrivYsindY obyektY qar_1 duran subyekt haqq1nda tYsYvvr formala_d1; nominalizm idrak1 subyekt-obyekt mnasibYtlYri kimi anlama1n Ysas1n1 qoydu. BtvlkdY nominalizm hYm fYlsYfYnin, hYm dY XVI-XVII YsrlYrin eksperimental  riyazi tYbiYt_nasl11n1m inki_af istiqamYtinin vY xarakterinin mYyyYnlY_mYsindY YhYmiyyYtli rol oynad1. Orta YsrlYr fYlsYfYsindY tYbiYt antik dnyagr_ n sYciyyYvi olan mstYqilliyini btnlklY itirir- tYbiYt Allah1n yaratd11 varl1qlar aras1nda s1radan birinY evrildi. MczY trYtmYk qdrYtinY malik olan Allah nYinki yaratm1_d1r, o hYm dY tYbiYtdY ba_ verYn proseslYrin tYbii gedi_inY qar_1 durmaq gcndYdir. Antik dvrdY tYbiYt btpYrYst (oxallahl1qdan 1x1_ edYn ) dnyagr_nn ba_l1ca mYnbYyini tY_kil edirdi. Xristian monoteizmi btpYrYstliklY bir araya s1mad11na grY xristianl1q btn vasitYlYrlY btpYrYstliyin 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn tYbiYti alald1b gzdYn salmaa al1_1rd1. Buna grY dY orta YsrlYrdY tYbiYt idrak1n mstYqil predmetinY evrilmYdi.TYbiYt z zlyndY mstYqil bir dYyYr deyil, daha ox simvolik mYna da_1maa ba_lad1. TYbiYtdY he bir hadisY z  zn tYmsil etmir; onlar1n hYr biri dini  mYnYvi mahiyyYt da_1yan daha ali reall11n simvollar1 kimi 1x1_ edirlYr. Buna grY dY simvolizm vY alleqorizm mqYddYs yaz1lar vY onlara hYsr olunmu_ _YrhlYr ruhunda tYrbiyY olunmu_ orta YsrlYr tYfYkkr tYrzinin sYciyyYvi cYhYtlYrindYn birini tY_kil edir. 0nsana mnasibYtdY orta YsrlYr fYlsYfYsinin irYli srdy ideyalar1n Ysas1n1 xristianl11n  insan Allah1n surYti vY bYnzYridir ehkam1 tY_kil edir. Bu ehkam orta YsrlYrdY insna mnasibYti antik dvrlY mqayisYdY kkndYn dYyi_di. MYlum olduu kimi antik fYlsYfYnin kosmosentrizmi insan1 tYbiYtin adi bir paras1 kimi nYzYrdYn keirmYyi tYlYb edirdi. Bu bax1mdan insanla digYr tYbiYt elementlYri aras1nda prinsipial YhYmiyyYt da_1yan elY bir ciddi fYrq yoxdur; insan da btn digYr tYbii varl1qlar kimi tYbiYtdY hkm srYn zYrurYtY (kosmik nizama) tabedir. Kosmosentrizm YrivYsindY insan deyil, tYbiYt ali varl1qd1r; o, z mvcudluu n btn mvcudat1n mtlYq ba_lan1c1 olan tYbiYtY borcludur. Orta YsrlYrin dini dnyagr_ insan1 tYbiYtlY deyil, btn kainat1n fvqYltYbii ba_lan1c1 olan Allahla balay1r. Allah1n bYnzYri vY surYti kim insan yer zndY ilahi mahiyyYtin da_1y11s1d1r, buna grY dY ona mnasibYt digYr tYbii varl1qlarla mqayisYdY kkndYn fYrqli olmal1d1r. 0nsanla YbiYt aras1ndak1 mnasibYtlYrin mYnaland1r1lmas1nda antik fYlsYfY ilY mqayisYdY ciddi evrili_ ba_ verdi: Allah yaln1z insan1 znY bYnzYr yaratm1_d1r, buna grY dY insan btn digYr yarad1lm1_lardan (tYbiYtdYn) qat-qat stn dYyYrY malik ali varl1q statusu qazan1r. Allah1n bYnzYri vY surYti kimi insanda dnyan1n transsendent yarad1c1s1n1n hans1 keyfiyyYtlYri z Yksini tapm1_d1r? Ayd1ndir ki, xristian ilahiyyat1n1n Allaha isnad verdiyi bir s1ra keyfiyyYtlYr,mYsYlYn, zaman vY mYkan xaricindY mvcudluq vY sonsuzluq insan n Ylatmazd1r. DemYli insanda Allah1n btn keyfiyyYtlYri deyil, onun mahiyyYtini ifadY edYn atributlar Yks oluna bilYr. Xristian ilahiyyat1 bu atributlar ali zYka vY azad iradY anlay1_lar1nda ifadY etdiyinY grY, insanda da ilahi mahiyyYtin da_1y11s1 kimi bu keyfiyyYtlYr olmal1d1r. Buna grY dY insan1n mahiyyYtini orta YsrlYr fYlsYfYsi Allahdan ona pay verilmi_ a1l vY azad iradY sahibi olmas1nda grr. Allah z azad varl1q olduuna grY, insan1 da azad yaratd1. O btn mvcudat1n hakimi olduu kimi, tYbiYti yaradaraq, insan1 da onun hakimi etdi. BelYliklY sonralar 0ntibah mYdYniyyYtinin sYciyyYvi xsusiyyYtini tY_kil edYn humanizm ideyalar1 z ba_lan1c1n1, mYhz, orta YsrlYrin dini dnyagr_ndYn gtrr. Orta YsrlYr antropologiyas1n1n (insan haqq1nda ideyalar1n)antik fYlsYfYnin insan tYlimindYn fYrqi tYkcY insan1 tYbiYtdY onun hakimi qismindY Yn uca varl1q kimi qYlYmY vermYsi deyil. Allah1n surYti vY bYnzYri kimi insan sanki tYbiYtin hdudlar1ndan kYnara 1xaraq, onun fvqndY dayan1r. Antik fYlsYfY n insana bu r yana_ma qYtiyyYn qYbul edilY bilmYz: insana hYr nY qYdYr yksYk dYyYr verilsY dY, o tYbiYtin bir hissYsi kimi ona tabedir. Orta YsrlYrdY filosoflar insanla btn digYr kainat aras1nda keilmYz sYdd YkirlYr: insan sYmavi alYmdYn gYlmi_ varl1qd1r vY ora da qay1tmal1d1r. O, torpaqdan vY sudan yaransa da,bitkilYr kimi qidalan1b bysY dY, heyvanlar kimi hissiyata malik olub hYrYkYt etsY dY o tYkcY tYbiYtlY deyil, hYminin Allahla da  qohumdur .0nsan haqq1nda tYbiYtin hakimi vY btn yarad1lm1_lar1n tac1 kimi tYsYvvrlYr, mYhz, orta YsrlYrin xristianl1q YnYnYlYri YrivYsindY tY_Ykkl tapm1_d1r. Lakin insan1n tYriflYnib gylYrY qald1r1lmas1 orta YsrlYr fYlsYfYsinin insan haqq1nda tYliminin yaln1z bir tYrYfini insan1n z nYfsinin klYsi olmas1 vY YzldYn gnahkar bir varl1q olmas1 haqq1nda ideyalar tY_kil edir. Patristikan1n banilYrindYn olan Origen hesab edirdi ki, insan ruh, can vY bYdYndYn ibarYtdir. Ruh insan1n znY mYxsus olmay1b ona Allah tYrYfindYn bYx_ edilmi_dir vY hYmi_Y xeyirY vY hYqiqYtY can at1r. Can isY insan1n yaln1z ona mYxsus olan  MYn ini tY_kil eir vY hYr bir adama fYrdiyyYt keyfiyyYti verir. Lakin insan1n mahiyyYtinin Yn mhm gstYricisi iradY azadl11 olduuna grY, xeyirlY _Yr aras1nda azad seim etmYk, mYhz can1n missiyas1d1r, nki yaln1z can insan1 fYrdiyyYt kimi xarakterizY edir. z tYbiYti etibarilY can daha ali ba_lan1c olan ruha, bYdYn isY cana tabe olmal1d1r. Lakin can1n ikili tYbiYti zndYn ox vaxt onun bYdYnY yax1n olan a_a1 sYviyyYsi onun ali sYviyyYsini stYliyir vY bununla da insan1 z nYfsinin vY ehtiraslar1n1n istYyinY YmYl etmYyY mYcbur edir. Bu hal vYrdi_Y evrildikdY insan Allah1n bYrqYrar etdiyi tYbii nizam1 tYrsinY evirYrYk gnaha bat1r: O ali mYqama sahib olan1 zndYn a_a1da duran1 tabe etdirir vY bununla da _Yrin dnyaya ayaq amas1na sYbYbkar olur. 0nsan1n zn srklYdiyi bu rYzalYtdYn xilas olmas1 n z gc yetYrli deyil; bunun n onun Allah1n mYrhYmYtinY ehtiyac1 var. Orta YsrlYrdY, ilk dYfY olaraq, tarixi _urun formala_mas1 n Ylveri_li ilkin _YrtlYr meydana 1xd1. QtpYrYst dnyagr_nY sahib olan qYdim yunanlar n Ysl anlamda tarix, demYk olar ki, mvcud deyildir. Tarixi _urun mvcudluu n ilkin _Yrt kemi_ indi vY gYlYcYk aras1ndak1 keyfiyyYt fYrqinin dYrk edilmYsidir. QtpYrYst dnyagr_ isY bu fYrqin dYrk edilib mYnaland1r1lmas1 n Ylveri_li deyildir. QtpYrYstlik insan1n _urunun Ysas etibarilY tYbiYtlY balay1r, tYbiYt isY zaman vaxt kedikcY ba_ verYn keyfiyyYt dYyi_ikliklYrini hiss etmYk n Ylveri_li mhit deyil. TYbiYtdY ba_ verYn tYkaml dYyi_mYlYri ox lYng gedir vY onlar1 m_ahidY etmYk n bir vY ya bir neY insan nYslinin mr kifayYt deyildir. M_ahidY edilmYsi mmkn olan dYyi_ikliklYr tYbiYtdY daha ox fYsillYrin dvr olaraq bir-birini YvYz etmYsi ilY _YrtlYnir vY buna grY dY keyfiyyYt dYyi_mYlYri deyil, dvr olaraq tYkrarlanan hadisYlYr tYYssrat1 yarad1r. Buna grY dY antik dvr n kemi_, indi vY gYlYcYk aras1nda keyfiyyYt bax1m1ndan prinsipial elY bir fYrq yoxdur. TYsadfi deyildir ki, qYdim yunanlar zaman1 kemi_dYn gYlYcYyY doru istiqamYtlYnmi_dz xYtti kimi deyil, dairY Yn yax_1 halda spiral _YklindY tYsYvvr edirdilYr. Ayd1nd1r ki, bu cr dnyaduyumu YrivYsindY tarixin xsusi bir reall1q,varl11n ayr1ca bir tYzahr kimi dYrk edilmYsi mmknsz idi. Xristianl1q Allah- olun insanda (0isus Xristosun simas1nda) tYcYssm etmYsini o vaxta qYdYr ba_ vermi_ btn hadisYlYrdYn mahiyyYtcY fYrqlYndirir; bu hadisYnin ba_ vermYsilY zaman bir-birindYn keyfiyyYtcY fYrqlYnYn iki hissYyY paralan1r: bu hadisYdYn kemi_dY ba_ verYnlYr vY sonra, gYlYcYkdY ba_ verYcYk hadisYlYr. BelYliklY Allah1n insanda tYcYssm zaman oxunda fundamental bir hadisY kimi anla_1lar vY znn dYrk edilmYsi n insan nYslinin btn kemi_inin, yYhudi Bibliyas1nda olduu _YkildY yYni tarixi bax1mdan nYzYrdYn keirilmYsini tYlYb edir. DigYr tYrYfdYn, varl1a kemi_dYn gYlYcYyY doru istiqamYtlYnmi_ tarixi proses kimi yana_man1n formala_mas1na xristianl1qda dnyan1n sonu haqq1nda esxatoloji tYsYvvrlYrin geni_ yay1lmas1 da byk tYsir gstYrmi_dir. 0sa peyYmbYrin yer znY ikinci dYfY qay1d1_1  art1q gnaha batm1_ insan nYslinin gnahlar1n1 yumaq n deyil, btn yer znn sahibi qismindY Allah tYrYfindYn fvqYladY sYlahiyyYtlYr verilmi_ bir _Yxs kimi  haqq1nda rYvayYt xristian ilahiyyat1n1n Ysas mvzular1ndan birini tY_kilo edir. 0sa peyYmbYrin ikinci dYfY zhr edYrYk haqq1n divan1n1 quraca1 mY_hYr( qiyamYt) gnn gYrgin bir intizar iindY gzlYmYk xristian dini _urunun btpYrYst dnyagr_ ilY mqayisYdY ba_l1ca sYciyyYvi xsusiyyYtlYrindYn birini tY_kil edir. BelY bir dini- psixoloji durum dnyada ba_ verYn hadisYlYr ax1n1n1 bY_YriyyYtin ali mYqsYdinin - mY_hYr gnnn -yeti_mYsinY doru istiqamYtlYnmi_ proses kimi qavramaq n Ylveri_li zYmin yaratd1. Xristianl1q kemi_in YbYdi qay1d1_1na (dvran1na) kklYnmi_ antik dnyadumundan fYrqli olaraq, insan1n hYyat1na  mYqsYd vY  mYna anlay1_lar1n1 gYtirmYklY onun nYzYrlYrini gYlYcYyY - ali mYqsYdin yeti_YcYyi gnY ynYltdi. bYdi qay1d1_ dnyaduyumu YrivYsindY gYlYcYyin kemi_dYn keyfiyyYtcY fYrqli xsusi bir dYyYri yoxdur, nki gYlYcYk kemi_in sadY dvr tYkrar1 kimi qavran1l1r. Xristianl1q sayYsindY gYlYcYk YvvYllYr he vaxt sahib olmad11 bir dYyYr qazan1r: btn mumdnya tarixi prosesinin ynYldiyi ali mYqsYd  haqq1n divan1n1n qurulaca1 gn  insan1n bu dnyadak1 hYyat1na antik mYdYniyyYtY tamamilY yad olan xsusi mYna verir; xristianl1q insan1n bu dnyadak1 hYyat1n1 onun zn byk intizarla gzlYnYn mumdnya Tarixi HadisYsinY -MY_hYr gnnY-haz1rlamas1 n verilmi_ bir s1naq mddYti kimi mYnaland1r1r. Orta YsrlYr fYlsYfYsini ox vaxt  mYktYb fYlsYfYsi mYnas1n1 verYn skolastika kimi sYciyyYlYndirirlYr. Bu terminin meydana 1xmas1 fYlsYfYnin orta YsrlYrdY monastr mYktYblYrindY, XII Ysrin ortalar1ndan etibarYn isY universitetlYrdY tYdris olunmas1 ilY bal1 idi. Sonralar  sxolastika hYyatdan ayr1 d_m_ gercYk sosial praktika n he bir faydas1 olmayan fYlsYfYni sYciyyYlYndirYn bir simvola evrildi. Sxolastik fYlsYfYnin nmayYndYlYrinin mY_ul oluu ba_l1ca mYsYlY vY etiqad1n mnasibYti mvzusuna hYsr olunmu_du. SxolastiklYr etiqad1n bilikdYn stnly prinsipindYn 1x1_ etsYlYr dY, bu qYbildYn olan dini ehkamlar1n mzakirYsi fYlsYfi mYsYlYlYrin qoyulu_una gYtirib 1xar1rd1. Bu mYsYlYlYr s1ras1nda Yn mhm YhYmiyyYt kYsb edYn orta YsrlYr sxolastik fYlsYfYsinin Ysas cYrYyanlar1 olan realizmlY nominalizm aras1ndak1 ox Ysrlik mbahisYnin Ysas1n1 tY_kil edYn muminin tYkcYyY mnasibYti mYsYlYsi idi. Sxolastik fYlsYfYnin nmayYndYlYrinin YksYriyyYti realizm cYrYyan1na mYnsub idi. Onlar1n s1ras1nda Kenterberiyal1 Anselmin (XI Ysr) ideyalar1 sxolastikan1n inki_af1na gcl tYkan verdi. Anselm etiqad1 zYkadn (a1ldan)stn tutsa da, hesab edirdi ki, dini ehkamlar1n mYntiqi (rasional) mhakimYlYrlY mYnaland1r1lmas1 insan1n etiqad1n1 daha da mhkYmlYndirYr. Dini ehkamlarda Ysl hYqiqYtlYr z Yksini tapsa da, bir ox hallarda onlar1n mYntiqi bax1mdan _Yrh olunmas1na ehtiyac yaran1r. Lakin dini ehkamlar1n mYntiqi _Yrhinin sYrhYdlYrini elY bu ehkamlar mYyyYn edir, nki onlar mYntiqi mhakimYlYrin nYinki ilkin _Yrtini tY_kil edir, hYminin bu mhakimYlYrin gYtirib 1xarmal1 olduu nYticYlYri dY irYlicYdYn mYyyYnlY_dirir. BelYliklY Anselm sonralar sxolastikan1n mahiyyYtini ifadY edYcYk bir ideyan1  dini ehkamlara a1la, zYkaya Ysaslanan mYntiqi mhakimYlYrlY haqq qazand1r1lmas1 fikrini irYli srd. Anselmin mYntiqi cYhYtdYn Ysasland1rmaa al1_d11 ehkamlar s1ras1na Allah1n varl11, onun dnyan1 hedYn yaratmas1, Allah1n l tYbiYtinin vYhdYti vY fYrqli tYzahrlYri, ruhun lmYzliyi vY azadl11 vY.s daxil idi. Bu cr  Ysasland1rmalar z ba_lan11n1 orta YsrlYr fYlsYfYsinin Ysas cYrYyanlar1ndan biri olan realizmdYn gtrr. BelY ki, yaln1z mumi anlay1_lar1n tYkcYlYrY mnasibYtdY mstYqil vY Yzli mvcudluuna inanmaqla Allah1n vahid mahiyyYtinin onun l tYzahrndYn as1l1 olmadan mstYqil mvcudluunu Ysasland1rmaq mmkn idi. Anselm iddia edirdi ki, biz insanlarda Yn kamil mtlYq varl1q kimi Allah anlay1_1n1n mvcudluu birmYnal1 olaraq sbut edir ki, bu anlay1_1n obyekti olan Allah real gerYklikdY dY mvcuddur. Sonralar Allah haqq1nda anlay1_dan 1x1_ edYrYk onun mvcudluunu sbut etmYk cYhdlYri Allah1n varl11n1n ontoloji isbat1 kimi sYciyyYlYndirildi. Sxolastikan1n yetkinlik vY iYklYnmY dvr XIII YsrY tYsadf edir. Bu dvr QYrbin msYlman ^Yrq mYdYniyyYti ilY vY antik mYdYniyyYtin o vaxta qYdYr avropal1lara mYlum olmayan bir s1ra nmunYlYri ilY tan1_ olmas1na gYtirib 1xaran sYlib yr_lYrinin geni_lYndiyi bir dvr idi. Btn bunlarla YlaqYdar olaraq, elmi vY fYlsYfi YdYbiyyat1n dairYsinin geni_lYnmYsi sxolastik fYlsYfYnin inki_af1na gcl tYkan verdi. Bu s1rada Aristotelin qYrbdY ilk dYfY olaraq mYnimsYnilmi_ YsYrlYrinin tYsirini xsusi qeyd etmYk laz1md1r. XIII Ysrin YvvYllYrindY Aristotelin YsYrlYri vY YrYbdilli filosoflar1n onlara yazd1qlar1 oxsayl1 _YrhlYr kilsY tYrYfindYn d_mYniliklY qar_1land1. Lakin katolik kilsYsi Aristotelin fYlsYfi tYlimini xristian dini ehkamlar1 ruhunda _Yrh etmYyin mmknlynY inand1qca AristotelY mnasibYt dY tYdricYn dYyi_mYyY ba_lad1. TezliklY Aristotelin xristianl1a uyunla_d1r1lm1_ doktrinas1 katolisizmin daya1na evrildi. Aristotelin tYliminin katolisizmY uyunla_d1r1lmas1 haqq1nda Roma papas1 IX Qriqorinin irYli srdy layihY XIII YsrdY fransiskan vY dominikan ordenlYrinY mYxsus monaxlar tYrYfindYn hYyata keirildi . Bu dini ordenlYr kilsYyY qar_1 mxalifYtdY duran ideya cYrYyanlar1na qar_1 mbarizY mYqsYdilY yaradilsa da, sxolastik fYlsYfYnin znn daxilindY azadfikirliyY, elmin vY fYlsYfYnin dindYn as1l1l11n1n azald1lmas1na meyl edYn YrYbdilli filosoflar1n ideyalar1 z tYsirini gstYrmYyY ba_lam1_d1. Bu bax1mdan xsusilY 0bn-Rsdn (Averroesin) nYzYriyyYlYri olduqca populyar idi. XIII YsrdY sxolastik fYlsYfYnin Yn grkYmli nmayYndYlYri Albert Bol_tedt, Akvinal1 Foma vY Duns Skot idi. HYm Akvinal1 Foman1n, hYm dY Duns Skotun oxsayl1 ard1c1llar1 var idi vY tezliklY onlar aras1nda mbarizY ba_land1. Akvinal1 Foma etiqad1 a1lla bar1_d1rmaa, dini ehkamlar1 a1la istinad edYrYk Ysasland1rmaa al1_an sxolastiklYrY ba_1l1q edirdi. Buna grY dY btn sahYlYrdY-ilahiyyatda, idrakda, psixologiyada vY etikada-Foma intellektY byk YhYmiyyYt verirdi. Duns Skot a1l1n (zYkan1n,mYntiqin) etiqada xidmYt edYcYyinY midini itirmi_ sxolastiklYrY ba_c1l1q edirdi. Onlar1n fikrincY, etiqada a1l Ysas1nda bYraYt qazand1rmaq pYrdYsi alt1nda ilahiyyata zYrYrli mxalif fikirlYr gYtirilir. Buna grY dY Duns Skot hesab edirdi ki, a1l vY etiqad, bilik vY ilahiyyat mxtYlif sahYlYr olub eyni mYqsYdY xidmYt edY bilmYzlYr. 4 movzu RT SRLR MSLMN ^RQ V AZRBAYCAN FLSFSI PLN rYbdilli fYlsYfYnin id5y0 mYnbYlYri vY inki_0f EsusiyyYtlYri. Isl0m sE>l0stik0s1 vY KYl0m fYlsYfYsi. _Yrilik, MtYzYlik, QYdYrilik, Sif0tilik. Isl0m mistik0s1. Ism0ilik, Sufizm fYlsYfYsi. Im0m QYz0li. ^Yrq p5rip0t5tizmi. (MY__0ilik) l Kindi, Ibn H0ldun, Ybu NYsr FYr0bi, Ibn Sin0, FYErYddin r-R0zi, bu R5yh0n Biruni. AzYrbaycanda fYlsYfi firkin inki_af mYrhYlYlYri DBIYYT 1.Z.MYmmYd>v. zYrb0yc0n fYlsYfYsi t0riEi.B., 1994. 2. .^kr>v. ^Yrq fYlsYfYsi vY fil>s>fl0r1. B.,2005. 3. H.Im0n>v, .hYd>v. rt0 Ysr Isl0m ^YrqindY fYlsYfi fikir. B.,1998. 4. .M5hdi>clu. Ibn H0ldun vY >nun fYlsYfYsi. B., 2006. 5..T0c1y5v. rt0 YsrlYrin fYlsYfi vY s>si0l vY siy0si fikri: QYrbi vr>p0 vY zYrb0yc0n. B., 1999. 6. M0cit Gkb5k. F5ls5f5 t0rihi. nk0r0.1997. 7. zYrb0yc0n mif>l>ji mYtnlYri. B0k1, lm nY_-t1, 1988. 8. N.Tusi. El0qi-N0siri, B., 2005. 9. Z.MYmmYd>v. zYrb0yc0nd0 XI-XIII YsrlYrdY fYlsYfi fikir. B.1978 10. ^.Y.ShrYvYrdi, I_1q h5ykYllYri. B., 1991. 11. Z. MYmmYd>v. BYhmYny0r1n fYlsYfYsi, B.,1983 12. .ShrYvYrdi, Fil>s>fl0r1n gr_lYri, B., 1999. 13.Z.MYmmYd>v. rt0 Ysr zYrb0yc0n fil>s>fl0r1 vY mtYfYkkirlYri, B.1986. I Isl0m0 qYdYrki dvrdY Y0E1n ^YrqdY 5lmi fYlsYfi fikri tYbli 5dYn bir s1r0 mYdrYsYlYr fY0liyyYt gstYrirdi. MisirdY >l0n IskYndYriyyY mYdrYsYsindY bil0v0sitY rist>t5lin d0v0m1l0r1 v0rd1r. mm>ni SYkk0s vY >nun _0girdi P>rfiri bur0d0 >E mY_hur idi. rist>t5lin fYlsYfYsinin inki_0f1nd0 II Ysrin s>nu III Ysrin YvvYllYrindY y0_0m1_ l5ks0ndr vr>disinin r>lu byk >lmu_dur. S0s0ni hkmd0r1 nu_irYv0n1n tYsis 5tdiyi Gn5yds0bur mYdrYsYsi d0h0 g5ni_ fY0liyyYtli idi. Isl0md0n q0b0q fY0liyyYt gstYrmi_ s>n fYlsYfi mYktYb FYrr0n mYdrYsYsidir ki, YrYbcYyY tYrcmYdY Ys0s r>l >yn0m1_d1r. lmi-fYlsYfi YdYbiyy0t1n YrYb dilinY tYrcmY 5dilmYsinY VII Ysrin s>nl0r1nd0n b0_l0n1lm1_d1r. mYvilYr dvrndY %0lid ibn YYzid tibbY vY kimy0y0 d0ir bYzi YsYrlYrin tYrcmYsini IskYndYriyyY mYdrYsYsinY t0p_1rm1_d1r. bb0si EYlifYlYrindYn bucYfYr MYnsur, EsusilY dY MYmunun dvrndY tYrcmYilik g5ni_ vsYt 0lm1_d1. MYmun 832-dY 5lm 5vi (d>r Yl ilm) vY y0 hikmYt 5vi (B5yt Yl  hikmY) tYsis 5tmi_di. B5lYliklY qYdim 5lmi, fYlsYfi fikrin Yn gzYl nmunYlYri VII Ysrin s>nl0r1nd0n b0_l0y0r0q YrYb dilinY tYrcmY >lunmu_du. Pif0q>run, vklidin, Pl0t>nun, rist>t5lin YsYrlYri ilY y0n0_1 Q0l5nin, l5ks0ndr fr>disinin, Pl>tinin, P0rfirinin, Pt>l>m5yin YsYrlYri v0rd1. rt0 Ysr ^Yrq mtYfYkkirlYri rist>t5lY qYdYrki y0_0m1_ fil>s>fl0r1 qYdim fil>s>fl0r 0dl0nd1r1lm1_, >nl0rd0n y5ddisinin HikmYt stunl0r1 0dl0nd1rm1_d1r. F0l5s, n0ks0q>r, n0ksim5n, mp5d>kl, Pif0q>r, S>kr0t vY Pl0t>n. Pif0q>run btn YsYrlYri d5mYk >l0r ki, I% YsrdYn q0b0q YrYbcYyY tYrcmY >lunmu_dur. Ibn Yl HYdim GstYrici kit0b1nd0 yun0n 0limlYri h0qd0 mhm mYlum0tl0r vY YsYrlYrinin siy0h1s1n1 tYqdim 5tmi_dir. rist>t5lin rq0n>n, TYbirY d0ir, I n0lit0tik0, II n0litik0, T>pik0, S>fistik0, Rit>rik0,  P>litik0 ,  tik0 tr0kt0tl0r1 tYrcmY vY _Yrh >lunmu_dur.  M5t0fizik0 n1 mEtYlif dvrlYrdY mEtYlif 0limlYr tYrcmY 5tmi_di. FYr0bi isY >nu btv h0ld0 _Yrh 5tmi_di. rt0 YsrlYr msYlm0n ^YrqindY tYrcmY vY >nl0r0 y0z1lm1_ tYrcmYlYr zYminindY 5lmi-fYlsYfi fikir E5yli inki_0f 5tmi_dir.  dvrdY St0girtin g5ni_ inki_0f t0pm1_ YsYrlYri vY >nl0rl0 ul0l0nm1_ qYdim fYlsYfi irs Ys0s1nd0 ^Yrq p5ripat5tizmi YmYlY gYlmi_di ki, >nun ilk nm0yYndYsi l Kindi (800-879), ZYkYriyyY Yr-R0zi (864-924), bunYsir FYr0bi idi. II KYl0m - ilk isl0m sE>l0sti0s1, >rt0d>ks0l dini-id50list fYlsYfi sist5m nmunYsidir. KYl0m Yqlin - (zYk0n1n) nYql (tYqlid) zYrindY stn >lduunu vY dini nfuzd0n 0s1l1 >lm0y0r0q fYlsYfi ml0hizYlYr v0sitYsi ilY hYqiqYtY 0tm01 nYzYrdY tut0n 0nl0y1_d1r. KYl0md0n mtYkYllimlYr, sufilYr istif0dY 5dirdilYr. KYl0m tYlimi dinin n>rm0tiv Ys0sl0r1n0 sykYnir, >nun nYzYri Ys0sl0r1n1 VII-VIII YsrlYrdY cYbYrilYr vY qYdYrilYr 0r0s1nd0k1 mb0hisYlYr tY_kil 5dirdi. SnnY. MYhYmmYd Yl5yhissYl0m1n vYf0t1nd0n s>nr0 ictim0i mYsYlYlYrin hYllindY Ytinlik y0r0nd1. Bu Ytinliyi 0r0d0n q0ld1rm0q n 3 sul i_lYndi. NmunY >l0 bilYcYk k5mi_ h0disYlYrin - yYni p5ycYmbYrin hYrYkYt vY YmYllYri nmunY kimi gtrlrd (SunnY). MYdinY _YhYrinin qYdim 0dYtlYrindYn istif0dY 5dilmYsi. H0kim >l0 bilYcYk d0h0 y0E_1 bir v0sitY >rt0d0 0l1nm0y0nd0 z 0dil vicd0n1n0 mr0ciYt 5dirdi. B5lYliklY, isl0m t0riEinin hYlY ilk dvrndY bir-birinY zidd >l0n iki 0nl0y1_ tYrzi >rt0y0 1Em1_d1. vvYl0, P5yYmbYrin v5rdiyi q0nun YmrlYrinin istif0dY 5dilmYsi, yYni sYnYdlYrY Ys0sl0n0n 0nl0y1_ tYrzi; 2-ci mYsYlYnin mstYqil surYtdY 0p0r1lm0s1, yYni mcYrrYd E0r0kt5rdY >l0n 0nl0y1_ tYrzi. Isl0m t0riEinin ilk dvrndY fYqih (q0nun_un0s) Qur0nd0 0t1_m0y0n q0nun hkmlYrinin vY >E mYhdud miqd0rd0 nmunY >l0 bilYcYk k5_mi_ h0disYlYrin y5rini d>ldurm0q n z rYyinY mr0ciYt 5tmYli >lurdu. Qur0nd0 snnY sz dinsiz >lduql0r1 n Yz0l0nd1r1lm1_ E0lql0r0 q0r_1 ll0h1n rYft0r1 mYn0s1nd0d1r. L0kin Qur0nd0n kYn0rd0 snnY sz MYhYmmYdin hYrYkYt vY YmYllYri, hYminin >nun d5diklYri mYn0s1nd0 i_lYdilir. SnnYyY ri0yYt 5tmYk, mYyyYn mYn0d0 MYhYmmYdi tYqlid 5tmYk mYn0s1nd0 gYlY bilYrdi (V5n5sink, h>ll0ndiy0l1 isl0m_n0s) d0h0 g5ni_ mYn0d0 i_lYdilYn snnY, yYni qYdim icm0n1n 0dYtlYri vY q0yd0l0r1 mYcmuYsi  msYlm0n _YriYtinin YmYli vY nYzYri Ys0sl0r1 mYn0s1n0 gYlirdi. YYhudilYrdY >lducu kimi snnY 01zd0n-01z0 k5ib y0z1l1 q0nunl0r1 t0m0ml0y1rd1. Hquq mYktYblYri: hquqi q0nunl0r1 mmin snnilYrin nqt5yi nYzYrindY mYyyYn sist5mY s0lm0 n 5dilYn Yn khnY tY_Ybbs M0lik ibn nYs tYrYfindYn tYrtib 5dilYn MvYtt0 (t0pd0l0nm1_ c11r) 0dl1 hYdis mYcmuYsidir. Bu YsYr VIII YsrdY MYdinY 0limlYrinin fikrini if0dY 5dir. M0lik y5ri gYlYndY MYdinY _YhYrinin 0dYt hququnu (rYf) Yl0vY 5dir. HYminin >, hYdislYri mum c0m00t1n mYn0f5yinY zidd >l0rs0 dYyi_dirmYyi dY tvsiyY 5dir. HYminin icm0 rYyini Ys0s tutur vY bYzi h0ll0rd0 fYrdi tYfsirY y>l v5rir. Ir0qd0 >l0n hquq mYktYbinin Yn grkYmli nm0yYndYsi buhYnifY (- 767) d0h0 >E mcYrrYd hququ idi. nun sist5mi n 3 prinsip E0r0kt5rikdir; bu prisiplYrY grY M0likin istil0h m5t>dun0 >E_0r istihs0m m5t>du Ys0s1nd0 dzYldilYn rYyin vY qiy0s1n YhYmiyyYti bykd. Istihs0m m5t>du, hYmin mYtndY bYnzYrlik fil0n h0ld0 fil0n1 gstYrir, l0kim mYn _Yr0iti nYzYrY 0l0r0q b5lY h5s0b 5dirYm ki, bu vYziyyYtdY fil0n cr hYrYkYt d0h0 YhsYndir. ^0fiinin y0r0td1c1 (-820) hquqi mYktYb isY icm0n1n rYyini mYcburi prinsip s0y1rd1 vY >nu y5g0nY q0nunv5rici >rq0n kimi t0n1y1rd1. ^0fi hYm rYyi (_YEsi fikri), hYm HYnYfinin istihs0 vY M0likin istil0h1n1 ink0r 5dYrYk Qiy0s m5t>dunu s0El0d1.  Ris0lY 0dl1 YsYrindY d5yir ki, qiy0s m5t>du > h0ll0rd0 tYtbiq 5dilmYlidir ki, nY Qur0nd0, nY snnYdY vY nY dY icm0d0 bu h0ll0r h0qq1nd0 bir _5y d5yilmYsin. ^0filiyY grY hquq_n0sl11n1n Ys0sl0r1 (sul Yl fYqh) z YhYmiyyYt dYrYcYsindYn 0s1l1 >l0r0q 0_01d0k1 q0yd0d0 s1r0y0 q>yul0 bilYr. Qur0n, snnY, icm0 vY qiy0s. S>nr0l0r hYnbYli hquqi mYktYbi y0r0d1ld1 ki, >nun b0nisi ^0fiininin _0girdi Ib0n HYnbYdir. nun fikrincY q0nunun mYnbYyini mqYddYs rYv0yYt tY_kil 5tmYlidir vY dinY gYtirilYn hYr cr y5niliyin Yl5yhinY idi. I% YsrdY D0bud Yl-Z0hiri tYrYfindYn Z0hirilik hquqi mYktYbi y0r0d1ld1. (suli-din b5_dir: Tvhid; NYbvv0t; MY0d; dl; Im0mYt. Frud-din 9-dur: N0m0z; ruc; ZYk0t; %ms; HYcc; mr-b5mYruf (y0E_1 i_Y 01r1_); NYhy-Yz-mnkYr (pis i_lYrdYn YkindirmYk); Cih0d; TYv0ll0 vY TYbYrr0). MtYzYlilYr. Nm0yYndYsi V0sil ibn t0, mr Ibn b5yd (VIII Ysr). nl0r z mYllimi ilY mb0hisY 5dYrYk qYdYrilYrdYn 0yr1l0r0q y5ni bir istiq0mYtlY y5rimi_lYr. Bun0 mtYzilik (itYzYlY sz uz0ql0_m0), Isl0m t0riEindY ilk fYlsYfi b0E1md0n sist5mlY_dirilYn istiq0mYtdir. nl0r 0l1n dYlillYrinY fikir v5rirdilYr. nl0r t5>l>giy0n1 fYlsYfY ilY birlY_dirdilYr vY y5ni bir fYlsYfY y0r0td1l0r. lmi prinsiplYrY Ys0sl0n0n fYlsYfYnin y0r0nm0s1nd0 mhm r>l >yn0m1_l0r. MtYzYlilYr zlYrini Yd0lYt, tYk0ll0hl1l1q tYrYfd0rl0r1 0dl0nd1r1rd1l0r. PrinsiplYri: d0lYt. Bu prinsip Ys0sYn Yd0lYt, ins0n1n ir0dY 0z0dl11n1 nYzYrdY tutur. Ins0n znn E5yir vY _Yr YmYllYrinin y0r0d1c1s1d1r. ll0h 0dildir. , zlm 5dYn d5yil. ^Yhrist0ni y0z1r MtYzilYr d5yirlYr ki, ins0n z YmYllYrindY 0z0dd1r. TYk0ll0hl1l1q prinsipi. MtYzilYr 0ntr>p>m>rfistlYrY q0r_1 1E1r. D5yirlYr ll0h tYkdir vY s0f, mYnYvi v0rl1qd1r. Qur0n0 mn0sibYtdY MtYzYlilYr d5yirlYr ki, Qur0n ll0h tYrYfindYn y0r0d1l1b. S>nr0d0n y0r0d1lm0y1b. VYdY YmYl 5tmYk prinsipi. ll0h z vYdini vY hYdYlYrini y5rinY y5tirir. r0l1q vYziyyYt prinsipi. Dini nqt5yi-nYzYrdYn gn0h i_lYtmi_ msYlm0n k0fir >lmur. MsYlm0n ilY k0fir 0r0s1n0 0r0l1q vYziyyYt durur. nc0q b5lY 0d0ml0r d0 cYhYnnYmY g5dYcYklYr. Duyul0r1n tYqdir >lunm0s1 hYr bir msYlm0n1n b>rcudur ki, Ism0y1l h0qq1-Yd0lYti y5rinY y5tirmYk n hYr cr z>r0k1l1c0 Yl 0ts1n. _Yriliyin b0nisi l-_Yri >lub. d ibn l-_Yr 40 y0_1n0 qYdYr mtYzYli tYrYfd0r1 >lub. B0d0d0 kr vY Y_Yriliyin Ys0s1n1 q>yur. Ikisi bizY qYdYr gYlib 0tm1_d1r. _YrilYrin mtYzYlilYrdYn fYrqini nm0yYndYlYri z YsYrindY y0z1bl0r. 1.l-Y_Yri mtYfYkkirlYrindYn q5yri-bYr0bYr >lmu_dur. ll0h1n 0tributl0r1n1n r50ll11n1 qYbul 5dir, yYni YbYdiliyini qYbul 5dir. 2. _YrilYr Qur0n1n y0r0nm0d11n1, YzYli, YbYdi mvcudlucunu qYbul 5dir. 3. l-_Yri 0l1n y0z1s1n0 grY qYbYrilYr ilY cYbYrilYr 0r0s1nd0 0r0l1q mvq5 tutur.  d5yir ki, ins0n1n btn hYrYkYtini ll0h y0r0tm1_d1r. Ins0nl0r bu hYrYkYtlYrini z ir0dYlYri vY cYhdlYri v0sitYsilY YldY 5dirlYr. Bu tYlim kYsb mYnimsYmY 0dl0nd1r1l1r. Prinsipi0l mYsYlYlYrdYn biri dind0r >lduqd0n s>nr0 ll0h1 grY bilmYsi idi. _YrilYr d5yirlYr ki, mmin msYlm0nl0r ll0h1 0EirYt dny0s1nd0 grY bilYr, 0nc0q bu grmYni hYrfi mYn0d0 b0_0 d_mYk >lm0z. YYni mmin ll0h1 ruhYn hiss 5dir. _Yrilik tYliminY grY ins0n z d_nsY ki, z n5cY y0r0n1b, > b5lY qYn0YtY gYlYr ki, hYr _5yi ll0h y0r0d1b. Bunu ^Yhrist0ni d5yib. Bu tYlimin bir >E grkYmli nm0yYndYsi >lub: l-B0kill0ni, l-^Yhrist0ni, l-B0d0di, l-Cn5yli, Ibn Fur0q, FYErYddin Yr-R0zi (%II-%III). , birinci nvbYdY ll0h1n YzYliliyini qYbul 5dir. Il0hi 0tributl0r ll0h1n m0hiyyYtindYn kYn0rd0 d5yir. ll0h1n 0tributl0r1 iki y5rY: 1) m0hiyyYt 0tributu  bilik vY hYy0t 0tributu, 2) hYrYkYt 0tributu. MYsYlYn: ll0h1 y0r0d1c1 grmYk 0tributu. M0hiyyYt 0tributl0r1 YbYdidir, hYrYkYt 0tributl0r1 isY y0r0n0nd1r. gYr Y_YrilikdY 0tributl0r1n h0m1s1 YzYli qYbul 5dilYrsY. B0kull0ni bunl0r 0r0s1nd0 q>yduu 0lYmin ll0h tYrYfindYn birdYn y0r0d1l1r. B0kull0ni ir0di 0z0dl1q tYlimindY d5yir ki, ll0h1n y0r0d1c1l11 Ys0sd1r. Bu Ys0sl0r1 ins0n z 1E0r1r. D5mYk ins0n hYrYkYti k>nkr5tlY_dirir. ll0h1n y0r0td11 Ys0s ins0n f>rm0y0 s0l1r. zYrb0yc0nd0 hmYd ibn H0run BYrdici (-911), MYkki ibn hmYd BYrdYn (960), CYfYr Ibn MYhYmmYd M0r0qi (889-967) bdlYziz ibn HYsYn BYrdYn (-935) kimi mkYmmYl hYdis 0limlYri v0rd1. III SUFIZMIN MYDN GLMSI; Sufizm isl0m t0riEindY Yn mrYkkYb dini-fYlsYfi cYrYy0nd1r. Bir qism tYdqiq0t1l0r b5lY h5s0b 5dirlYr ki, sufi sYf0 tYmizlik; bir qismi suf0 yksYk d0_l1q y5r; s>fiy0 s5vmYk, bir qism b5lY h5s0b 5dir ki, MYhYmmYd p5yYmbYrin tYklifi ilY MYdinYdY mYscidin bir kncndY p5yYmbYrY pYn0h gYtirYn kimsYsizlYrin q0lm0s1 n d0m0lt1  Ys-suff0 0d1 ilY sufilYr 0dl0nd1r1lm1_l0r. n g5ni_ y0y1lm1_ bu fikirdir ki, suf sznn kk yun d5mYkdir. nki sufilYr q0b0 yund0n p0lt0r g5ymi_lYr. B5lY grnr sufizm VII-VIII YsrlYrdY y0r0nm1_, VIII Ysrin s>nu % Ysrin YvvYllYrindY y0y1lm1_d1r. nl0r hYdislYri t>pl0m0ql0 mY_ul >lmu_l0r. nl0r1n k5diyi hYy0t tYrzi 0ks5tlYrin hYy0t tYrzinY >E_0y1rd1. nl0r _if0hi _YkildY Qur0n1 y0y0n 0d0ml0r, du0 >Euyurdu vY s. Sufizmin 12 Ys0s vY 54 trYmY q>ll0r1 mvcuddur. ShrYvYrdiyyY, MvlYviyyY, ^im0li frik0d0 _ ^YdulliyY, NYq_bYniyyY, %YlvYtiyyY, NimYtulliyyY vY H5ydYriyyY (_iYlYr 0r0s1nd0 g5ni_ y0y1l1b). Q0r0q>yunlu, q>yunlu vY EsusilY SYfYvi hkmd0rl0r1 ilY y0E1n Yl0qY s0El0y1bl0r. Mridizm-_5yE ^0milin tYqdiri ilY inki_0f 5dir. Ins0n gYrYk dny0 n5mYtlYrindYn Yl Yksin vY 0sk5tin, z0hidin hYy0t tYrzini k5sin. B5lY h5s0b 5dirlYr bu fikir Qur0nd0n gYlib. ll0h bu dny0d0n >E 0EirYt dny0s1n1n n5mYtlYrini stn tutur. DigYr tYrYfdYn bYzi tYdqiq0t1l0r b5lY h5s0b 5dirlYr ki, MYhYmmYd z dY 0sk5t 0l0nl0r0 >E byk hrmYtlY y0n0_1rd1. Sufi ll0h0 mYhYbbYt bYslYyir, >n0 q>vu_m0c0 c0n 0t1r. D5mYk ll0h z mtlYq gzYllik simv>lu kimi 1E1_ 5dir. Ins0n-Z0hid mmin v0sitYsilY ruhYn ll0h0 q>vu_0 bilYr. MYhYbbYti tYbli 5dYn sufilYr Il0hi 5_qi iki hissYyY: 1) ll0h1n 0EirYt dny0s1nd0 ins0nl0r0 cYz0 v5rmYmYk n s5vgi. Bunu sufilYr hYqiqi mYhYbbYt 0dl0nd1rmam1_l0r. 2) ll0h0 h5 tYmYnn0 >lm0d0n dini zvq E0tirinY >l0n mYhYbbYt. Bunun sufilYr hYqiqi mYhYbbYt 0dl0nd1r1rl0r. SufilYrin 0li mYqsYdi ll0h0 mistik _YkildY q>vu_m0qd1r. Sufilik isl0m zYminindY m5yd0n0 1Em1_, >nun m5yd0n0 gYlmYsinY ictim0i-siy0si hYy0t d0 mYyyYn tYsir gstYrib. Sufizmin f>rm0l0_m0s1nd0 bir >E 0limlYrin tYsiri >lub. l-HYsYn-Yl-BYsri. , z sufi d5yildi. mm0 mmin hYy0t0 k5mi_di. n0 grY sufilYr >nu zlYrinin ilk mYllimi 0dl0nd1r1rd1l0r. SufilYrdY nYzYriyyY ilY pr0ktik0 vYhdYt tY_kil 5dir. HYr bir sufi btn gn YrzindY zikr 5tmYklY mY_ul >lur. V0rl1q tYlimindY b5lY h5s0b 5dirlYr ki, y5g0nY v0rl1q ll0hd1r, Yn gzYl _5ylYr >n0 0id m0ddi v0rl1q, v0rl11n Yksidir. V0rl1q y>Eluq ilY tYsdiq >lunur (_Yr E5yir ilY, i_1q q0r0nl1q ilY dYrk >lunur). Bu b0E1md0n ll0h1 dYrk 5tmYk mmkndr. mm0 bu ll0h0 intuitiv q>vu_m0 v0sitYlYrilY dYrk 5dY bilYr. FYlsYfi fikir t0riEindY sufizm 2 y5rY 1) MtYdil sufilYr mYsYlYyY yum_0q _YkildY y0n0_1rl0r. 2) Ifr0t sufilYr isY 0ll0h0 q>vu_m0ql0, 0ll0hl0 ins0n1n vYhdYtini d5yirlYr. MYs.: hYr bir z0hid idr0k1n Yn yksYk pillYsinY > z0m0n 0t0 bilYr ki, >n0 E0s >l0n dnyYvi k5yfiyyYtlYrdYn 0z0d >l0 bilsin. Sufi tYlimindY 0l0h0 q>vu_m0q n 3 pillY v0r: 1) _YriYt; 2) tYriqYt; 3) hYqiqYt. Bu tYlimin b0nisi Znn Yl Misri, bu bdull0h Yl-Mh0sibi (I% Ysr) >nl0r h0l tYlimini i_lYyib h0z1rl0m1_l0r. HYr bir sufinin ll0h0 0tm0q y>ll0r1nd0 nurl0nm0s1 nYzYrdY ttlr (5kst0z vYziyyYtinY gYtirsin) Cn5yd B0d0dinin (mtYdil sufizmin b0nisi) FYn0 tYlim  sufini ll0h0 q>vu_durm0q tYlimi yYni YbYdi mvcudluun ll0hd0 >lm0s1. Mrd ll0hd0n >E 0z Mri_dinY in0nm0m0l1d1r. nki Mr_id Mridi il0hiyy0tl0 q>vu_durur. Sfi z mYninin unud0r0q 0ll0h1n mYninin qYbul 5dir. Cn5yd B0d0di d5yir. Ifr0t sufilYrdY tYbiYt, ins0n, 0ll0h birlY_irdi. ll0h1 dYrk 5tmYk ins0n1n zn dYrk 5tmYsi d5mYkdir. Znun Yl-Misli Misri _YhYrindY 0n0d0n >lub. , ilk sufi YlYbiyy0t1n1n y0r0d1c1s1 kimi mistik y>l tYlimi h0qq1nd0 shbYt g5dYndY mYq0m h0qq1nd0 d0n1_1r. Bunl0r1n tYriqYt y>ll0r1nd0n, mYq0ml0r1nd0n k5YrYk mYyyYn v0Etd0 mr_idin ic0zYsilY vYcdY gYlir vY 0ni >l0r0q il0hiyY q>vu_ur. H0l hYr bir mYq0m1 t0m0ml1y0n vYziyyYtdir. Sufi YdYbiyy0t1n1n y0r0d1lm0s1 %-VI YsrY 0iddir. Sufi mYllimlYri s-Sl0mi, l-MYkki, s-SYrr0c Yt-Tusi. nl0r hYm dY ilk sufilYrin tYrcm5yi h0l1n1 y0zm1_l0r. nl0r hYm dY ilk sufilYr kimi MYhYmmYdin sil0hd0_l0r1 vY lini gtrrdlYr. Sufizmin Ys0sl0nd1c1 ilk b0_l1c0 0millYr zhd vY fYqirlikdir. Z0hid fYqirdir, fYqir sufidir zYrbi mYsYlY 5vrilir. Z0hid m0ddi 0lYmY l0q5ydliyi ilY sYciyyYlYnir. bhYfs ShrYv5rdi y0z1r ki, Z0hid nY m0lik >lduu _5ylY fYrYhlYnir, nY dY mYhrum >lduu _5yY grY tYYsflYnir. bu Usm0n d0 d5yir, Zhd >dur ki, dny0n1 tYrk 5dirsYn, s>nr0 >n0 s0hib >l0c0q _YEs ilY m0r0ql0nm1rs0n. FYqirlik isY h0qd0n s0v0y1 h5 _5yY mht0c >lm0m0l1d1r. Cnyd B0cd0di d5yir ki, tYsYvvf >dur ki, h0qq sYnY mYEsus sYni ldrr. znYmYEsus sYni dirildir. Bil0v0sitY ll0hl0 birgY mvcud >lurs0n. TYsYvvf 0nl0y1_1n1n _YrhindY YEl0qi fikirlYrY y5r v5rilir. bu MYhYmmYd CYriri d5mi_dir ki, tYsYvvf hYr bir yksYk E0siyyYtY yiyYlYnmYk vY hYr 0l0q E0siyyYtdYn uz0ql0_m0qd1r. P5tru_5vski d5yir ki, bYzi sufilYr 0sk5tizmi mistizmdYn qYti surYtdY stn tutmu_l0r. B0_q0 bir qrup sufilYr _YriYtY ciddi surYtdY YmYl 5dib. ll0h0 it0Yti ll0h0 mYhYbbYt vY qYlb dininY 5virmi_lYr. D0h0 bir qrup sufilYr dY v0rd1 ki, >nl0r _YriYti birb0_0 ink0r 5tmYsYlYr dY, >nun icr0s1n0 byk YhYmiyyYt v5rmir, hYtt0 _YriYti sufilYr n l0z1ms1z h5s0b 5dir. Bunl0r0 ifr0t sufilYr d5yilir. D5mYk sufilYr 0sk5t, mtYdil vY ifr0t >lm0ql0 3 qrup0 blnur. B5rt5ls isY sufilYri 2 qrup0 blr: szn d0r mYn0s1n0 pr0ktik sufizm, sufizm fYlsYfYsi vY nYzYriyyYsi. SufilYr ruh h0qq1nd0 bir s1r0 >rijin0l fikirlYr sylYyirlYr. Ruhun s0yYsindY q5yb >l0nl0r gr_r vY hYqiqYt Yhli n vYhy >nun s0yYsindY lr. Ruh0 grY Yql qYr0rl0_1b, mh0kimYlYr >nun s0yYsindY y0r0n1r. nl0r1n fikrincY ruh hYm m0ddi, hYm dY q5yri-m0ddidir. bhYfs ShrYv5rdi y0z1r ki, H5yv0ni ruh hiss vY hYrYkYt qvvYsinin d0_1y1c1s1, incY cism0nidir.  vur0n d0m0rl0r1n iYrisinY y0y1l1r. bu ruh h5yv0nl0rd0 v0rd1r. Ins0ni ruh isY q5yri-m0ddi il0hi 0lYmdYn gndYrilir. Ins0nd0 lv ruhl0 h5yv0ni ruh q>vu_0r0q y5ni k5yfiyyYt kYsb 5dir. Bunun s0yYsindY ins0n nitqY vY ilh0m0 s0hib >lur. SufilYr ins0ni ruhun YbYdi vY YzYli >lduun0 in0n1rl0r. SufilYr ins0n1n ll0h0 q>vu_m0s1n1 bir hYqiqYti dYrk 5tmYyi y0ln1z hissi vY Yqli idr0kl0 d5yil, mistik h0l vY mYq0ml0r0 yiyYlYnmYkdY grrdlYr. znk0millY_dirmY y>lund0 ilk mYrhYlY _YriYt, s>n mYrhYlY isY hYqiqYtdir. ^YriYtdYn hYqiqYtY g5di_ y>lu isY tYriqYtdir. Bu y>l d0y0n0c0ql0r1 mYq0ml0rd1r. TYriqYt btn sufilYr b0_0 vur0c01 y>ldur. Bu y>lun uzunluu isY tYsYvvf y>lunun n5cY icr0 5tmYsindYn 0s1l1d1r. MYq0m sufinin z ciddi cYhdi ilY 0td1c1 k0millik mYrtYbYsidirlYr h0l hYr bir mYq0m1 t0m0ml0y0n y>lunu y5ni mYq0m0 h0z1rl0y0n il0hi v5rgidir. H0l 0ni, mYq0m isY nisbYtYn s0bitdir. znYnYz0rYt, znYh5s0b0t vY d0Eili m_0hidY mridlYrin Ys0s k5yfiyyYti >lm0l1d1r. Mrid znk0millY_dirmY y>lund0 rYzilliklYrdYn Ykinib nYfsini s0fl0_d1rm0l1d1r. .SrrYv5rdi d5yir ki, ins0n kin, hYsYd vY riy0d0n uz0ql0_d1qd0 tYmizlik nuru >nun b0tininY szlr. TvbY, zhd, 5htiy0tk0rl1q, fYqirlik, sYbr, tYvYkkl, r0z1l1q mYq0ml0r1 Qur0nd0n gtrlm_ t5rminlYr >ls0 d0, 5yni ilY hYmin mYn0n1 bildirmir. MYsYlYn, tvbY btn Yl0vY cismlYrdYn, s>n nYticYdY isY ll0hd0n s0v0y1 hYr _5ydYn tvbY 5tmYkdir. TYsdiq 5dilYn y5g0nY g5rYklik ll0hd1r. SufilYr h0ll0rd0n mYhYbbYt, nsiyyYt, y0E1nl1q if0dYlYrinY >E y5r v5rirlYr. MYsYlYn, sufi tr0kt0tl0r1nd0 d5yilir ki, ll0h bYndYlYrini s5vir, >nl0r d0 >nu. ll0h bYndYlYrinin qYlbinin znY y0E1nl11n1 grdkdY >nl0r1n qYlblYrinY y0E1nl0_1r. blq0s1m mYhYbbYt h0qq1nd0 d5yir: MYhYbbYt 5lY _YrYfli h0lYtdir ki, bYndY h0qq sbh0ni >nun s0hYsindY m_0hidY 5dir. _q isY ifr0t mYhYbbYtdir. FYn0 h0qq1nd0 (Yl-fYn0  y>E>lm0) ins0n dny0 i_lYrindYn Yl Ykib hissi 0lYmdYn Yl0qYni zr. ll0hl0 nsiyyYtddY >lur, >nun v0rl11 ilY znn v0r bilir vY bununl0 d0 YbYdiyyYtY (Yl bYq0) q>vu_ur. Bu sufinin s>n mYqsYdidir. Qur0n1n RYhm0n surYsinin 26-27-ci 0yYsndY F0nidir hYy0t1 y5r zndY h0m1n1n, tYkcY qdrYt s0hibi, kYrYm yiyYsi RYbin b0qidir, q0l0nd1r if0dYlYrinY Ys0sl0nd1ql0r1 gm0n >lunur. FYn0 ilY Nirv0n0n1 (buddizm) bYzi tYdqiq0t1l0r birlY_dirir. L0kin Nirv0n0d0n fYrqli >l0r0q fYn0 mistik k0millik y>lund0 s>n hYdd d5yildir., fYn0n1n mYntiqi nYticYsi  bYq0d1r. Sufi mtYfYkkiri bunYcib SrrYv5rdi y0z1r ki, TYsYvvfn YvvYli 5lm, >rt0s1 YmYl, s>nu il0hi v5rgidir. lm mur0d1 0_k0r 5dir, YmYk tYlYbi mYyyYnlY_dirir, il0hi v5rgi isY md q0yYsinY 0td1r1r. Sufizmin iki sist5mi v0r: m>n>t5isist5m -y0r0d1c1s1 QYz0li, p0nt5ist sist5m  ynYllz0t Miy0nYci (Ibn rYbi). Idr0k tYlimi. SufilYrin nm0yYndYlYrindYn >Eu idr0kd0 intuisiy0n1 Ys0s gtrm_lYr. Idr0k1n Ys0s mYnbYyi ll0hd1r. Idr0kd0 ins0n pr>bl5mi n pl0n0 Ykilir. ll0h ir0k1n >by5kti, 0ll0hl0 5yni gtrlYn ins0n d0 idr0k1n >by5kti kimi gtrlr. CYm0lYddin Rumi: 0ll0h1n1 dYrk 5tmYk q0biliyyYtindY >l0n c0nl1 v0rl1q y0ln1z ins0nd1r. SufilYrin qn>s5l>giy0s1nd0 idr0k1n 3 f>rm0s1: mh0zirY, 0_k0r 5tmY, vY d0Eili m_0hidY h0ll0r1d1r. Mh0zirY 5lm Yhli ndr, 0_k0r 5tmY 0yn Yhli ndr, d0Eili m_0hidY hYqiqYt Yhli ndr. Ifr0t sufilYr vYhdYt-Yl-vcd tYlimini (ll0h Ins0n TYbiYt VYhdYtdY gtrlr) (Bu tYlimi Miy0nYci i_lYyib h0z1rl0y1r. I Ysr s>nr0 ib0n rYbi bu tYlimini y5nidYn i_ h0z1r.) irYli 0tm0ql0 y0n0_1 tYbiYt h0disYlYrini dYrk 5tmYyY y5r v5rilir. Q5yd 5tmYk l0z1md1r ki, k0mil ins0n prinsipi Ys0s prinsipdir. K0mil ins0n > z0m0n >lur ki, hYm _YriYtdY, hYm tYriqYtd, hYm hYqiqYtdY k0mil >lur. K0mil ins0n1n 4 irsiyyYti v0r: 1) E5yir sz, 2) E5yir hYrYkYt, 3) E5yir d0vr0n1_, 4) k0mil ins0n1n nYcib i_lYr grmYsidir. L-QZLI TYEYddin Sufi y0z1s1nd0: gYr y5ni p5yYmbYrin y0r0nm0s1n0 5htiy0c >ls0yd1 >, l-QYz0li >l0rd1. vr>p0 fil>s>fl0r1 >nu t0n1y1rd1. H5g5l >nu sk5ptik 0dl0nd1r1rd1. kvin0l1 F>m0 >nun id5y0l0r1nd0n bYhrYlYnmi_dir. l-QYz0li 1058-ci ildY Tus _YhYrindY 0n0d0n >lub. TYhsilY Tusd0 b0_l0d1. S>nr0l0 Curc0n0 vY Ni_0pur0 gYlir vY Ni_0purd0 Yl-CvYrinin _0girdi >lur. , KYl0m1, s>nr0 p5r5p0t5tizmi s>nr0 isY sufizmi yrYnmi_dir. , fYlsYfYni 2 il mddYtinY yrYnir. Niz0miyyY mYdrYsYsindY >E fY0liyyYt gstYrir. HYccY g5tmYk bYh0nYsilY B0d0d1 tYrk 5dir. BYzi 0limlYr b5lY h5s0b 5dirlYr ki l-QYz0li ism0illilYr tYrYfindYn ldrlY bilYr, bYzilYri h5s0b 5dilYr gn0hl0r1n1 yum00 g5dir; 11 il 5lmdYn kYn0rd0 q0l1r vY >, sufi tYlimini yrYnmYyY b0_l0y1r. S>nr0 y5nY Niz0miyyY mYdrYsYsindY q1s0 mddYt fY0liyyYt gstYrir. S>nr0 Tus0 q0y1d1r vY 1111-ci ildY >r0d0 >lr. l-QYz0li fYlsYfYni Y_YrilikdYn fYrqli cYhYti; %-%I YsrlYrdY ins0n prinsipi n pl0n0 1Em1_d1r. l-QYz0linin fYlsYfYsindY ins0n Ys0s y5r tutur. l-QYz0li 0ll0h0 ruhi q>vu_m0n1 qYbul 5dirdi. sYrlYri: Fil>s>fl0r1n mYqsYdlYri, Fil>s>fl0r1n zn tYkzib. Yl-QYz0li perip0t5tizmin mddY0l0r1n1 qYbul 5tmir. Y0n1lm0d0n q>ruy0n, Dini 5lmlYrin dirYldilmYsi YsYri sufizm h0qq1nd0 >nun y5g0nY Ys0s YsYridir, B0E1_l0r1n mYqsYdi vY s. HYqiqYti dYrk 5tmYk hYy0t1n yrYnilmYsidir. l-QYz0li > dvrdYki 5lmlYrin YksYriyyYtini yrYnib vY b5lY nYticYyY gYlib ki, sufi tYlimi d0h0 yksYkdY durur. , hYqiqYti dYrk 5tmYyi sufilikdY 0Et0r1r. Sufizmin mddY0l0r1n1 >, Isl0m dini b0E1_1nd0n d5yirdi. Isl0m dinindY > dvrdY mEtYlif p0r0l0nm0 g5tdi. l-QYz0li btn > dvrdYki tYlimlYrdYn mddY0l0r gtrb >nl0r1 b0r1_d1rm00 0l1_1rd1. Btn dini 0yinlYri szsz >l0r0q btn msYlm0nl0r y5rinY y5tirirdilYr. n y0E_1 y>l _YriYtdY >l0n vY >lm0y0n d0l0r1 >Eum0qd1r. Dini 0yinlYri ins0nl0r1n d0Eili hissYsi 5m>si>n0l mn0sibYtlYr b0E1m1nd0n y0n0_1rd1. HYr bir du0n1n >Eunm0s1nd0 6 zv Ys0s r>l >yn0y1rd1. 1. rYk, 2) 0nl0m0, 3) 5htir0m, 4) mid, 5) pYrYsti_, 6) it0Yt. HYr bir 0yini ins0n rYkdYn y5rinY y5tirmYlidir. Ins0n1n Ys0s mYqsYdi Eil0sd1r. HYy0t1n1n mYn0s1 hYqiqYti dYrk 5tmYkdir. Ins0n y0ln1z intuitiv nurl0nm0 ilY il0hini dYrk 5dY bilYr. 1l vY hisslYrlY y>E. l-QYz0li 0lYmin ll0h tYrYfindYn y0rad1lmas1n1 deyir: 0lYm y0r0d0n1n 0rzusu ilY y0r0d1l1r vY 0lYm z0m0n vY mYk0nc0 mYhduddur. Z0m0n vY mYk0n 0nl0y1_1 0ll0h tYrYfindYn h0disYlYrin bir-birinin 0rd1nc0 b0_ v5rmYsidir. HYqiqYtdY sYbYb vY nYticY y>Edur, nki hYr _5y ll0h tYrYfindYn y0r0d1l1b. Btn v0rl11n y0r0d1lm0s1n1n pillYli qurulm0s1nd0n ib0rYt >lduunu d5yir. 1) ll0h, 2) mYlYkut, 3) cYbYrut; 4) mlk (m0ddi 0lYm). l-QYz0li q5yd 5dirdi ki, m0ddi >l0n cismlYr id5y0l0r 0lYminin mvYffYqiyyYtsiz pr>t>tipidir. K0in0t 3 hissYdYn ib0rYtdir: 1) grnYn 0lYm (mYlYkut, 2) mYnYvi 0lYm (cYbYrut); 3) gizli 0lYm. Bu lk ins0n1n strukturu ilY st-stY d_r. Ins0n 0lYminin bir hissYsidir  mikr>k>smdur, m0kr>k>sun bir hissYsidir. Ins0n1n hYrYkYtinin 3 qrup0 blnr: TYbii hYrYkYt (r5fl5ktiv), s5ilmi_ hYrYkYt. ll0h tYrYfindYn v5rilmi_ hYrYkYtinin ins0n tYrYfindYn s5ilmYsi. Pis hYrYkYti ll0h s1n0q n y0r0d1b. Ins0n1n hYrYkYtinin pis >lm0s1n1 y0ln1z qur0n vY hYdislYrY grY tYyin 5tmYk l0z1md1r. Ruh h0qq1nd0. Ins0n ruhu l-QYz0lidY Esusi m5y0rd1r. Ruhun 3 nvn 0y1r1r: 1) h5yv0ni ruh-ins0ni pis YmYllYrY YkYn ruhdur, 2) 0di, ins0ni ruh, 3) 0li ruh. gYr h5yv0ni ruh ins0n1 _Yr YmYllYrY svq 5dirsY II ruh >nu bu i_dYn Ykindirir. Ins0n1n 0l1 >nu h5yv0nd0n fYrqlYndirir. mm0 il0hini dYrk 5tmYyY zYk0n1n r>lunu Ys0sYn hiss 5tmir. CismlYrin dY ruhu v0r vY >nl0r mYhv >l0nd0 ruhl0r1 mYhv >lmur. TYbiYti ll0h s>nr0d0n y0r0d1b: Z0m0n1 d0 s>nr0d0n y0r0d1b. , fil>s>fl0r1n mYqsYdsiz y0r0nm0s1n1 rYdd 5dib. Y>Ed0n y0r0d1b. ll0h1n v0rl11 vY sifYtlYri isb0t >lunm0z. SYbYb  nYticYni qYbul 5tmir. Bunun ll0h1n  ir0dYsindYn irYli gYldiyini d5yYr vY mczYnin iz0h1. FYErYddin Yr-R0zi s>nr0l0r sufizmY k5ir. _YrilYr bir nv >rt>d>ks0l msYlm0nl11 md0fiY 5tsYlYr dY, >nl0r YslindY mtYzilYrin d0v0m1s1 idi. lYmdY hYr _5y 0t>ml0rd0n ib0rYtdir. MYsYlYn, bir z0m0n 0t>mu  bir 0n0 bYr0cYrdir. Bir 0t>m > biri v0sitYlYrlY t0m0ml0n1r. Bir 0t>m mYhv >l0n z0m0n ll0h > biri 0t>mu y0r0d1r. _YrilYr b5lY h5s0b 5dirlYr ki 0lYmdYki btn h0disYlYr 0r0s1nd0 h5 bir sYbYb vY nYticY y>Edur. _YrilYr 0lYmdY b>_lucun >lm0d1c1n1 qYbul 5dirlYr, mYk0n, z0m0n s>nludur. CismlYr 0t>ml0rl0 bYr0bYr z0m0n vY mYk0n1 tY_kil 5dYn 0t>ml0r0 bYr0bYrdir. MYk0n bir-birindYn b>_luqd0 0yr1l0n mYk0n 0t>ml0r1nd0n ib0rYtdir. lYcY dY z0m0n. HYrYkYt bir-birindYn skunYt h0ll0r1 ilY 0yr1l0n hYr 0t>md0n ib0rYtdir. _Yrilik tYlimi mtYzYlYrlY bir nv 0rt1q id5>l>giy0 b0r1_d1r1c1 mvq5 d0_1y1r. IV l Kindi (bu Yusif YYqub ibn Ish0q) (800-866) ^Yrq p5rip0t5tizminin b0nisidir. nun 240-270 YsYrinin 0d1n1 YkirlYr. TYbiyy0t vY tvhiddYn b0_q0 >l0n ilk fYlsYfY, FYlsYfYnin riy0ziyy0t 5lmi ilY YldY 5dilmYsinY d0ir, K0t5q>riy0l0rd0 rist>t5lin mYqsYdinY d0ir, rist>t5l kit0bl0r1n1n tYrtibi vY >n k0t5q>riy0y0 d0ir. FYlsYfYni bir 5lm kimi Ys0sl0nd1r1r, >nun nYzYri vY YmYli nvlYrini 0y1r1r. nun fikrincY, Fil>s>fun q0r_1s1n0 q>yducu mYqsYd hYqiqYti dYrk 5tmYk vY z hYrYkYtlYrini uyunl0_d1rm0qd1r. FYlsYfY h0qq1nd0 t0m bilik subst0nsiy0n1n dYrkindY bitir. nt>l>ji gr_lYrindY b5lY h5s0b 5dir ki, lYm z0m0n fvqndY ll0h1n 0rzusu vY zYrbYsi ilY y0r0d1l1b. 5 subst0nsiy0  m0t5riy0, f>rm0, mYk0n, z0m0n, hYrYkYt. M0t5riy0 4 5l5m5ntin vYhdYtindYn ib0rYtdir. HYrYkYt m0t5riy0n1n znY E0sd1r. Cismin mvcudlucu vY z0m0n hYrYkYtdYn 0s1l1d1r. Z0m0n hYrYkYtin lsdr. MYk0n 2 lldr  5n vY uzunluq. lYmin mYrkYzi y5rdir, >nu su Yh0tY 5dir. lYm 2 hissYdYn ib0rYtdir. 1) y5rdYn gy qbbYsinY qYdYr  4 5l5m5ntdYn ib0rYtdir. nl0r v0rl1qd0n q5yri-v0rl10 k5YrYk d0im dYyi_ir. 2) Gy qbbYsindYn b0_l0y0r0q fYz0 s>nsuzluun0 qYdYr 0lYm. SYbYbin 4 nvn - m0ddi sYbYb, n>rm0l, hYrYkYtdY >l0n, s>n sYbYb bir-birindYn fYrqlYndirilir.. Idr0k nYzYriyyYsindY idr0k1n hissi vY mYntiqi mYrhYlYsini 0y1r1r, Hissi idr0k h5yv0nl0r0 vY ins0nl0r0, mYntiqi idr0k isY 0nc0q ins0nl0r0 E0sd1r. Ruhun lmYzliyini qYbul 5dir. BYdYn ruhun mvYqqYti mYskYnidir. bu NYsr MYhYmmYd ibn FYr0bi (872-950). sYrlYri 2 qrup0 blnr: 1 qrup0 yun0n fil>s>fl0r1n1n _Yrhi, 2-ci mstYqil YsYrlYri. Ins0n 0n0t>miy0s1, musiqi, riy0ziyy0t, tYbiYt_n0sl1q vY psiE>l>giy0y0 d0ir YsYrlYr y0zm1_d1r. 2 fil>s>f, Pl0t>n vY rist>t5lin YsYrlYrindY mumilik, %_bYEtliyin q0z0n1lm0s1, FYzilYtli _YhYr Yhlinin gr_lYri, FYlsYfYnin 0d1 vY mYn_Yyi. FYr0binin fYlsYfY t0riEindY tutducu y5r tYdqiq0t1l0r tYrYfindYn yksYk dYyYrlYndirilir. ZYhirYddin B5yhYqqi y0z1rd1: FYr0bidYn q0b0qk1 0limlYr iYrisindY >nd0n fYzilYtlisi y>Edur. D5yirlYr ki, fil>s>fl0r 4-dr. 2-si isl0md0n q0b0q- rist>t5l vY l5ks0ndr fr>disi, 2- si isl0m v0Et1nd0d1r: l FYr0bi vY Ibn Sin0 FYr0bi  SY0dYtin YldY 5dilmYsi YsYrindY y0z1r:  FYlsYfY qYdimdY ir0q Yhli >l0n Kild0nilYrdY, s>nr0 MisirdY vY yun0nl0rd0 y0r0nm1_, d0h0 s>nr0l0r ssurilYrY vY YrYblYrY k5mi_dir . nt>l>ci gr_lYri V0hid v0rl1q 6 pillYdYn ib0rYtdir. Bu pillYlYr mvcud0t1n Ys0s1n1 tY_kil 5dir. 1 pillY ilk sYbYb (ll0h), 2-sYm0 cisimlYri, 3-fY0l Yql, 4-ruh, 5-f>rm0, 6-m0ddY. Ilk sYbYb q5yri m0ddi, Y5r vY sYm0 sf5r0l0r1 m0ddidir. Z0m0n s>nsuz mYk0n hdudsuzdur. Idr0ki gr_lYrindY Biliyi 2 y5rY 0y1r1r. Pr0ktiki (SYnYtk0rl1q) vY nYzYri (5lm). R50l mvcud >l0nl0r vY >nl0r1n E0ssY vY k5yfiyyYtlYri 5lmin >by5ktidir. FYlsYfY v0rl11n mumi E0ssY vY q0nunl0r1 h0qq1nd0 bilikdir. Hissi idr0k1 5 duyu >rq0n1, r0si>n0l idr0k1 isY y0dd0_, tYsYvvr, tYEYyyl ilY Yl0qYlYndirir. Ins0n ruhunu f>rm0 h5s0b 5dir. nun fikrincY, ruh bYdYnsiz d5yil, vY birindYn digYrinY k5mir. Ins0n ldkdYn s>nr0 YbYdiyyYtY vY dny0 ruhun0 q>vu_ur. IBN HLDUN Ys0sYn ins0nl0r1n ictim0i hYy0t1n1 yrYnirdi. , q5yd 5dir ki, t0riEi tYkcY 0d s0ym0ql0 kif0yYtlYnmYmYli, > dYyi_mYyY fikir v5rmYlidir. , kYnd hYy0t1nd0n _YhYr hYy0t1n0 4 nYslin 0ilYdY YvYz >lunm0s1, dvlYtin y0r0nm0s1 vY inki_0f1 kimi dYyi_mYyY fikir v5rirdi. TYzY >l0n hYmi_Y zndY khnYnin 5l5m5ntlYrini s0El0y1r. H0ldun h0disYlYrin tYbiYti ilY >nl0r1n d0Eili q0nun0uyunluunu iz0h 5dirdi. T5>l>ql0r0 grY 0lYmdY h0disYlYrin hYrYkYtini dYyi_dirYn il0hi ir0dY h0kimdir. mm0 H0ldun0 grY ingi_0f d0Eili f0kt>r d0 irYli gYlir, >nl0rd0 sYbYbiyyYt prinsipi vY mumi tYbiYt q0nunl0r1n0 t0b5dir. H0disYlYrin inki_0f1n1 mYyyYn q0yd0s1 v0r. Ins0nd0 d_ncY vY Yn y0_0m0q n l0z1m >l0n _5ylYrin y0r0tm0q n v0r. H0ldun ins0n1n vY >nun btn E0ssYlYrinin ll0h tYrYfindYn y0r0d1lm0s1n1 tYkzib 5dir. Ins0n g5n5tik >l0r0q h5yv0n0t 0lYmi ilY Yl0qYd0rd1r. %susilY m5ymun ilY tYk0ml pr>s5si mYsYlYsi H0ldun S0fl1q q0rd0_l0r1n1n tYlimi ilY sYslY_ir. mm0 Safl1q q0rd0_lar1 0lYmin inki_0f1n1 ruhun y0v0_  y0v0_ tYkamlndY grrd. H0ldun0 grY tYk0mln Ys0s1n1 m0t5riy0 f>rm0s1n1n inki_0f1 tYmin 5dir. H0ldun znn y5ni 5lminin fYlsYfYsinin mhm q>lu 0dl0nd1r1b. H0ldun q5yd 5dir ki, fYlsYfY zYrYrlidir. B5lYliklY, H0ldunun fYlsfYyY mn0sibYti bir crdr: nY v0Et ki, > znn y5ni 5lmini fYlsYfYnin bir hissYsini 0r0_d1r1r > hikmYt  mdrklk t5rmini i_lYdir. z dvrnn fil>s>fl0r1n1 tYnqid 5dYndY fYlsYfY t5minindYn istif0dY 5dir. B5lY ki, m5t0fizik0 fvqYl tYbii qvvY vY tYz0hrlYrdYn d0n1_1r.  cYmiyyYt n ziy0nd1r.  bilik vY in0m1 bir  birindYn fYrqlYndirir. Idr0k nYzYriyyYsi. H0ldun 0lYmin fvqYltYbii h0disYlYri y0r0td1c1n1 ink0r 5dir. Ins0n zYk0s1n1n >by5kti nYdir? CYmiyyYt hYy0t1n q0nunl0r1n1 zYk0 dYrk 5dY bilYrmi? MqYddimY kit0b1nd0 > idr0k nYzYriyyYsi ilY ruh h0qq1nd0k1 psiE>l>ci tYlimi Yl0qYlYndirir. H0ldun idr0k1n >by5kti kimi r50l g5rYkliyi, Ytr0f 0lYmi gtrr.  s>nr0k1 sufilYrin suby5kt id50lizmini tYnqid 5dir, h0ns1 ki, >nl0r d5yirdilYr ki, 0lYmin mEtYlifliyi r50ll1qd0 mvcud d5yil. Ins0n _urund0 mvcuddur. , bu fikirlYri rYdd 5dir. H0ldun Ibn  R_d vY Ibn Sin0n1n idr0k nYzYriyyYsinY Ys0sl0n1r. Idr0k pr>s5sinin mYrkYzindY Ins0n1n ruhu durur. Ruh0 dYrk 5tmYk, d0Eili vY E0rici qvvYlYrY E0sd1r. %0rici dYrk5tmY qvvYlYri 5 duyunun kmYyi ilY fY0liyyYt gstYrir. H0ldunun dinY mn0sibYti Ytr0f 0lYmdYki tYk0mln vY _5ylYrin 0r0s1nd0k1 q0r_1l1ql1 Yl0qYdYn d0n1_0r0q H0ldun q5yd 5dir ki, bu q0r_1l1ql1 Yl0qY tYkcY m0ddi 0lYmY y>E, bir hissYsi Ins0n1n cYmiyyYti >l0n 0lYmdY v0rd1r. Bu 0lYm isY bizim hisslYrimizdYn kYn0rd0 y5rlY_ir. Ins0nd0 YvvYl hissi dYrk5tmY b0_l0y1r. TYfYkkr ins0n1 ruhi, mYnYvi 0lYmlY Yl0qYlYndirir, ruhi 0lYm hissi dYrk5tmY 0lYmindYn yuE0r1d0 durur. Bizim ruhumuzd0 3 0lYm v0r. I hissi dYrk5tmY 0lYmi, II tYfYkkr, h0ns1 tYkcY Ins0nl0r0 E0sd1r. TYfYkkr kmYyi ilY Ins0n ruhunun mvcudlucunu bildirir. Bund0n b0_q0 d0 bir 0lYm v0r > 0lYm hYr y5r vY hYr _5ydYn yuE0rd0 mvcuddur. Bizi hYrYkYtY svq 5tdirYn dY bu 0lYmdir. Bu 0lYm pYri vY ruhl0r 0lYmidir.Bu 0lYmin mvcud >lm0s1n0 sbut yuEugrmYdir. BYzYn yuEud0 0l0gYlmYz _5ylYr grrk, 0nc0q >nl0r bYzYn g5rYkliyY 5vrilir. nd0 biz bilirik bu yuEugrmYlYr hYqiqYtdir vY bizY hYqiqYtlYr 0lYmindYn gYlir. Y0t0n v0Et1 duyunu zvlYri i_lYmYdiyindYn bizdY y0l0n yuEul0r d0 >lur. nc0q bu ruhl0r 0lYmi b0rYsindY >E _5y n0mYlumdur; sbut 5tmYkdY mmkn d5yil. Bu 3 0lYmdYn d>ru >l0n1 isY Ins0nl0r 0lYmidir. nun v0rl10 bizim hissimz vY Yqlimiz ilY q0vr0n1l1r. Ins0n z Yqli ilY tr0ss5nd5nt0l 0lYmi vY 0ll0h1 sbut 5dY bilmYz d5sY dY H0ldun >nl0r1n v0rl11n0 _bhY 5tmir.  ruhun lmYzliyinY in0n1r. lm mYhv d5mYkdir. lYm y0v0_  y0v0_ y0r0d1l1b vY z d0Eili q0nunl0r1n0 vY mumi sYbYb nYticYyY Ys0sYn d0im inki_0f 5dir. H0ldun gstYrir ki, ins0n y0ln1z z duyu >rq0nl0r1 ilY q0vr0n1l0n m0ddi 0lYmi dYrk 5dY bilYr. M0ddi >lm0y0n _5ylYr ilY din, in0m mY_ul >lur. Ins0n > v0Et q5yri mYyyYn 0lYmi dYrk 5dY bilYr ki, >nun ruhunun Esusi E0ssYlYri >lsun vY > hissi dYrk 5tmYdYn uz0q >lsun. Bu y>l isY 0nc0q g5rYkliyY y>E in0nm0y0 d0 E0sd1r. Ibn H0ldun 0lYmin z0m0n 5tib0rilY ll0h tYrYfindYn 1 dYfYlik y0r0d1lm0s1n1 vY YbYdiliyini qYbul 5dir. lYmin q0nun0uycunluql0r1 sYbYb nYticY Yl0qYlYrinY t0b5dir.  vYhyY in0n1rd1 vY P5yYmbYri ll0h ilY ins0nl0r 0r0s1nd0 krp 0dl0nd1r1rd1 vY b5lYliklY dY >nun YsYri 5m>n0siy0 tYliminin tYsiri duyulur. H0ldun0 grY m0ddi lYm dYrk 5dilYndir. Ins0n 0l1n1n Yqli nYticYsinin kmYyi ilY hissi q0vr0n1l0n m0ddi 0lYmi dYrk 5tmYk >l0r. YYni mYntiqi mcYrrYdlY_mYlYr y0ln1z m0ddi lYm h0qq1nd0 fikir yrtmYyY imk0n v5rir. FvqYltYbii 0lYmi isY mYntiqi mcYrrYd y>lu ilY dYrk 5tmYk mmkn d5yil. FvqYltYbii lYm 5tiq0d s0hYsinY 0iddir. ll0h1 tYkcY P5yYmbYr d5yil, 0yinlYrY dnmYdYn YmYl 5dYnlYr, mYhrumiyyYtlYrY dnYn mminlYr dY grY bilYr. Bu b0E1md0n sufilYri qiymYtlYndirir. Ibn H0ldun d0Eili duyu >rq0nl0r1n1n fY0liyyYtini yksYk qiymYtlYndirir. 1) mumi hiss bir pr5dm5tY 0id >l0n btn duycul0r1 bir y5rY t>pl0y1r. 2) TYEYyyl. TYEYyyln duyul0n pr5dm5tinin ruhd0 5lY tYsviridir ki, guy0 pr5dm5t E0rici duycul0rd0n 0z0dd1r. nl0r1n hYrYk0t mYrhYlYsi b5ynin n hissYsinin b>_lucund0 y5rlY_ir. 3) pilY tYsYvvr 0yr1-0yr1 _YEsiyyYtlYrlY Yl0qYdY >l0n 0nl0y1_l0r1n dYrkidir. MYsYlYn, Z5ydin d_mYniliyi. 4) Y0dd0_  q0vr0n1l0n  tYsYvvr 5dilYn, y0Eud d0 tYEYyyldY >lm0y0nl0r1n s0El0n1lm0s1d1r. Bunl0r1n fY0liyyYt mYrkYzi b0_b5ynin 0rE0 y0r1mkrYsindY q0vr0y1_1n s>n pillYsi d_ncYdir. D_ncYnin fY0l mYrkYzi b0_ b5ynin >rt0 b>_lucudur. Ibn H0ldun0 grY ins0n1n d_ncYsi >nun btn hYy0t1n1n mYn0s1d1r. nki ins0n d_ncY ilY b0_q0 c0nl1d1r. B5ynin q0vr0d1c1 %-cu 0lYm >br0zl0r1 b5yindY z>n0n1n kmYyi ilY y5nidYn i_lYnir vY >r0d0n y5ni >nl0r f>rm0s1nd0 m5yd0n0 1E1r. D_ncY bun 0nl0y1_1n dYyi_mY f>rm0s1d1r. D5mYli, d_ncYnin h0disYlYri mYyyYn q0yd0d0 q0vr0m0q vY >nl0r 0r0s1nd0 Yl0qY y0r0tm0qd0n ib0rYtdir. MqYddimY 0dl1 YsYrindY d_ncY h0qd0 0yr1c0 fYsil v0rd1r. Ins0n d_ncY v0sitYsilY h0disYlYrin tYbii 0E0r1n0 tYsir gstYrY bilYr vY z hYrYkYtlYri ilY tYbiYt q0nun0uycunlucu 0r0s1nd0 h0rm>niy0 y0r0d0 bilYr. Ins0n hYr h0ns1 i_ grYrkYn cismlYrlY ins0nl0r 0r0s1nd0k1 Yl0qYlYri d_nr. lY 0d0ml0r v0r ki bir n5Y h0disY sYbYb nYticY Yl0qYsini izlYyY bilir. lYlYri dY v0r ki, bunu izlYyY bilmir (mYsYlYn, ^0hm0t1l0r). Ins0n zYk0s1n1n fvqYltYbii qvvYlYri q0r_1s1nd0 0cizdir. nl0r1 dYrk 5dY bilmYz. Ins0n zYk0s1 y0ln1z tYbii hissi q0vr0n1l0r lYm E0ssYlYrini dYrk 5dY bilYr. li 0lYm h0disYlYrini dYrk 5tmYk ruhun EsusiyyYtidir, ins0n zYk0s1n1n tYbiYti d5yil. , MqYddimY YsYrindY ruhun lmYsini d5yir. Ibn H0ldun gstYrirdi ki, Qur0nl0 mY_ul >l0n 0limlYr dvlYti id0rY 5tmYk, hYminin mumiyyYtlY id0rY5tmY mYsYlYlYrindY d0h0 0z q0biliyyYtlidirlYr. Bunun sYbYbi >dur ki, >nl0r 0bstr0kt tYfYkkrY 0dYt 5tmi_, z 5lmlYrinY >E 0ldY >lub, hisslY q0vr0n1l0n _5ylYrdYn vY g5rYk 0lYmdYn tYcrid >lunmu_d0r. nl0r1n q0nun vY q0yd0l0r1 kit0bl0rd0 t>pl0nm1_, 0nc0q 0yinlYrdY y0_0m1_ vY hYy0tl0 uycunl0_m1r. Ibn Sin0 bu li Hs5yn (980-1037) BuE0r0 _YhYrinin f_0nY kYndindY 0n0d0n >lub. TYhsilini t0m0ml0ld1qd0n s>nr0 MYcmu, H0sil 5dYn vY h0sil >lun0n, %5yirE0hl1q vY gn0h, Isf0h0nl1 >l0rkYn, Tibb q0nunu, D0ne_-n0mY YsYrlYri y0zm1_d1r. Ibn Sin0n1n _0girdlYri iYrisindY blb5yd Czc0ni, bumYnsur ibn ZilY-bubdulli MYsumi vY EsusYn dY blhYsYn BYhmYny0r >E mYh_urdurl0r. ^Yf0 (18 t>m: mYntiq, fizik0, riy0ziyy0t vY m5t>d) Nic0t (mYntiq, fizik0, m5t>d). D0ne_n0mY ^Yrq fYlsYfYsi (q0lm0y1b)  Tibb q0nunu . lmlYr nYzYri vY pr0ktiki (bu dny0d0 i_lYri qurm01, > dny0d0 Eil0s 5dYn). Pr0ktiki: 5tik0, 5k>n>mik0, siy0sYt. NYzYri 5lmlYr > dny0d0 Eil0sl0 b0l1d1r. M5t0fizik0 tYbiYtdYn kYn0rd0 >l0nl0r h0qq1nd0 riy0ziyy0t q0yd0s1 >nun k>mpl5ksidir. Bunl0rd0n hYr biri mstYqil 5lmdir. Fizik0 tYbiYt h0qq1nd0 5lmdir. HYrYkYtdY vY dYyi_mYkdY >l0n hisslYrdYn ib0rYt hissi Y_y0l0r h0qq1nd0 >lm0s1 5lmdir. Ins0nl0r0 d0h0 y0E1n, d0h0 q0r0nl1q, tibb, 0str>l>giy0, t0lism0n, kimy0, szy>zumu, s5hrb0z, tYtbiqi fizik0y0, 0iddir. Ins0n dny0n1 dYrk 5dY bilYr vY mYntiq biliyini niz0m1, ls 0dl0nd1r1r. limlYr mumi 0nl0y1_l0r istif0dY 5dir. M0t5riy0, f>rm0 vY >nl0r1n birliyi subst0nsiy0d1r. F>rm0 >nun Yn y0E_1 5l5m5ntidir. , Pl0t>nizmdYn pif0q>ruluu 1E0r1b, rYqYmlYrin mistik0s1n1 rYdd 5dib: Univ5rs0llilYr dY >nun tYrYfindYn inki_0f 5tdirilib. HisslYr m0t5riy0d0n f>rm0n1, 0tribut ilY vY Yl0qY ilY grr. Univ5rs0lilYr hYm Y_y0l0rd0, hYm dY >nl0r1 qYbul 5dYn ins0n YqlindY f>rm0 Y_y0l0rd0n YvvYl, Y_y0l0rd0 vY s>nr0 mvcuddur. M5t0fizik0 v0rl1q h0qq1nd0 5lmdir. 1) ll0h (s0f ruhi v0rl1qd1r). 2) NisbYtYn m0t5riy0 ilY b0l1 ruhi cisimlYr (gy sf5r0l0r1 vY >nl0r1 hYrYkYt 5tdirYn ruhl0r). 3) g0h m0ddi g0h ruhi subst0nsiy0 E0r0kt5rikdir. 4) hYmi_Y m0t5riy0 ilY b0l1 fYrdi cisim. V0rl1q vY v0r >lm0. V0cib v0rl1qd0 bu in0m st  stY d_r. Mmkn v0rl1ql0r1n v0r >lm0l0r1n1 v0rl1ql0r1 tYyin 5tmir. Ibn Sin0 m0t5riy0n1n mmkn v0rl1qd0n YvvYl >lduunu d5yir. , 0t>m vY b>_luql0r1 ink0r 5dib. m>n0siy0 dny0n1 vY >nun v0sitYsi ilY ll0h1 dYrk 5tmYk ndr. Bu fY0l k>smik Yql ilY mmkn >lur. ll0h1n ir0dYsi bilikdYn q0yn0ql0n1r. V0cib v0rl11n ir0dYsi hYqiqYtin dYrkidir, yYni cisimlYrin v0rl1q q0yd0s1. Dny0n1n y0r0nm0s1nd0 mYqsYdi ink0r 5dib. HYr _5yin z sYbYbi v0r, 0nc0q bizY mYlum d5yil. D5mYli >nun zYruriliyi b0rYdY bir _5y d5yY bilmYrik. Ruh: bitki, h5yv0n, Yqli ruhl0r ins0n1n mEtYlif zvi b0c0r11n1 bildirir. Ins0n1i ruh: Yqli vY pr0ktiki (ins0n bYdYnin hYrYkYt b0_l0nc1c1). Ruh bYdYndYn bYdYnY k5mir. qli ruh hisslYrdYn qurtulm0c0 0l1_1r. Ruh lmr. Ins0nl1c1n s>n hYddinY 0tm0qd0 mistisizmin r>lu bykdr. bu R5yh0n MYhYmmYd ibn hmYd Yl Biruni (973-1048) 150-YsYri >lduu q5yd >lunur, 30 dvrmzY qYdYr 0t1r. K5mi_ YsrlYrdYn q0l0n izlYr, G5>d5ziy0, Min5r>l>giy0, Dny0n1n qurulu_u, I_1q, Grn_lYr, BlnmYz hissY, tik0, Hind t0riEi. Biruniy0 grY fYlsYfY tYbiYt 5lmlYri ilY Yl0qYlYndirir. M0t5riy0 vY tYbiYti 0ll0h y0r0d1b. Y5rin gnY_ Ytr0f1nd0 dvr 5tdiyini q5yd 5dir. lYmin y0r0nm0s1nd0 ilk 5l5m5nt kimi suyu, s>nr0 digYrlYrini qiymYtlYndirir. t>m m0ddi hissYciklYrdir vY 0ll0h y0r0d1b. Idr0kd0 mYntiqi idr0k1n r>lunu dYyYrlYndirir. Ibn R_d bu VYlid MYhYmmYd Pl0t>nun D>vlYt, rist>t5l btn YsYrlYrinY, siy0sYtdYn b0_q0 _Yrh y0z1rd1. rist>t5l dny0n1, Ibn R_d rist>t5l iz0h 5tdi. sYrlYri: TYkzibin  tYkzibi, Din vY fYlsYfY 0r0s1nd0 Yl0qY ilY b0cl1 qYr0r v5rir: FYlsYfY  dinin y>ld0_1  vY sd b0c1s1d1r: Qur0nd0 2 cr 0yYlYr v0r, z0hiri (rit>r) vY d0Eili (zidd, r>lu vY bunu dzgn y0ln1z 0n0diktlYr _Yrh 5dYr). mm0 fil>s>f btn bildiklYrini E0lq0 0td1rm0m0l1. ll0h1n 0tributl0r1n1 qYbul 5tmir. nun ilk mhYrrik, ilk Yql kimi qYbul 5dir. ll0h ins0n vY tYbiYtdYn kYn0rd1r, dYrk 5dilmir. Bu d5ist 0sp5ktdir: dny0 m0ksimum dYrYcYdY sYrbYstdir. F>rm0 vY m0t5riy0 mYsYlYsindY hYm QYz0linin, hYm Ibn Sin0n1 tYnqid 5dib vY >nl0r1n birliyini qYbul 5dib vY >nl0r1n >by5ktivliyini bildirir (N>min0liyinY bYr0bYr). M0t5riy0 hYm >by5ktlYr b0_l0nc1c1, hYm dY mEtYlif f>rm0l0r tYz0hr 5dYn f>rm0n1n zYng s0El0y1r. nl0r1 hYrYkYtY gYtirYn  ilk mhYrrik  gy  sf5r0 v0sitYsilY  n0turfYlsYfY. ll0h1n ir0dYsini ink0r 5dir, mczYlYr qYbul 5tmir. Ins0n ruhu bYdYndY f>rm0 vY m0t5riy0 kimi Yl0qYli vY >nunl0 bYr0bYr 5lmdir. Ins0n  Yqli (Ilk YqlY b0cl1d1r) p0ssiv vY 0ktiv. D>cru 0nl0_1l0n fYlsYfY ilY d>cru _Yrh 5dilYn _YriYt 0r0s1nd0 Ys0sYn bir uycunluq v0r. hYr p5ycYmbYr h0kimdir, hYr h0kim p5ycYmbYr d5yil. HikmYt bir _5yin sYbYbini bilmYkdir. HYqiqYtin ikiliyi: Yql vY vYhylYr hYqiqYtin q0yn0ql0r1d1r, bun0 grY fYlsYfY ilY dinin hYr ikisindYn YldY 5dilYn nYticYlYr g5rYkdir, vY g5rYk g5rYyY tYrs d_mYz. V zYrb0yc0nd0 dini mistik fYlsYfi fikirlYr 5.Y. 1 minillikdY ZYrd_tilik fYlsYfYsindY if0dYsini t0pm1_d1. ZYrd_t tYrYfindYn y0z1lm0s1 5htim0l 5dilYn v5st0 (q0nun) V5ndid0d (_Yr qvvYlYrin dYf 5dilmYsinY ynYlmi_ du0l0r), Y0sn0 (ib0dYt vY qurb0nv5rmY 0yinlYrinin if0dYsi) vY Visp5r5d (himnlYr, 0lq1_l0r) hissYlYrindYn ib0rYtdir. ZYrd_tilik 0li 0l0h hur0 M0zd0y0 t0p1n0n ilk m>n>t5ist dini tYlim >ls0 d0 iki YzYli b0_l0nc1c %5yir vY ^Yr du0lizmi ilY m_0iyyYt >lunmu_dur. %5yir qvvYlYrin tYcYssm >l0n hur0 M0zd0n1n (hur0m0zd0, Hrmz) _Yr qvvYlYrin id0rY 5dicisi hrimYnY (nhr0 M0nyu) q0r_1 mb0rizYsindY ins0nl0r m_0hidYi d5yil fY0l i_tir0k1d1rl0r. %5yirE0h d_ncY, E5yirE0h sz vY E5yirE0h YmYllYrin vYhdYtini g5rYklY_dirYn bY_Yr ins0n1 hur0 M0zd0n1n YbYdi qYlYbYsinin tYmin0t1s1n0 5vrilir. v5st0 Midiy0l1l0r1n vY M0ql0r1n mqYddYs kit0b1 kimi Yun0n fil>s>fl0r1 n0ksim0ndr, n0ksim5n, mp5d>kl, H5r0klit, D5m>krit vY Pl0t>n0 mYlum idi. H5g5l, ^5llinq, Nits_5 vY bir s1r0 qYrb fil>s>fl0r1 ZYrd_t id5y0l0r1n1 tYqdir 5tmi_dilYr. S0s0nilYr dvrndY ZYrd_tlyn y5ni sist5mlY_dirilmYsi >nun 5hk0m1 dvlYt dininY 5vrilmYsi ilY s>nucl0n1r. zYrb0yc0n, Ir0n, rt0 siy0, fq0n1st0n vY n siy0n1n bir >E y5rlYrindY Ys0s dini tYlim >lmu_ ZYrd_tilik m0sir dvrdY Ir0nd0 gYbrlYr, Hindist0nd0 isY p0rsl0r tYrYfindYn q>runur. ZYrd_tlk tYlimi Z0rv0nizm, M0niilik, MYzdYkilik, %rrYmilik cYrYy0nl0r1n1n Ys0s id5y0 mYnbYyini tY_kil 5dir. ZYrv0nilik ZYrd_t fYlsYfYsindYn q0yn0ql0n0n iki zidd qvvY hur0 M0zd0 vY hrimYnin trYdicisi kimi s>nsuz z0m0n vY t0l5 t0nr1s1n1 ilk b0_l0nc1c qYbul 5tmi_ dini mistik fYlsYfi cYrYy0nd1r. T5l5l>giy0t vY f0t0lizm id5y0l0r1 tYrYfd0r1 >l0n ZYrv0n (YzYli vY YbYdi z0m0n) tYlimi s>nlu z0m0n0 m0lik v0rl1ql0r1n s>nsuz z0m0n 0ll0h1 q0r_1s1nd0 0rYsizliyini, qYz0v qYdYrin mtlYqliyini Ys0sl0nd1r1rd1. S0s0nilYr dvrndY zYrv0nilik ZYrd_tiliklY y0n0_1 mvcud >lmu_, EsusilY imp5riy0n1n cYnub qYrbindY h5rb5dlYr vY _im0li _YrqindY m>b5dlYrr0r0s1nd0 y0y1lm1_d1r. MNIILIK. ZYrd_tlyn, Eristi0nl1c1n vY buddizmin 0yr1-0yr1 nsrlYrini zndY t>pl0y0n m0niilik tYlimi III YsrdY Ir0nd0 vY rt0 siy0 lkYlYrindY >rt0y0 1E1b, y0y1lm1_d1r. nun b0nisi M0ni (216-276) E0lis du0lizm mvq5yindYn 1E1_ 5dYrYk gstYrirdi ki, 0lYmin b0_1s1 iki v0rl1qd1r: 1-cisi i_1q, digYri q0r0nl1q. M0ninin fikrincY E5yir, mrvYt, f0yd0, s5vinc, niz0m birlik-i_1c1n, _Yr, Yksiklik, zYrYr, kYdYr isY q0r0nl1c1n i_idir. Ibn HYzm y0z1rd1 ki, m0niilikdY LYzzYt q0r0nl1c0 d5yil, i_1c0 E0sd1r, YziyyYt isY i_1c0 d5yil q0r0nl1c0 E0sd1r. M0ni yrYdirdi: y0ln1z zhr hYy0t1 ilY i_1c1 q0r0nl1qd0n Eil0s 5tmYk vY bununl0 d0 q0r0nl1c0 q0lib gYlmYk >l0r. M0niilik f5>d0l istism0r1n0 q0r_1 kYndlilYrin vY _YhYr Yh0lisinin 5tir0z1n1, mb0rizYsini if0dY 5dYn bidYti tYlim >lducu n M0nini ttb ldrm_lYr. L0kin m0niiliyin tYlimi uzun mddYt y0_0m1_ vY V Ysrin s>nund0 mYzdYkilYrin id5y0 mYnbYyi >lmu_dur. MZDKILR (529) TLIMI m0niiliyY y0E1n >ls0 d0 nikbinliyi vY inqil0bi Yhv0li ruhiyyYsi ilY >nd0n s5ilirdi. MYzdYk d5yirdi ki, m0ddi n5mYtlYr h0m1y0 bYr0bYr d_mYlidir. L0kin ins0nl0r bir-birinY Yd0lYtsizlik 5dib q5yri-bYr0bYrlik y0r0tm1_l0r. Bun0 grY dY Yml0k v0rl1l0rd0n 0l1n1b y>Esull0r 0r0s1nd0 bl_drlmYlidir. nl0r1n id5y0l0r1 %rrYmilYr tYrYfindYn inki_0f 5tdirilir. %RISTINLIQ. I Ysrin II y0r1s1nd0 m5yd0n0 1E0n Eristi0nl1c1n d0 _Yrq E0lql0r1n1n fikir t0riEinY mYyyYn tYsiri >lub. %risti0nl1q Y0E1n vY rt0 ^Yrqin bir s1r0 lkYlYrindY, zYrb0yc0nd0 nYst>rilir vY y0qubilik f>rm0l0r1nd0 y0y1lm1_d1r. NYst>rilik mYzhYbinin b0nisi K>nst0ntin>p>l p0tri0rE1 nYst>r (380-440) gstYrirdi ki, il0hi vY ins0n iki subst0nsiy0d1r. T0m il0hi ilY ins0n birlY_YrYk 5vrilib v0hid Eristi0nl1q, v0hid tYbiYt >lmu_dur. YYqub BYrdYi (- 578) vY >nun tYrYfd0rl0r1 isY Eristi0nl1q vY ins0ni tYbiYtinin ins0nd0 tYz0hr 5tmYsinY in0n1rd1l0r. L0kin YYqubilYrin fikrincY ins0n1n il0hiyY 5vrilmYsi mYntiqi 5vrilmY d5yildir. Bunu >n0 bYnzYdirlYr ki kmr 0l>v0 dnr, 0nc0q 0l>v kmrY 5vrilmir, slindY, 0l>v0 0t1lm1_ kmr nY mtlYq 0l>v, nY dY mtlYq kmrdr, d0h0 d>crs > y0n0r >ddur. Ibn HYzm YYqubilYrin vY NYst>ri0nl0r1n il0hi ilY ins0n1n birliyi h0qq1nd0k1 b0E1_l0r1n1 tt_dr0r0q y0z1r: nl0r d5yirlYr ki, il0hi ins0nl0 birlY_mi_dir  yYni v0hid _5y >lmu_dur. YYqubilYr d5yirlYr bunl0r suyun _Yr0b0 q0r1_1b, v0hid _5yY 5vrilYn birliyi kimidir. NYsr0nilYr d5yirlYr ki, bu suyun y0c0 q0r1_1b, hYll >lm0y0n birliyi kimidir. II rt0 YsrlYr zYrb0yc0n fYlsYfYsinldY p5rip0t5tizmin Ys0s nm0yYndYlYrindYn biri >l0n blhYsYn BYhmYny0r1n YsYrlYri 0_0c1d0k1l0rd1r: TYhsil kit0b1, MYntiqY d0ir zinYt kit0b1, GzYllik vY sY0dYt kit0b1, Musiqi kit0b1, M5t0fizik0 5lminin mvzusun0 d0ir tr0kt0t, Mvcud0t1n mYrtYbYlYrinY d0ir tr0kt0t vY s. BYhmYny0r1n fYlsYfYsindY v0rl1q tYlimi, idr0k nYzYriyyYsi, mYntiq mYsYlYlYri sist5m h0l1nd0 v5rilmi_dir. nun v0rl1q tYlimi qYdim Yun0n 0limlYrinin vY msYlm0n ^Yrqi p5rip0t5tiklYrinin (p5rip0t5tik - ^YrqdY rist>t5l fYlsYfYsinin d0v0m1l0r1n0 d5yilir.) id5y0l0r1 zYminindY y0r0n1b f>rm0l0_m1_d1r. nun >nt>l>ci gr_lYri ilY rist>t5lin, FYr0binin vY EsusYn dY Ibn Sin0n1n id5y0l0r1 0r0s1nd0 y0E1nl1q v0rd1r. Fil>s>f v0rl1q mYsYlYlYrinY hYsr >lunmu_ M5t0fizik0 5lminin mvzusu, Mvcud0t1n mYrtYbYlYri tr0kt0t1 vY TYhsil kit0b1nd0 y0z1r ki, v0rl1c0 tYrif v5rmYk mmkn d5yil. B5lY ki, > tYsYvvrdY d0h0 g5ni_dir  ilkindir, zir0 >nun n nY cins, nY dY fYrqlYndirici Yl0mYt v0rd1r. Fil>s>f0 grY, v0rl1q v0cib vY mmkn >lm0ql0 iki qismY blnr. V0cib v0rl1q znn q5yri-mvcudlucu fYrz 5dilmYsi mmkn >lm0y0n v0rl1qd1r. V0cib v0rl1qd0n s0v0y1 btn mvcud _5ylYr isY mmkn v0rl1q 0dl0n1r. Mmkn v0rl1q 0nl0y1_1n0 fY0l YqllYr, gy sf5r0l0r1, >nl0r1n pl0n5tlYri vY nYfslYri, drd nsr, h0b5lY >nl0rd0n tY_Ykkl t0pm1_ min5r0ll0r, bitkilYr, h5yv0nl0r vY nYh0yYt, ins0n d0Eil 5dilir. BYhmYny0r1n fikrincY, v0cib  z-zlyndY sYbYbsiz v0rl1qd1r, nki z v0rl1c1nd0 >nun bir sYbYbi >ls0yd1, v0rl1c1 hYmin sYbYb ilY mvcud >l0rd1. Mmkn v0rl1q z m0hiyyYtinY grY mmkn s0y1l0n v0rl1qd1r. B5lY ki, >nun v0rl1c1 vY y>Elucu bir sYbYblYdir. , btn mvcud0t1 sYbYb vY nYticY 0s1l1l1c1nd0 tYsYvvr 5dYrYk y0E1rd1 Q0r_1m1z0 1E0n iki _5ydYn biri sYbYb, digYri nYticYdir. SYbYbiyyYt h0qq1nd0k1 tYlim dini id50l>giy0y0 t0m0milY ziddir. DinlYrdY E0liq ilY mYEluq0t 0r0s1nd0k1 sYbYbiyyYt Yl0qYsi y>Edur, ll0h y0r0td1ql0r1nd0n z0m0nc0 q0b0qd1r. P5rip0t1liklYrin tYlimindY isY mmkn v0rl1q v0cib v0rl1ql0 birlikdY YbYdidir. Bu fikrin zYrindY Ys0sl1 d0y0n0n BYhmYny0r y0z1r: SYbYb YgYr f5lYn sYbYbdirsY, >nunl0 birlikdY nYticYnin >lm0s1 v0cibdir, HYr bir nYticYnin v0rl1g1 z sYbYbinin v0rl1g1 ilY birlikdY v0cibdir. BYhmYny0r FYr0bi vY Ibn Sin0 kimi v0cib v0rl1c1n  ilk sYbYbin cism0ni >lm0s1n1 q5yri-mmkn s0y1r. V0cib v0rl1q 0) cism >ls0yd1 >nun m0ddYsi vY f>rm0s1 >l0rd1. nd0 > ikisi n dY sYbYb >l0rd1. b) YgYr cism >ls0yd1, >nun m0hiyyYti >l0rd1. M0hiyyYtY m0lik bir _5y isY nYticYdir. M0hiyyYt mmkn v0rl1q ndr. rist>t5li fil>s>fl0r kimi BYhmYny0r d0 4 cr sYbYb gstYrir 1) YmYlYgYtirici (Yl-f0il), 2) f>rm0 (Ys-surY), 3) m0t5riy0 (Yl-m0ddY), 4) mYqsYd (Yl c0yY) vY TYhsil kit0b1nd0 b5lY iz0h 5dir ki, q0p1n1n h0z1rl0nm0s1nd0 dlgYrin i_i YmYlYgYtirici, 0c0c0 mYyyYn f>rm0, q0p1 n 0c0c m0t5riy0, vY q0p1n1n h0silindYn nYzYrdY tutul0n f0yd0 mYqsYd sYbYbidir. BYhmYny0r1n k>sm>l>giy0s1nd0 mvcud0t iy5r0rEiy0 _YklindY gstYrilir. McYrrYd subst0nsiy0l0r r50l g5rYkliklYrin 4 mEtYlif mYrtYbYsidir. 1) H5 bir sYbYbi >lm0y0n v0rl1q, > tYkdir; 2) fY0l YqllYr, >nl0r nvY grY >Edur; 3) sYm0vi nYfslYr, >nl0r nvY grY >Edur; 4) ins0ni nYfslYr, >nl0r _YEslYrY grY >Edur. TYhsil kit0b1nd0 mvcud0t1n btn mYrtYbYlYri nYzYrdYn k5irilir. Ilk sYbYb, ik nYticY, m0t5riy0 vY f>rm0l0rd0n tY_Ykkl t0pm1_ gy sf5r0l0r1 vY >nl0r0 0id pl0n5tlYr, fY0l YqllYr vY nYfslYr, nYh0yYt, nsrlYr 0lYmi. I gydYn s>nr0 s0bit ulduz gynn sf5r0s1, >nun 0rd1nc0 S0turn, Yupit5r, M0rs, GnY_, V5n5r0, M5rkuri vY y pl0n5tlYri sf5r0l0r1 gYlir. Btn bunl0r1n mYrkYzindY isY Y5r krYsi d0y0n1r. Fil>s>f q5yd 5dir ki, dny0n1n niz0m1, qurulu_u hYqiqi vY dzgn niz0md1r vY hYminin dny0n1n z0m0nc0 b0_l0nc1c1 y>Edur, >, YzYli vY YbYdidir. V0rl1q iki qismY subst0nsiy0 (Yl-c0uhYr) vY 0ksid5nsiy0y0 (Yl-0r0d) blnr. Subst0nsiy0 >dur ki, h5 bir substr0td0 mvcud d5yildir. Iz0h0t kit0b1nd0 d0 y0z1r, Subst0nsiy0 substr0td0 y>E, k>nkr5t _5ylYrdY mvcuddur. Subst0nsiy0n1n r50l g5rYkliyi m0hiyyYtdir, m0hiyyYti >lm0y0n h5 _5y subst0nsiy0 d5yil. z sYlYflYri kimi BYhmYny0r d0 subst0nsiy0n1 5 qismY blr: 1) m0t5riy0 (Yl-m0ddY), 2) f>rm0 (Ys-surY), 3) cisim (Yl-cism), 4) NYfs (Yl-nYfs) vY 5) Yql (Yl-Yql). BYhmYny0r f>rm0 vY m0t5riy0n1n vYhdYtdY mmkn >lm0s1n1 q5yd 5dir. Cism m0t5riy0 vY f>rm0d0n ib0rYtdir. F>rm0 z v0rl1c1nd0 m0t5riy0y0, m0t5riy0 isY f>rm0y0 mht0cd1r. Iz0h0t kit0b1nd0 bildirilir ki, F>rm0 m0t5riy0n1n qYr0rl0_m0s1nd0n vY 0ktu0l surYtdY mvcud >lm0s1nd0 >nun sYbYbidir. gYr >nun mvcudlucu n sYbYb >lm0zs0 vY f>rm0 m0t5riy0d0n 0yr1 d_YrdisY (f>rm0n1n) fYrdilY_mYsi b0til >l0rd1. n0 grY ki, >nun v0rl1c1 hYmin m0t5riy0d0 mvcud idi. M0t5riy0, f>rm0 vY cism m0ddi subst0nsiy0d0, nYfs vY Yql mcYrrYd subst0nsiy0d0d1r. HYmin subst0nsiy0l0r 0r0s1nd0 fYrq bund0d1r ki, Yql m0ddY tYm0sd0 >l0 bilmir, nYfs isY cismlYrdY qYr0r tut0 bilYr. BYhmYny0r y0z1r ki, vY >nl0r1n q0r_1l1ql1 YmYlY gYlmi_ cism duyur, ir0dY ilY hYrYkYtdY >lur, qid0l0n1r, byyr, vY m0ddYlYr mb0dilYsi 5dir. Bu, >nl0r1n cismliklYrinin h5s0b1n0 d5yildir. D5mYli, >nl0r1n m0hiyyYtindY z cismliklYrindYn b0_q0 _5y >lm0l1d1r. Biz hYmin _5yi nYfs 0dl0nd1r1r1q. Fil>s>f nYfsin 3  nYb0ti, h5yv0ni vY ins0ni nvlYrini fYrqlYndirir. NYfsin nYb0ti qvvYsi qid0l0nm0, inki_0f 5dib bymY vY trYyib 0rtm0 vYzifYlYrini y5rinY y5tirir. H5yv0ni nYfs qvvYlYrin >y0d1c1 (_YhvYt, qYzYb) vY q0vr0y1c1 (E0rici vY d0Eili hisslYr >lm0ql0 iki y5rY blnr). Ins0ni nYfs isY Yql vY y0 d_nYn qvvYdir. P5rip0titik fil>s>f rist>t5l vY Ibn Sin0 mvq5yindYn 1E1_ 5dib hYrYkYt b0rYdY Ytr0fl1 shbYt 0m1_d1r. Fil>s>f hYrYkYti m0t5riy0d0n 0yr1 tYsYvvr 5tmir, hYr bir hYrYkYtin y0ln1z cisimlYrdY mvcud >ldugunu sylYyirdi. HYrYkYt sknYt ilY q0r_1l1ql1 surYtdY nYzYrdYn k5irilir.: HYrYkYt f0silYsizlik zrY hYdlYrY gYlib 0tm1_d1r. SknYt >dur ki, hYmin gYlib 0tm0 kYsilir. Mvcd0t1n mYrtYbYlYri tr0kt1nd0 hYrYkYtin z tYbii h0l1n0 q0y1tm0s1 sknYt 0dl0nd1r1l1r. Fil>s>fun v0rl1q tYlimindY z0m0n hYrYkYt miqd0r1 kimi iz0h >lunur. Cisim lsnn mvcudlucu n sYbYb >ldugu kimi hYrYkYt dY z0m0n1n mvcudlugu n sYbYbdir. , gstYrirdi ki, cismin hYrYkYti vY z0m0n bir-birindYn 0yr1lm0z >lub, biri digYrinin mvcdlc n _Yrtdir. BYhmYny0r1n idr0k nYzYriyyYsindY idr0k pr>s5sinin hissi vY Yqli >lm0ql0 iki mYrhYlYdYn k5diyi qYbul 5dilir. Hissi qvvYlYrin fY0liyyYti bYdYnin mv0fiq zvlYrdYn 0s1l1d1r, hissi idr0k mYyyYn bir zvY grY vY >nun tYsirlYnmYsi s0yYsindY mmkn >lur. , y0z1r: HYr bir dYrk5dilYn _5y dYrk5dYndY tYz0hr 5dir. Duygul0r1n v0sitYsilY _5ylYrin E0rici cYhYtlYrini q0vr0m0q >l0r, >nl0r1n m0hiyyYtini dYrk 5tmYk isY y0ln1z Yqlin s0yYsindY mmkndr. %II Ysrin grkYmli zYrb0yc0n fil>s>fu ^ih0bYddin YYhy0 ShrYv5rdi (1154 - 1191) ShrYvYrd (ZYnc0n y0E1nl1c1nd0) y0_0y1b y0r0tm1_d1. , i_r0qilik fYlsYfYsinin b0nisi vY ist5d0dl1 _0irdir. sYrlYri: P5rip0t5tizmY d0ir - Q5ydlYr, Mq0vimYtlYr, B0E1_l0r, Fil>s>fl0r1n gr_lYri, vY s. SfizmY d0ir  CYbr0il q0n0d1n1n sYsi, Q1zg1n Yql, Bir gn sfi c0m00tl0 birlikdY, U_0ql1q h0lYtlYri h0qq1nd0, _qin hYqiqYti, y0Eud, 0_iqlYrin munisi, Q0r1_q0l0r1n dili, Simurqun civiltisi. I_r0qiliyY d0ir  I_1q h5ykYllYri, Im0dYddin lvhYlYri, I_1qn0mY, I_1q fYlsYfYsi. s0s1 ^.ShrYvYrdi tYrYfindYn q>yul0n i_r0qilik 5m0n0siy0 t5rmininY uygundur. I_r0qilik fYlsYfYsindY nur, zlmYt vY q0r0nl1q 0nl0y1_l0r1 Ys0s y5r tutur. L0kin bur0d0 i_1ql0 zlmYtin mb0rizYsi nYzYrdY tutulmur. ZlmYt nurun y>Elucu d5mYkdir. I_1q fYlsYfYsi kit0b1nd0 nur hissi 0ksid5nt nur0 vY mcYrrYd E0lis nur0 blnr. ksid5nt nur z-znY nur d5yildir. nun v0rl1c1 b0_q0s1n0 mYEsusdur.  0nc0q b0_q0s1n1n nurudur. McYrrYd E0lis nur z-znY >l0n nurdur. HYr bir z-zlyndY >l0n nur mcYrrYd E0lis nurdur Nur >lm0y0n _5y isY bYrEYzdYn  kYsif subst0nsiy0d0n vY q0r0nl1q h5yYtdYn ib0rYtdir. McYrrYd nurl0r iki qisimdir. Birinci qisim nurl0r1n bYrEYzlYrdY h5 bir Yl0qYsi y>Edur. Ikini qisim mcYrrYd nurl0r isY bYrEYzlYrlY tYm0sd0 >lub >nl0r0 fY0liyyYt bYE_ 5dir. HYr bir i_0rY 5dilYn nur 0ksid5nt nurdur.  E0lis nur >ls0yd1, >n0 i_0rY 5dilmYzdi vY > cismi tutm0zd1, >nun cYhYtlYri >lm0zd1. I_r0qilik tYlimindY m0ddi 0lYmi tY_kil 5dYn bYrEYz  kYsif subst0nsiy0 vY q0r0nl1q h5yYt z nurunu 0ksid5nt nurd0n 0l1r, bYrEYzdYn nur kYsildikdY zlmYt >lur. Nuru d0imi >l0n bYrEYz d0imi q0l1r. MYsYlYn, GnY_ ^.ShrYvYrdinin k>sm>l>giy0s1nd0 q0r0nl1q h5yYtlYr, kYsif subst0siy0l0r, 0ksid5nt vY mcYrrYd nurl0r silsilYsinin Yn 0li zirvYsindY nurl0r nuru durur. Mvcd vY 0ksid5nt nurl0r1n bYrEYzlYrinin vY >nl0r1n h5yYtinin z 0rE0s1nd0 b0_q0 nur >lm0y0n bir nur0 g5dib 1E0rs0 zYruridir. , nurl0r nurudur. n 0li nurdur. , it0Yt5dici nurdur, mtlYq zYngindir, zir0 >nun 0rE0s1nd0 b0_q0 bir _5y y>Edur. ZYngin vY mcYrrYd nur v0hiddir. nd0n s0v0y1 hYr _5y >n0 mht0cd1r, v0rl1g1n1 >nd0n 0l1r. nun y>Elucu mmkn d5yildir. Nurl0r nurund0n h0sil >l0n ilk mcYrrYd nur bYzYn ErrY, bYzYn dY bYhmYn 0dl0n1r. n y0E1n nur nurl0r nurunu m_0hidY 5dir, >n0 mYhYbbYt gstYrir. Nurl0r nuru mvcd0t pillYsinin Yn yksYk pillYsindY d0y0nd1c1 n >nun btn nurl0r zYrindY 0c0l1c1, 0_0c1l0r1n isY >n0 mYhhYbbYti v0rd1r. Nurl0r nuru 0nc0q z-znY 0_iqdir. I_r0qilik fYlsYfYsindY m0ddi 0lYm q0r0nl1ql0r, klgYlYr 0lYmidir. ^.ShrYvYrdi 4 nsr tYliminY q0r_1 1E0r0q h0v0 ilY >du 5ynilY_dirilir. I_1c0 mn0sibYtdY 3 nsr dYrqlYndirir: nur d0 y5r kimi i_1q ud0n, y0 su kimi mtYldir, y0 d0 fYz0 kimi lYtifdir. HYrYkYtin h0m1s1n1n sYbYbi nurdur: Nur hYr bir i_1qd0n hYrYkYt >l0r0q trYyir vY hYr bir hYrYkYt ilY i_r0q p0yl0n1r. HYrYkYt YzYli vY YbYdidir, zir0 nur i_r0qs1z tYsYvvr 5dilY bilmYz. Z0m0n isY hYrYkYtin miqd0r1d1r. Ilk m0t5riy0 5lY bir subst0nsiy0d0n ib0rYtdir ki, > g0h >d f>rm0s1n0, g0h h0v0, g0h su, g0h d0 t>rp0q f>rm0s1n0 girir. Suyun h0v0y0 5vrilmYsi 0di h0ld1r. d mYrkYzdYn Yn uz0qd1r, t>rp0q isY gydYn. Bu nsrlYrin q0t1_m0s1 nYticYsindY min5r0ll0r, bitkilYr vY h5yv0nv0t YmYlY gYlir. H5yv0n bitkilYrdYn mkYmmYlidir. nki >nl0rd0 hiss zvlYri v0r. Ins0n h5yv0nl0rd0n d0h0 _YrYflidir. , mstYqil mvcud, bilici, bYdYnlYri id0rY 5dYn d_ncYli nYfsdir. Fil>s>fun fikrincY bYdYnlYrimizin d_ncYli nYfslYri >lducu kimi, gylYrin dY d_ncYli nYfslYri v0r. Fil>s>fun nYzYrindY 0lYm 3-dr: YqllYr 0lYmi  bu cYbYrut 0lYmidir; nYfslYr 0lYmi  bu mYl0kut 0lYmidir; cisimlYr 0lYmi  bu mlk 0lYmidir. I_r0qilik tYliminY grY, i_1ql0rd0n vY >nun klgYlYrindYn tY_Ykkl t0pm1_ btn mvcd0t1n zirvYsindY i_1ql0r i_1c1 (nur Yn - Ynv0r) durur. TYk vY sYbYbsiz >l0n hYmin i_1qd0n mYrtYbY  mYrtYbY digYr i_1ql0r vY >nl0r1n klgYlYri vcud0 gYlmi_dir. I_r0qilik fYlsYfYsindY idr0k1n hissi, Yqli vY intuitiv mYrhYlYlYri qYbul 5dilir. Ins0n nYfsi g5rYkliklYri Yks 5tdirYrYk ll0h1 vY >nun mYlYklYrini dYrk 5tdikdY YbYdiyyYtY 0t1r. nd0 g5rYkliyin Yks >lunm0 dYrYcYsi v0rd1r. NYfsin k0millik hYddi hYzzlYrdYn gzn grmYdiyi, qul0c1n 5_itmYdiyi, bY_Yr qYlbindY duyulm0y0n _5yi t0p1r. DYrk 5tmYyYn k>rdur Bununl0, i_r0qilik fYlsYfYsindY ^Yrq p5rip0t5tiklYrindYki Yql, nYfs vY cismin lk sist5minY d5yil, ikiliyY  i_1q vY q0r0nl1c1n ikilik sist5minY Ys0sl0n0n y5ni bir 5m0n0siy0 nYzYriyyYsi y0r0d1lm1_d1r. ZRBYCND SUFIZM mistik0 vY isl0m dininin vYhdYti zYminindY inki_0f 5tmi_dir. Sufizmin zYrb0yc0nd0 inki_0f1 nYzYri vY pr0ktiki sYviyyYlYrdY, mtYdil (m>n>t5ist) vY ifr0t (p0nt5ist) >lm0ql0 iki istiq0mYtdY inki_0f 5tmi_dir. ^ih0bYddin buhYfs mYr MYhYmmYd >lu SrrYv5rdi (1145-1234) zYrb0yc0n1n mY_hur sufi mtYfYkkiridir. MtYfYkkir q1s0 v0Etd0 g5ni_ _hrYt t0pd1c1nd0n %YlifY N0sirli Dinill0h1n (1180-1225) rYcbYtini q0z0nm1_, B0cd0dd0 b0_ ^5yE vYzifYsini tutmu_qdur. , ictim0i siy0si hYy0td0 fY0l i_tir0k 5tmi_, mhm i_lYrdY EYlifYnin 5lisi >lmu_, dipl>m0tik d0n1_1ql0r 0p0rm1_d1r. nun YsYrlYrindYn BiliklYrin thfYlYri bir n5Y dYfY MisirdY, Du0l0r1n _YrhlYrinY d0ir bYndYlYrin EYzinYsi 1908-ci ildY K0z0nd0, rYklYri s5vgiliyY q>vu_m0c0 0p0r0n c0zibY 1910-cu ildY HYlYbdY 0p >lunmu_dur. BiliklYrin thfYlYri >nun Yn mY_hur kit0b1d1r. MYllifin z s0cl1c1nd0 b5lY yksYk qiymYtlYndirilYn bu tr0kt0t Y0E1n vY rt0 ^YrqdY sufiliyY d0ir mYnbYlYr iYrisindY Esusi y5r tutur.  dvrn ictim0i siy0si hYy0t1nd0 fY0l i_tir0k 5dYn YEilYrin FtuvvY kit0b1 0dl0n0n niz0mn0mYsini y0r0tm1_d1r. .ShrYv5rdinin y0r0d1c1l1c1nd0 tYsYvvfn d5mYk >l0r ki, btn b0_l1c0 mYsYlYlYri >nun m0hiyyYti vY mYn_Yyi, sufi sznn tYfsiri, _5yElik rtbYsinin mYyyYnlY_dirilmYsi vY s. i_1ql0nd1r1l1r. TYsYvvf 0nl0y1_1n1n _YrhindY YEl0qi fikirlYrY mhm y5r v5rilir. TYsYvvf hYr bir yksYk E0siyyYtY yiyYlYnmYk vY hYr bir 0l0q E0siyyYtdYn uz0ql0_m0qd1r. .ShrYv5rdiyY grY sufilik 5dYn _YEs znY h5s0b0t (Yl ms0hibY), znYnYz0rYt (Yl mr0qYbY) vY d0Eili m_0hidY (Yl m_0hidY) y>lu rYzilliklYrdYn Ykinib nYfsini p0kl0_d1rm0l1, znn k0millY_dirmYlidir. .ShrYv5rdi sufi mtYfYkkirlYrinin kYl0ml0r1n1, id5y0l0r1n1 0r0_d1rm1_, mumilY_dirYrYk rYy v5rmi_dir. , ll0h1n ins0n ilY subst0nsi>n0l birliyini, 5yniliyini qYbul 5dYn p0nt5ist b0E1_l0r1 rYdd 5dYrYk sufizmin m>n>t5ist sist5mini y0r0tm1_d1r. zYrb0yc0nd0 sufizmin digYr grkYmli nm0yYndYsi ynYllz0t bdull0 MYhYmmYd >clu Miy0nYci HYmYd0ni (1099-1131) grkYmli sufi mtYfYkkiridir. , M0r0c0 ilY TYbriz 0r0s1nd0 y5rlY_Yn Miy0nY _YhYrindY d>culub. HYmYd0nd0 b0_ q0zi >lub, dYrin hrmYt q0z0d1c1 n ynYllz0t (yn Yllut0t  Q0zilYrin gz) fYEri 0d1n1 0l1b. zYrb0yc0n fil>s>fu mtYrYqqi id5y0l0r stndY 28-29 y0_l0r1nd0 tYqib >lunur. 1112-ci (522) ildY tutulub B0cd0d0 gndYrilYn 0lim hYbsE0n0d0 lkYlYrin 0limlYrinY VYtYndYn 0yr1 s0l1nm1_ qYribin h5k0yYti 0dl1 tr0kt0t y0zm1_d1r. sYrdY vYtYnpYrvYrlik hissi  bYdii 5st5tik, 5lmi-fYlsYfi b>y0l0rl0 v5riir. zYrb0yc0n fil>s>fu HYmYd0n0 q0yt0r1l0r0q 32 y0_1nd0 dYrs d5diyi MYdrYsYdY ldrlm_dr. , 24 y0_1n0 qYdYr y0zd1c1 YsYrlYrindY d0h0 >E YdYb, hYdis, tYfsir, il0hiyy0t vY p5rip0t5tizm mYsYlYlYrinY diqqYt y5tirir. , bund0n s>nr0 HYqiqYtlYrin q0ym0c1, MqYddimYlYr kit0b1nd0 vY z d>stl0r1n0 y0zd1c1 >Elu mYktubl0rd0 sufizmin p0nt5ist fikirlYrini i_lYyib h0z1rl0d1. Btn mvcud0t1n vYhdYti ll0hd1r. zYrb0yc0n fil>s>funun p0nt5ist fYlsYfY sist5mindY hYm v0rl1q tYlimi, hYm dY idr0k mYsYlYlYri t0m0milY >ricin0l _YkildY q>yulub hYll 5dilmi_dir. nun fYlsYfYdY v0rl1q btn mvcud0t1 Yh0tY 5dYn Yn mumi mYsYlYlYrY, mYsYlYn, qYdimY, s>nr0d0n m5yd0n0 1Em1_0, k0milY vY nqs0nl1c0, v0hidY vY >E0; v0cibY, mmknY vY q5yri mmknY blnr. Fil>s>f 5yni z0m0nd0 v0rl1c1n subst0nsiy0, 0ksid5nsiy0 vY isim kimi qisimlYrini dY fYrqlYndirmi_, hYr z0m0n mYk0n vY b0_q0 fYlsYfi k0t5q>riy0l0r gzdYn k5irmi_dir.  v0rl1c1 c0nl1 vY c0ns1z v0rl1c0 blr. ynYllqz0t Miy0nYcinin p0nt5ist fYlsYfYsindY Yn mumi mYn0d0 gtrlYn v0rl1q 0nl0y1_1 s>n nYticYdY ll0h 0nl0y1_1 ilY 5ynilY_dirilir. ll0h v0rl1c1n mYnbYyi vY 1E1_ y5ri s0y1l1r. Bur0d0 0yr1-0yr1 _5ylYr 0lYmi btvlkdY hYm v0hid, hYm dY s>nsuz v0rl1c1n  ll0h1n E0rici tYz0hrlYridir vY b5lY mis0l gYtirir ki, Bil ki, gnY_ v0hid >ls0 d0, >nd0n 1E1n _0l0r >Edur. H0qd1r ki, d5yilY GnY_ >Edur, _0l0r isY v0hiddir. QYribin _ik0yYti tr0kt0t1nd0 mYlum >lur ki, bu mddY0 msYlm0n id5>l>ql0r1n1n hiddYtinY sYbYb >lub. ynYllz0t Miy0nYcinin tYsYvvrndY ll0h s0ys1z-h5s0bs1z 0tributl0r1 >l0n subst0nsiy0d1r. tributl0r mvcud _5ylYrin ll0h0 nisbYtini if0dY 5dir. Subst0nsiy0d0n 0yr1lm0zl1c1 cYhYtdYn nYzYr s0l1nd1c1 0tributl0r subst0nsiy0n1n 5ynidir. Bu h0qd0 >nl0rd0 Ysl0 vY qYtiyyYn mEtYliflik y>Edur. nl0rd0 s0ys1z-h5s0bs1z cisimlYrY blnm_ v0rl1c1n qismlYri >lm0q cYhYtdYn nYzYr s0l1nd1qd0 >nl0r subst0nsiy0d0n b0_q0d1r. Bu h0qd0 0tributl0r mEtYlif vY s0ys1z-h5s0bs1zd1r. ynYllz0t Miy0nYci ll0h1n 0tributl0r1n0 5tin0s1z q0l0n 5z>t5rik d>ktrin0s1 kimi z0hirilYrin, >nun fikrincY du0lizmY 0p0r1b 1E0r0n 5kz>t5rik d>ktrin0s1n1 rYdd 5dir: Subst0nsiy0n1 tYsdq 5dib 0tributl0r1 tYsdiq 5tmYyYn kYs bidYtci c0hildir, subst0nsiy0d0n hYiqiqi fYrqlYnmY ilY fYrqlYnYn 0tributl0r1n1 tYsdiq 5dYn kYs isY k0fir du0listdir vY bu kfri ilY > c0hildir. P0nt5ist fil>s>f kr50tsirnizmi mYqbul s0ym0d1c1 kimi, 5m0n0siy0 nYzYriyyYsini dY kYskin tYnqid 5tmi_dir. Bu nYzYriyyYni qYbul 5dYn p5rip0t5tiklYrin tYliminY grY y0ln1z v0cib v0rl1q d5yil, h0b5lY mmkn v0rl1q d0 b0_q0 bir _5yin v0rl1c1n0 sYbYb >lur. Bu isY, fil>s>fun fikrincY fYlsYfi m>nizmin d0y0c1d1r. nun v0rl1q tYlimindY ll0h hYr _5yin y5g0nY sYbYbidir, hYr _5y >nun s0yYsindY mvcuddur. ^bhY y>Edur ki, YgYr v0cib (v0rl1c1n) y>Elucu dYrk 5dilsYydi v0rl1qd0 Ysl0 h5 _5y q0lm0zd1. D5mYli, hYr _5y v0cib v0rl1c0 mht0cd1r. B5lY ki, > mvcud >lm0s0yd1 h5 _5yin v0rl1c1 mmkn >lm0zd1. Mvcud0t1n v0rl1c1 hYmin v0rl1qd0n E0ric d5yildir, YksinY, > 5lY >dur, yni mvcud0t1n v0rl1c1 ll0h1n v0rl1c1d1r d5yYn fil>s>f 0rd1c1l m0nimz mvq5yindY durmu_dur. Q5yd 5tmYk d0z1md1r ki, 0yr1-0yr1 _5ylYrin subst0nsiy0s1 mstYqilliyinin, ink0r1 btn p0nt5ist mtYfYkkirlYrin v0rl1q tYlimi n sYciyyYvi EsusiyyYtdir. Idr0k nYzYriyyYsindY idr0k1n hissi, Yqli vY intuitiv f>rm0l0r1 qYbul 5dilir. Duycu kimi Yqlin dY >by5ktiv hYqiqYti, _5ylYrin dzgn inik0s1n1 v5rY bilmYsini tYsdiq 5dYn fil>s>f y0ln1z intuisiy0n1n kmYyi ilY 0nl0_1l0n _5ylYrin y0 subst0nsi0 ilY Yl0qYd0r >l0n s0hYyY 0id 5tmi_, y0 d0 mumiyyYtlY fYlsYfi m0hiyyYtin q0yd0 q0nunl0r1 ilY iz0h 5dilY bilmYyYn s0hYlYr s0ym1_d1r. P0nt5ist fil>s>fun tYlimindY di0l5ktik0 ns>lYri dY v0rd1r. MtYfYkkir _5ylYri vY h0disYlYri d0im dYyimYz, m5yd0n0 1Em0 vY y>E>lm0 d0 tYsYvvr 5dir, >nl0rd0 d0Eili ziddiyyYtlYri q5yd 5dirdi. ynYllz0t Miy0nYcinin tYlimi g5ni_ y0y1lm1_, Ibn rYbi, M0hmud ^YbstYri, Im0dYddin NYsimi kimi grkYmli mtYfYkkirlYrY id5y0 mYnbYyi kimi nmunY >lmu_dur. zYrb0yc0n %I-%II YsrlYrdY _Yrqin q0b0qc1l mYdYni lkYlYrindYn biri idi. Bu dvrdY Y0E1n _YrqdY, > cmlYdYn zYrb0yc0nd0 yksYk sYviyyYli mYdrYsYlYr fY0liyyYt gstYrirdi. Dini 5lmlYrlY y0n0_1, fYlsYfY, mYntiq, riy0ziyy0t vY s. dny0 5lmlYri tYdris 5dilirdi. 1067-ci ildY niz0miyyYnin 01lm0s1 ^Yrq E0lql0r1n1n hYy0t1nd0 mhm r>l >yn0m1_d1r. HYmin mYktYbdY 0zYrb0yc0nl1 mYllimlYr dY 0l1_1rd1. zYrb0yc0nd0 isl0m dini vY kYl0m1n (Qur0n nYzYrdY tutulur) tYfsirindY >rt0d>ks0l cYrYy0nl0r d0 inki_0f 5tmi_dir. s0s 5tib0rilY r5gi>nd0 _Yrilik vY MtYzililik tYfsirilYri stnlk tY_kil 5dirdi. zYrb0yc0nl1 mtYkkYllimlYr (mtYkkYlim kYl0m tYfsirisidir) dinin r0sin0l mYq0ml0r1n1 q0b0rd0r0q, 5lmi dYlillYrlY Ys0sl0nd1rm0c0 d0 cYhd gstYrmi_lYr. zYrb0yc0nl1 mtYkkYllimlYrdYn bubYkr MYhYmmYd bdull0 >clu BYrdYi BYrdY _YhYrindY 0n0d0n >lub, bir mddYt B0cd0dd0 y0_0m1_d1r. , E0ricilik vY mtYzililik cYrYy0nl0r1n1n nm0yYndYsidir. MYhYmmYd BYrdYi hquq_n0s 0lim >lub fiqhY d0ir 16 YsYr y0zm1_d1r: Dzgn y>l gstYrYn kit0b, QYribin yd kit0b1, yrYnYnlYr n d_ncY kit0b1, ME0liflYrY q0r_1 5tir0z kit0b1, B0_1l1c0 d0ir kit0b, MYst5dici m0ddYni q0d0c0n 5tmYk h0qq1nd0 kit0b vY s. E0ricilYrin vY mtYzililYrin id5y0 istiq0mYtinY nYzYrYn MYhYmmYd BYrdYinin YsYrlYrindY mtYrYqqi, d5m>kr0tik fikirlYr z Yksini t0pm1_d1. zYrb0yc0nd0 bubYkr hmYd H0run >clu BYrdici grkYmli hYdis 0limlYrindYndir.  v0EtilY kr 0y1 s0hilindY BYrdYnin 11 fYrsYkliyindY y5rlY_Yn BYrdic _YhYrindY 0n0d0n >lmu_dur. MtYfYkkir Y0E1n ^Yrq lkYlYrini gYzmi_ Ni_0pur, B0cd0d vY MYkkYdY y0_0m1_d1r.  dvrnn mY_hur 0limlYrindYn dYrs 0lm1_ vY dYrs d5mi_dir. MYnbYlYrdY >nun h0qq1nd0 nfuzlu, in0n1lm1_ nfuz s0hibi, hYqiqYti if0dYlYri dnY-dnY i_lYdilir. hmYd BYrdicinin N0dir 0dl0r kit0b1n1n Yly0zm0s1 nsEYlYrindYn biri Qds %0lid5yr, digYri DYmY_qin Z0hiriyyY kit0bE0n0l0r1nd0 s0El0n1l1r. sYr bYzi p5ycYmbYr Ysh0bYlYri vY >nl0r1n 0rd1c1ll0r1, h0b5lY hYdis 0limlYri, >nl0r1n lkYlYri vY >nl0r h0qq1nd0 d0n1_0nl0r b0rYdY. BLNCIB BLQHIR BDULL LU SRRVRDI Y0E1n vY rt0 ^Yrq lkYlYrindY t0n1nm1_ hquq_n0s 0lim vY sufi mtYfYkkiridir. ZYnc0n y0E1nl1c1nd0 SrrYv5rddY d>ulmu_, B0cd0dd0 Niz0miyyY mYdrYsYsindY >Eumu_dur. bunnYcib ShrYv5rdinin byk sufi _5yEi kimi _hrYt t0pm1_ 0lim Niz0miyyY mYdrYsYsindY dYrs d5mi_dir (rYhbYrlik 5tmi_di. rt0 Ysr mYlliflYrinin v5rdiyi mYlum0t0 grY bunYcib ShrYv5rdi s>nr0l0r 5lY byk nfuz q0z0nm1_d1 ki, >nun hququ hYtt0 h0kim d0irYlYr tYrYfindYn t>Eunulm0z s0y1l1rd1. T0cYddin SubEi (1326-1369) y0z1r:  sult0nd0n, EYlifYdYn q>rEub >n0 pYn0h gYtirYnlYri md0fiY 5tmi_, >nl0r1 tYhlkYdYn s>vu_durmu_dur. zYrb0yc0n mtYfYkkiri TYsYvvfdY mridlYrin YdYb q0yd0l0r1, 1r0ql0r1n qYribYsi vY b0_q0 tr0kt0tl0r1n1 y0zm1_d1r. zYrb0yc0nl1 hYdis 0limlYrindYn T0cYddin MYhYmmYd HYsYn >clu UrmYvi (1147-1255) fil>s>f, hquq_n0s vY il0hiyy0t1d1r. B0cd0dd0 ^YfiyyYmYddY dYrs d5mi_dir. MYnbYlYrdY gstYrilirdi ki, >, z zYm0nYsindY dinin Ys0sl0r1n1, hququ, hikmYti vY YdYbiyy0t1 bilmYkdY misilsiz idi. zYrb0yc0n 0liminin y0r0d1c1l1c1nd0 1218-ci ildY t0m0ml0d1c1 MYhsuld0n h0sil 5dilYn kit0b d0h0 mYh_urdur. FYErYddin R0zinin YsYri Ys0s1nd0 y0z1lm1_ bu El0sYnin 1295-ci ildY krlm_ bir nsEYsi Q0hirYdY %idviyyY kit0bE0n0s1n1n Yly0zm0s1d1r. , tYrcmYilik ilY dY mY_cul >lmu_dur. 1228-ci ildY DYmY_qdY mYllimi vY d>stu FYErYddin R0zinin mYntiqY vY fYlsYfYyY d0ir Il0hi hYqiqYtlYr h0qq1nd0 KYm0lYrdin tr0kt0t1 YsYrini f0rsc0d0n YrYb dilinY 5virmi_dir. zYrb0yc0nd0 mY_hur tYfsirilYrdYn ^YmsYddin hmYd %Ylil >clu %>ylu (1187-1240) Y0E1n vY rt0 ^Yrq lkYlYrindY dili Ydib, hquq_n0s 0lim, il0hiyy0t1, fil>s>f vY tYbib kimi t0n1nm1_d1r. , DYmY_qdY diliyyY vY Dim0qliyyY mYdrYsYsindY dYrs d5mi_, bir >E mY_hur 0limlYrin mYllimi >lmu_dur. , dini-hquq vY Yqli 5lmlYrY d0ir YsYrlYr y0r0tm1_d1r. MtYfYkkirin z _0girdi Ibn bu s5yblY (1203-1269) y0z1r , hikmYt 5lmdY zYm0nYsinin y5g0nYsi, _YriYt mYsYlYlYrindY v0Et1n1n grkYmli 0limi, tibbin Ys0sl0r1n1n bilicisi idi. CYm0lYddin snYvi dY y0z1r. , il0hiyy0t, fYlsYfY vY tibb 5lmlYrindY mtYEYssis, bYsirYtli 0lim idi. sul0 d0ir kit0b, NYhv kit0b1, hikmYtin rYmzlYrini Yh0tY 5dYn kit0b >nun b0_l1c0 YsYrlYridir. Niz0mi GYncYvi grkYmli zYrb0yc0n mtYffYkkiridir. nun bYdii y0r0d1c1l1c1 fYlsYfi mYq0ml0r1n zYnginliyi ilY diqqYti cYlb 5dir. Niz0minin v0rl1q nYzYriyyYsindY ll0h h5 nY ilY mq0yisY 5dilY bilmYyYcYk dYrYcYdY g5ni_ 0nl0y1_d1r. nun YvvYli ibtid0s1z YvvYl, 0E1r1 intih0s1z 0E1rd1r. ll0h1n 0tributl0r1 YzYli vY YbYdidir. ^Yrq p5rip0t5tiklYri mvcud0t1 v0cib v0rl1c1n 0_1b d0_m0s1nd0n YmYlY gYldiklYrini sylYdiyi kimi, Niz0mi dY >nu 0ll0h1n v0rl1c1nd0n bir d0ml0 s0ym1_d1r. Niz0mi gstYrirdi ki, hYmin d0ml0, ll0h1n 0z0d ir0dYsi ilY 0t1lm1_d1r: ll0h1n kYr0mYti z f5yzini 5hs0n q1l1b, z dYry0s1nd0n bir d0ml0 0td1. MtYfYkkir E0ric >lmu_ > d0ml0d0n dYrh0l rYngli fYlYk (gy sf5r0s1) hYrYkYtY gYldi d5yib, p5rip0t5tik fYlsYfYyY y0E1nl0_s0 d0, ll0h1 hYr bir v0rl1c1n bil0v0sitY y0r0d1c1s1 vY s0hibi h5s0b 5tmi_dir. , y5rdY hYy0t1n g5di_inY, ins0n t0l5yinY gyn, ulduzl0r1n md0EilYsini b0til s0ym1_d1r. Ulduzl0rd0n y0E_1l1r, vY y0 pislik n5cY zhur 5dY bilYr?. nl0r1n zlYrini y0E_1l1q vY pislik q0r_1s1nd0 0cizdir. gYr ulduzl0r sY0dYt v5rY bilsYydi. K5yqub0d mnYccimdYn d>cul0rd1. Niz0minin YsYrlYrindY k0in0t1n qurulu_u hYm yuE0r1d0n 0_0c1y0, hYm dY 0_0c1d0n yuE0r1y0 d>cru nYzYrdYn k5irilir. I h0l, Ys0sYn, ll0h1n y0r0tm0 0kt1 ilY, II h0l isY p5ycYmbYrin m5r0c1 ilY Yl0qYd0r tYsvirdY zn gstYrir. , y5rdY s>nlu v0rl1ql0r1n 4 nsrdYn YmYlY gYldiyini y0zm1_d1r. T>rp0c1 q0l0n 3 nsrdYn (>d, h0v0, su) n bilinmi_dir: T>rp0c0 b0cl0n, EYtYr fikrini YkmY. T>rp0c1 digYr 3 nv hYrdYn >E irYli tutur. Btn nvlYr p0r1ld0s0l0r d0 >nl0r1n h0m1s1nd0n b0h0l1 t>rp0qd1r. T>rp0q >nl0r1n hYr ndY tYz0hr 5dYr, > 3-dYn h5 biri t>rp0qd0 grnmYz. Niz0mi mvcud0t1 mYhdud mYk0n d0EilindY bildiyindYn k0in0t1n s>nunu >nun zirvYsi 0dl0nd1rm1_d1r. yni r0dius b>yunc0 f1rl0nm0l0rd0 zirvYyY q0lEm0 ilY fqY 5nmY >rt0s1nd0 fYrq y>Edur: Y5ddi d0lc0 mhiti >l0n fYlYk nY qYdYr f1rl0ns0 y5nY zirvYdYdir. IstYr fqdY >lsun, istYr zirvYdY, h0r0y0 g5tsY z yksYkliyY d>crudur. nun gYzinti fYz0s1 >l0n k0in0t >nun yksYkliyi, >nun s>nudur. ll0h isY mvcud0t mn0sibYtindYn z0m0n vY mYk0n k0t5q>riy0l0r1n1 nYzYrdY tutmu_dur. Niz0mi dny0d0 hYr _5yi dYyi_mYdY, y5nilY_mYdY >lducunu sylYmi_dir. MYhvY mYhkum y0ln1z mYyyYn m0ddi v0rl1qd1r ki, >nl0r d0 bir _YkildYn b0_q0 _YklY k5ir. nun idr0k h0qd0 fikirlYri > dvrn 5lmi fYlsYfYi sYviyyYsinY mv0fiq inki_0f 5tmi_dir. MtYfYkkirlYrin fikrincY z fYlYyin 0lt1nd0 rYyi isY >nd0n yksYkdY >l0n ins0n hYr _5ydYn YvvYl idr0k q0biliyyYtinY grY y5r znn Y_rYfidir. HYm duycul0rl0, hissY vY q0vr0y1_0, hYm dY 0cl0 vY zYk0y0 m0likdir. Hissi mYrhYlY, h5yv0nl0rd0 E0sd1r. L0kin bu ins0nl0rd0 tYfYkkr qvvYlYrinin s0yYsindY dz istiq0mYtlYndirildiyi n k5yfiyyYtcY d0h0 stndr. Btn y0r0nm1_l0r ll0h1 dYrkY c0n 0t1r. ll0h1 hissi vY mYntiqi y>ll0 birb0_0 dYrk 5tmYk q5yri-mmkndr. Niz0mi bu i_dY 0c1l vY fYhmin 0cizliyini dnY-dnY q5yd 5tmi_dir. ^Yrq p5rip0t5tiklYrinY grY ilk sYbYbdYn 5m0n0siy0 pr>5sindY 1E0n ilk nYticY Yqldir Niz0mi gstYrir ki, mvcud0t mYrtYbYsindY bu I Yql (Yqli-kll - univ5rs0l Yql) dY ll0h1 birb0_0, y0 p5rip0t5tik vY dini E>l0stik d>l0y1s1 y>ll0 mmkn s0y1l1r. ll0h1 dYrk 5tmYyin hYr iki f>rm0s1 gstYrilir. DindY p5ycYmbYr m5r0c1 ilY Yl0qYd0r >l0n bir b0_0 idr0k grmY t5rmini ilY v5rilir. Bun0 mis0l >l0r0q p5ycYmbYrin 0ll0h1 grmYsi  idr0k1n gz ilY: Idr0k gz hissY vY duycul0r0 q0r_1 q>yul0n qYlbin gzdr. ll0h1 d>l0y1s1 y>ll0 dYrk 5tmYk Niz0minin fikrincY, ins0n1n YqllY zn, y0Eud mvcud0t1 dYrk 5tmYsi v0sitYsilY b0_ v5rir. Bir h0ld0 p5ycYmbYr 0d1nd0n d5yilmi_ zn dYrk 5dYn kYs RYbbini dY dYrk 5dYr hYdisini Ys0s tutur. ll0h1 dYrk 5tmYk bYsirYt Yhlinin y0n1nd0 EilqYtin rty >E n0zik >lur. zn dYrk 5t ki, mYn0l0r y>lu ilY zn dYrk 5tsYn ll0h1 d0 dYrk 5dYrsYn ll0h1 dYrk 5tmYyin b0_q0 y>lu mvcud0t1 dYrk 5tmYkdir. M5yd0n0 1Em1_ btn mvcud0r ll0h1n v0rl1c1nd0n EYbYr v5rir. ll0h srYtcY d5yil, y0r0td1c1 srYtlYrlY 0yd1nd1r. Niz0mi tYfYkkr mYhdud s>nlu bildiyi m0ddi 0lYmi dYrk 5tmYklY mYhdudl0_d1rm1_d1r. 0E1r. B5lYliklY, Niz0minin idr0k h0qd0 fikirlYri mvcud dini vY fYlsYfi tYhlillYrinin h5 birini tYkr0r 5tmYdYn >nl0r1n zYminindY f>rm0l0_0 vY znYmYEsus _YkildY if0dY 5dilmYlidir. MYhYmmYd NYsirYddin Tusi 1201-cY Tus _YhYrindY d>ulmu_dur (tYrbiyYi 0ilYsindY). sl 0d1 MYhYmmYd idi. Dvrn zYk0l1 0ilmi >lducun0 grY E0lq >n0 NYsrYddin 0d1n1 v5rmi_dir. nun YsYrlYri: El0qi  N0siri, El0qi mhtY_Ymi, s0fl Y_rYf, Ris0lYyi  fYlsYfi, ^5rlYr ls, tibb 5lminin q0nunl0r1, mYq0lYlYr mYcmuYsi YsYri mY_hurdur. MtYfYkkir 0lYmin y0r0n1_1nd0 v0rl1c0 vY 0cl0 yksYk qiymYt v5rir. c1l vY c0n y0r0d1l1_1n birincisidir. nd0n s>nr0 9 dvr 5dYn v0rd1r. Bunl0rd0n s>nr0 4 nsr s>nr0 isY min5r0ll0r, nYb0t0t vY h5yv0n0t m5yd0n0 gYlmi_dir. , t>rp0c1 Yn 0_0c1 mYrhYlY, >du isY Yn yksYk mYrhYlY h5s0b 5tmi_dir. , 4 nsr 0n0l0r (mmYh0t) 0dl0nd1r0r0q y0z1r. n0l0r1n Yn 0_0c1 mYrtYbYsindY t>p0q, >nd0n yuE0r1 mYrtYbYsindY su, s>nr0 isY h0v0, s>nr0 isY >d y5rlY_mi_dir. Bu 0n0l0rd0n yksYk mYrhYlY isY k0in0t h5s0b >lunur. HYminin trYmYlYrin Yn 0_0c1 mYrhYlYsi isY nYb0t0td1r. Bu d0 z nvbYsindY hYm mYdYnY, hYm dY 0n0l0rd0n stn gYlYrYk >nl0r1 znY t0b5 5dir. NYb0t0td0n yksYk mYrhYlY h5yv0n0t, mYdYn (min5r0ll0r) vY nYb0t0t1 znY t0b5 5dir. nd0n yksYk mYrhYlY isY Ins0nd1r. Ins0n z 0cl1 vY nitqi ilY 4 nsrdYn, mYdYndYn, nYb0t0td0n vY h5yv0n0t 0lYmindYn q0t-q0t yksYkdY durur. NYsrYddin Tusi tYbiYtin inki_0f1n1 m0ddi vYhdYtdY gtrr vY m0ddYnin bir f>rm0s1nd0n digYr f>rm0s1n0 k5ib itmYmYsi h0qd0 mddY0 irYli srr.  hYminin inki_0f1n Ys0s1nd0 ziddiyyYtlYrin >lducunu q5yd 5dir. , y0z1rd1 ki, su buE0rl0n1b h0v0 >lur, h0v0 d0 0tY_Y 5vrilir. , m0ddY ki, bu f>rm0n1 qYbul 5dir, d5mYli dYyi_mY y>lu ilY hYr 3 h0ld0 mvcud imi_, y>Es0 d5mYk >lm0z ki, su buE0r vY h0v0 >ldu. gYr bir v0rl1q y>E >l0r0q b0_q0 bir v0rl1c0 5vrilirsY vY >nl0r1n 0r0s1nd0 mYyyYn q0r_1l1ql1 Yl0qY >lm0s0, >nd0 d5mYk >lm0z ki, bir v0rl1q b0_q0 bir v0rl1c0 5vrilY bilYr. TusiyY grY, bizi Yh0tY 5dYn cismlYr zlYrini mEtYlif _YkildY tYz0hr 5tdirsY dY >nl0r1n Ys0s mYnbYyi 2 f>rm0d0 bYsit vY mrYkkYb f>rm0d0n ib0rYtdir. CismlYr 2 cr >lurl0r: 1-ci 0li cismlYrdir ki, >nu fYlYk cismlYri dY 0dl0nd1r1rl0r.  d0 z nvbYsindY 2 y5rY blnr: I. P0rl0q cisimlYr ulduzl0r1, II. Tutqun cisim isY k0in0td1r.  ruhun 3 nvn: nYb0ti, h5yv0ni vY ins0ni >lducunu q5yd 5dir. TusiyY grY nYb0ti ruhun Ysil m0hiyyYtini bitki 0lYminin inki_0f pr>s5si tY_kil 5dir. bu pr>s5sdY dY 3 qvvY Ys0s r>l >yn0y1r. Qid0 qYbul 5tmY, bymY vY >E0lm0 vY y0Eud nYsil 0rt1rm0 qvvYlYri. MtYfYkkirY grY, h5yv0nl0rd0 ir0di hYrYkYtlYr iki f>rm0d0 tYz0hr 5tdirilir: bYdYn zvlYrinin hYrYkYti vY 0z0d hYrYkYtlYr. BYdYn zvlYrinin hYrYkYti dY 2 f>rm0d0 >lur: Birincisi, E0rici hisslYr 5 hissYdYn ib0rYtdir: grmYk, 5_itmYk, iy bilmYk, d0d bilmYk vY s5zmYkdir. Ikinci f>rm0 d0Eili hisslYr 0dl0nd1r1l1r vY 5 hissYdYn ib0rYtdir: mumi hisslYr, EYy0l, fikir, tYsYvvr, (fYhm) y0d 5tmYk. Btn bunl0rd0n b0_q0 ins0nd0 0bstr0kt mYhfuml0r1 dYrk 5tmYk, yksYk biliyY yiyYlYnmYk, zn _urlu surYtdY id0rY 5tmYk q0biliyyYtinY m0likdir. , ins0nl0rd0 d0 3 cr rhn >lducunu q5yd 5dir: h5yv0ni ruh, vYh_i ruh vY mYlYk ruhu. TusiyY grY, ruh bYzi ins0nl0rd0 vYh_i, bYzi ins0nl0rd0 h5yv0ni, bir qisim ins0nl0rd0 isY mYlYk E0r0kt5rindY tYz0hr 5dir. Ins0n 0cl1n1n 2 f>rm0d0 >lducunu qYbul 5dir: nYzYri vY YmYli. MtYfYkkir bu iki f>rm0n1n 4 _YklY m0lik >lducunu y0z1r: h5yv0ni 0c1l, kYsb 5dilmi_ 0c1l, vYrdi_ h0l1n1 0lm1_ 0c1l, f0ktiki 0c1l. H5yv0ni vY f0ktik 0c1l mtYfYkkirY grY nYzYri 0cl1n _Ykli, kYsb 5dilmi_ vY vYrdi_ h0l1n1 0lm1_ 0c1l isY YmYli 0cl1n _Yklidir. Tusi 0c1ls1z 0d0m1 d0cd0n z 0_0c1 yuv0rl0n0n 0cl0 bYnzYdirsY 0c1ll1 0d0m1 g5tdikcY 0l>vl0n0n 0tY_Y bYnzYdir. V0rl1ql1 2 qismY mmkn vY v0cibY blr, zYruri v0rl1q h5 bir sYbYbY mht0c >lm0y0n v0rl1qd1r. Mmkn v0rl1q 2 f>rm0d0 subst0nsiy0 vY 0ksid0nsiy0 h0l1nd0 lr, subst0nsiy0n1n 5 nv v0r: m0t5riy0, f>rm0, cism, 0c1l vY ruh. F>rm0 m0t5riy0d0n trYmYdir. Tusi y0z1r: sYn bilmYlisYn ki, hYrYkYt hYm tYbii, hYm dY h5yv0nidir. H0kim d0_1n 0_0c1y0 vY >dun yuE0r1y0 hYrYkYt 5tmYsi tYbiidir, h5yv0ni d5yildir. nki, tYbii hYrYkYti skutun m0hiyyYt b0_l0nc1c1 0dl0nd1r1rl0r. B5lYliklY, YgYr hYrYkYt y5ksYnYk >l0r0q >nd0 tYbii hYrYkYt q5yri h5yv0ni hYrYkYtY 5vrilir. gYr hYrYkYt y5ksYnYk >lm0zs0, >nd0 tYbii hYrYkYt z tYbiiliyindY q0l1r. , El0qi-N0sir-dY y0z1r ki, nvlYrin b0_l0nc1c1 2 hYrYkYtdYn ib0rYtdir: tYbii vY sni. U_0c1n 0n0 bYtnindY inki_0f1 tYbii, ust0n1n 0c0cd0n t0Et dzYltmYsi ilY sni hYrYkYtdYdir. Idr0k nYzYriyyYsindY ins0n1 h5yv0nd0n fYrqlYndirYn b0_l1c0 cYhYt idr0k vY 0c1ld1r. lm YmYlsiz vY YmYl dY 5lmsiz mYn0s1zd1r. lm b0_l0nc1c, YmYl isY t0m0ml0y1c1d1r. K0m0l >nl0r1n hYr ikisindYn mrYkkYb >lducun0 grY, biz >nu ins0n v0rl1c1n1n mYqsYdi h5s0b 5tdik. MtYfYkkir El0qi N0siri YsYrinin b0_q0 bir y5rindY nYzYriyyY vY tYcrbYnin YhYmiyyYtindYn d0n1_0r0q gstYrir ki, nYzYriyyY ins0nl0r1n YqlindY, d_ncYsindY y0r0n1r tYcrbY v0sitYsilY m5yd0n0 1E1r. YYni nYzYriyyY zn tYcrbYdY tYcYssm 5tdirir. gYr bun0 5vin tikilmYsini tYsYvvrnY gYtirirsY, bu >nun mYqsYdi h5s0b >lunur. lY ki, bun0 h0z1r >ldu, bu >nun k0m0l1 s0y1l1r. Tusi ins0n1n mYnYvi cYhYtdYn tYkmillY_mYsindY 5lmin r>lunu yksYk qiymYtlYndirir. z sYlYflYri kimi 5lmi 2 hissYyY nYzYri vY YmYli 5lmlYrY blYrYk gstYrir ki, YmYli 5lmi bil0v0sitY ins0n1n ir0dYsindYn 0s1l1 >l0n mYsYlYlYri, nYzYri 5lmlYr isY ins0n1n ir0dYsindYn 0s1l1 >lm0y0n m5yllYri yrYnir. Tusi cYh0lYti q0r0nl1c0 bYnzYdYrYk, 5lmi hYy0t1n q0r0nl1q sYhifYlYrini i_1ql0nd1r0n bir qvvY 0dl0nd1r1r. , 5lmli ins0nl0r0 yksYk qiymYt v5rYrYk gstYrirdi ki, yksYk 5lm s0hibi d0h0 >E tYv0zk0r >lm0l1d1r. Tusi dny0gr_ndY fYlsYfi mddY0l0rl0 y0n0_1 ictim0i-siy0si id5y0l0r d0 mhm y5r tutur. Bir s>si>l>q kimi y0_0d1c1 cYmiyyYt, cYmiyyYtdY ins0n1n mvq5yi, cYmiyyYtlY ins0n 0r0s1nd0 g5dYn mb0rizYni _Yrh 5tmi_dir: HYr bir 0d0m1n cYmiyyYtY 5htiy0c1 v0r. CYmiyyYt inki_0f d5mYkdir. CYmiyyYtin inki_0f1nd0 zn mYnfi h0l kimi biruzY v5rYn Yd0lYtsizlik, h0qs1zl1q mtlYqiyyYti n0r0h0t 5dir. CYmiyyYt iYrisindY 5lYlYri v0r ki, >nl0r b0_q0l0r1n1n YmYyinin bYhrYsini YllYrindYn 0l1r vY YvYzindY >nl0r0 h5 bir _5y v5rmir. B5lY >lduqd0 ins0nl0r 0r0s1nd0 n0r0z1l1ql0r b0_l0n1r. mumiyyYtlY hYr bir nkYr z 0c0s1nd0n y0E_1 y0_0m0q n in0yYt gzlYyir. nc0q bYzi h0ll0rd0 bunun YksinY tYs0df 5dilir. D5mYli, bur0d0 Yd0lYt p>zulmu_dur. MtYfYkkir b0_q0l0r1n m0l1n0 t>Eunm0c1 mYnfi h0l s0y1r: B0_q0l0r1n1n m0l1n0 t>Enm0q ins0n1 d>st y0n1nd0 b0_1 0_0c1, 0c1ll1 0d0ml0r1n y0n1nd0 isY rsv0y 5dir. Tusi mvcud cYmiyyYtdYn bYhs 5dYrkYn ins0n cYmiyyYtini 0bstr0kt fYrdlYr birliyi kimi d5yil, 0yr1-0yr1 zmrYlYrin vY silklYrin mYcmusu kimi 0nl0m1_ vY hYmin zmrYni 4 qrup0 0y1rm1_d1r: , d5yir: Ins0nl0r 4 tYbYqYdYn ib0rYtdir: YmirlYr, t0cirlYr, sYnYtk0rl0r vY YkinilYr. Tusi byklk h0qq1nd0 fikir sylYyir. SYhYrdYn 0E_0m0c0n m5y imYk, y0 d0dl1 ErYklYr y5mYk, y0 Ylv0n p0lt0r g5ymYk byklk vY hnYr d5yildir. Q>y mYn d5yim ki, byklk n5cY >lur. gYr b0c0r1rs0ns0 mYni diqqYtlY 5_it. QYm YkYnlYri qYmdYn qurt0r, E0lq0 hrmYt 5tmYyY 0l1_. Tusi b5lY qYn0YtY gYlir ki, sYnYt YldY 5tmYk m0l-dvlYt t>pl0m0qd0n q0t-q0t y0E_1d1r. MYlum >lducu kimi sYnYt zYhmYtin s0yYsindY q0z0n1l1r. n0 grY dY zYhmYtin qYdrini bilmYk gYrYkdir. M0l-dvlYtlY fYEr 5dYn u_0ql0r sYnYtdYn vY YdYbdYn kYn0rd0 q0l0rl0r. HRUFILIK %IV-%V YsrlYrdY m5yd0n0 1Em1_ hrufilik fYlsYfi dini hYrYk0t idi. nun b0nisi ^5yE FYzlun NYimidir (1339-1394). Hrufilik tYliminY grY All0h k0in0td0, tYbiYtdY, ins0nd0, gy cismlYrindY, Y_y0d0 tYcYssm t0pm1_d1r. SufilikdY >l0n fYlsYfi, hrufilikdY isY 01l0 stnlk v5rmYk d0h0 >E sYciyyYvidir. HrufiliyY grY ins0n z v0rl11nd0 >l0n il0hi nuru dYrk 5tmYk n Yqli-mYnYvi tYk0ml k5mYli, qYlbini d0im s0fl0_d1rm0q q0y1s1n0 q0lm0l1d1r. nl0r1n fikrincY, ins0n mqYddYsdir, k0mil ins0n T0nr1 sYviyyYsinY qYdYr yksYlY bilYr. NYimi mYhz b5lY 01ll1 rf0n s0hibi >lduun0 grY zYm0nYsinin Yn k0mil ins0n1d1r. Y0ln1z >, hYy0td0 >l0n ictim0i h0qs1zl10, _Yr, zlmY s>n q>y0 bilmYk iqtid0r1nd0 d5yildir. Sz, kYl0m vY hYrf hrufilikdY Esusi mYn0 d0_1y1r. ll0h1n ilk Ymri szlYrdY tYcYssmn t0p1b. K0mil ins0n zndY isY ilk y0r0d1c1y0 mYEsus cizgilYr v0rd1r. Qur0n 28 hYrflY, C0vid0nn0mY isY 30 hYrflY y0z1l1b. Ins0n1n iki q0_1, 4 kipriyi vY s01 4 nsrdYn YmYlY gYlir, h0m1s1n1 bir y5rY t>pl0y0nd0 28 rYqYmi 0l1n1r. S0 2 y5rY 0yr1ld1qd0 7-si 8 >lur vY 32 rYqYm 0l1n1r. Hrufilik i_0rYlYri vY bu i_0rYlYrin d0_1y1c1s1 >l0n ins0n1 il0hilY_dirir. Sufizm vY isl0miliyin tYsiri v0r. ^ih0bYddin FYzlul0h NYimi N>umn0mY (yuEu - bi>qr0fik YsYr) VYsiyyYtn0mY YsYrlYrindY hrufilik gr_lYrini 01ql0y1b. C0vidd0nn0mY (YbYdiyyYt kit0b1). MYhYbbYtn0mY, r_n0mY, IsgYndYrn0mY YsYrlYrindY nYinki zn hYrflYr zYrindYn pYrdYni q0ld1r0n vY >nl0r1n kYl0m vY btn v0rl1ql0r1n m0hiyyYtini iz0h 5dYn ilk 0d0m kimi tYqdim 5dir. C0vidd0nn0mY Qur0n1 tYfsir 5dYn kit0bd1r. NYsimi y0r0d1c1l1c1nd0 ll0h dny0n1n y0r0d1c1s1d1r. Ins0n Yqli vY nitqi s0yYsindY hYrflYrin m0hiyyYti vY f>rm0 z il0hiyy0t1n1 dYrk 5dY bilYr. Ins0n hYr _5ydir. HYr _5y ins0nd1r. Ins0n ll0h1n btn 0tributl0r1n0 m0likdir. Ins0n 4 5l5m5ntdYn y0r0n1b. Ruh vY bYdYn vYhdYtdir. Dny0 bYdYndir, ruh sYnsYn. Ruh d0imi hYrYkYtdYdir. L0kin NYsimi bu mYsYlYyY tYri t>Eunur. Ins0n0 Yql vY nitq v5rilib. Sz sirrin tYz0hrdr. tr0f 0lYmlY bYr0bYr Yql vY sz zndYrkY dY EidmYt 5dir. ll0h y0ln1z s0f ins0nl0r1n rYyindY >lur. NYsiminin qn>s5>l>giy0y0 0id Esusi YsYrlYri y>Edur. NYsimi ruh0nilYri tYnqid 5dir.  h5 v0Et sy0n0 0r1lm0y1b vY mdrik >l0n1n bu dny0n1n bir t>z0 bYr0bYr >lduunu y0z1r. Bu dny0d0 btn pisliklYrin mYnbYyi dny0y0 vY v0r-dvlYtY mYhYbbYtidir. sl dvlYt bilikdir. nun fikrincY, v0rl11n vYhdYtindY ll0h, ins0n 28, y0Eud 32 hYrf, 4 nsr, 6 cYhYt, gnY_, y, Y5r, gy, c0n, rh, subst0nsiy0, 0ksid5nsiy0, m0ddY, f>rm0 vY s. btn m0ddi vY mYnYvi 0lYm Yks 5dilir. III Q1z1lb0_ id5>l>giy0s1 _iYlik Ys0s1nd0 y0r0nm1_ ictim0i fYlsYfi fikirdir. Bir >E Q1z1lb0_ id5>l>ql0r1 0r0s1nd0 Ism0y1l SYfYvi %Yt0i dY v0rd1. Q1z1lb0_l1c0 sufilik, hrufilik vY digYr p0nt5ist nYzYriyyYlYr tYsir gstYrmi_dir. nun fYlsYf sYpgidY inki_0f1nd0 S5yid YYhy0 B0kuvinin ^Yrhi  KlmYnin - r0z, sr0r Yt - t0libin, ZiyyYddin ^irv0ninin Ruhl0r1n iy5r0rEiy0s1 (Silsil0t un 0rv0E) YsYrlYri mhm r>l >yn0m1_d1r. Q1z1lb0_l1q g5ni_ E0lq ktlYsinin 0rE0s1nc0 0p0r0n hYrYk0t0 5vrilir.  siy0si, dini, id5>l>ci cYrYy0n _Yklini 0l1r. Q1z1lb0_l0r %Yt0ini M5hdi 5l0n 5dirlYr, P0nt5izmi qYbul 5tmirlYr. TYdqiq0t1l0r Q1z1lb0_l1c1 B5kt0_iliklY Yl0qYlYndiriblYr. CYrYy0n tYrYfd0rl0r1n0 grY, lm q>rEulu d5yil, lYn m0t5riy0d1r, > s>nr0 b0_q0 f>rm0 0l1r. TYdqiq0t1l0r %Yt0inin hrufiliklY Yl0qYsi h0qq1nd0 y0z1r. , NYimini hrmYtlY y0d 5dir. nc0q bu ilkin mYrhYlYdY b5lYdir. Q1z1lb0_l1c1n vYtYni zYrb0yc0nd1r. 15  16 YsrlYrdY zYrb0yc0nd0 ictim0i  siy0si fikrin f>rm0l0r1nd0, zYrb0yc0n E0lq1n1n mYnYvi hYy0t1nd0 mhm r>l >yn0m1_ hYr0k0td1r. MYhYmmYd Fzulinin fYlsYfi gr_lYrindY zYrd_tiliyin tYsirlYrini s5zmYk >lur. MYtlYl  5tiq0d YsYrindY v5st0d0k1 dini fYlsYfi fikirlYrin _YrhinY hYsr >lun0n Esusi hissYlYr v0rd1r. , dYmin b0_l0nc1c1 h0qd0 fYsildY y0z1r ki, sYnYvilYr 0lYmin b0_l0nc1c1 kimi nuru dYrk 5dYn i_1c1 gtrrlYr. I_1q YYzq0n 0dl0nd1r1lm1_ q0r0nl1c0 isY hrimYn d5yilmi_dir. sYrin nc fYslindY v5st0n1 _Yrh 5tmYyY 0l1_1r.  gstYrir ki, 0tY_pYrYstlYrY grY >d hYr _5yin b0_l0nc1c1d1r. Fzuli dny0gr_ndY sufizm dY mYyyYn r>l >yn0y1b, tYsYvvflY b0l1 >l0n bir >E mYq0ml0r i_1ql0nd1r1l1b. Bu cYhYtdYn grkYmli _Yrq_n0s tYdqiq0t1 B5rt5ls >nu sufi 0dl0nd1r1r. Sufi p0nt5izmi, vYhdYtil vcud tYlimi Fzuli fYlsYfYsindY Yksini t0pm1_d1r. Fzuli rb0ilYrindY 0ll0h0 q>vu_m0 y>lund0 m0n5Y kimi bYdYnin >lducunu, vY c0nd0n k5YrYk, zn ink0r 5tmYklY 0ll0h1n v0rl1c1n1 tYsdiqi vY l0ill0h1n m0hiyyYtinY n0il >lm0y0 i_0rY 5dir. MtYfYkkir t0nr1n1n k0in0td0k1 _5ylYrin m0hiyyYtindYki tYz0hrn q5yd 5dYrYk, 0lYmdYki v0rl1ql0r1n zYrrYlYrdYn tY_kil >lunduducunu, zYrrYlYrin q0r_1l1ql1 Yl0qY vY b0cl1l1c1n1 y0z1r. Rumi fYlsYfYsi ilY y0E1nl0_0n Fzuli y0z1r ki, klldYn 0yr1lm1_ zYrrYlYr y5nidYn kllY q0y1d0r0q v0hidlY_ir, mtlYq fYn0d0 hYqq ilY birlY_ir. ll0h v0hiddir vY k0in0tl0 vYhdYYt tY_kil 5dir, >nd0 q5yrilYr dY inik0s 5dir.  7 sYyy0rYnin 4 nsrdYn YmYlY gYldiyini y0z1r. FzuliyY grY,4 nsr min5r0ll0r, nYb0t0t vY h5yv0n0t1n, > cmlYdYn, btn mYEluq0t1n y0r0nm0s1nd0 i_tir0k 5dir. MtYfYkkir b5lY bir id5y0 irYli srr ki, bYdYnin Yz0l0r1n1 y0nd1r1b y5lY v5rsYn > itmir y5nidYn kll h0l1nd0 birlY_ir. nki, czz vY kll, hissY vY t0m vYhdYt tY_kil 5dir vY 0ll0hd0 birlY_ir. FzulidY 0ll0h hYr yin b0_l0nc1c1 vY s>nudur. Q0l0n hYr _5y >nun tYYz0hrdr. MYtlYl 5tiq0d YsYrindY bir >E id5y0 cYrYy0nl0r1n1 nYzYrdYn k5irYn Fzuli q5yd 5dir ki, s>nucd0 btn cYrYy0nl0r birb0_0 vY d>l0y1 y>ll0 ll0h1 y0r0d1c1 kimi tYsdiqlYyirlYr. Fil>s>f ruhun lmYzliyini qYbul 5tmir. , subst0nsiy0  cvhYr vY YrYz  0ksid5n1siy0 mYsYlYsinY z mn0sibYtini bildirir. lYmin cvhYri 5_qdir vY cvhYrdYn v0rl1ql0r trYyir. Fzulinin idr0k nYzYriyyYsindY 5 z0hiri 5 b0tini duyy s0d0l0n1r. Z0hiri duyu >rq0nl0r1 grmY, 5_itmY, d0dbilmY, iy vY l0misY. D0Eili duyul0r0  hiss, fYhm, EYy0l, h0fizY, m_tYrYk hiss. MYtlY-l-5tiq0d YsYrindY bu mYsYlYlYrin iz0h1n0 d0ir Esusi fYsil v0r. 10 Yql v0r  9 gy cismlYrinin id0rY5dicisi, biri ins0n nYfsidir. RYcYbYli TYbrizi zYrb0yc0n1n grkYmli fil>s>fl0r1nd0n biridir. z dvrnn btn bilik s0hYlYrinY mkYmmYl yiyYlYnYn 0lim V0cib v0rl1c1n1n isb0t1, sl-Ys0s vY b. YsYrlYrin mYllifidir. MtlYq V0hid tYEYlls ilY _5rlYr y0z1b. RYcYbYli TYbrizi %VII YsrdY zYrb0yc0nd0 ms Yn-YnY-nin d0v0m1s1d1r. nun y0r0d1c1l1c1nd0 _ir0qilik vY sufizmin tYsiri duyulur. P5rip0t5tik fil>s>f kimi RYcYbYli TYbrizinin >nt>l>giy0s1 >rt>d>ks0l isl0m id5>l>giy0s1n1n, > cmlYdYn, mtYkkYlimlYrinin YqidYlYri uzl0_m1r. Fil>s>f gstYrir ki, v0rl1q Yn g5ni_ 0nl0y1_d1r. Bunun n >n0 mYntiqi tYrif v5rilY bilmir. RYcYbYli TYbrizi m0hiyyYtin v0rl1c0 nisbYtdY ikinci >lm0s1 h0qq1nd0k1 p5rip0t5tik mddY0s1n1 Esusi q5yd 5dir. , v0rl1c1n q0b0qk1 fil>s>fl0r tYrYfindYn iki qismY blndyn sylYyir: 1) z zndY mmkn v0rl1q. 2) z zlyndY v0cib v0rl1q. z zlyndY mvcud >l0n v0cib v0rl1q mmkn v0rl1c1n v0sitYsilY isb0t 5dilir. V0cib v0rl1c1n isb0t1 YsYrindY v0cib v0rl1q >E d5yil, mtlYq v0hid kimi sYciyyYlYndirilir. H0b5lY gstYrilir ki, >, hissYlYrdYn tY_Ykkl t0pm0m1_d1r. ks h0ld0 hYmin hissYlYrY mht0c >l0rd1. nd0 z-zlyndY v0cib v0rl1q >lm0zd1. RYcYbYli TYbrizi ^Yrq p5rip0t5tizminin 5m0n0siy0 nYzYriyyYsini qYbul 5dirdi. RYcYbYli TYbrizi sil Ys0s tr0kt0t1nd0 cismin m0ddY vY f>rm0d0n ib0rYt >lm0s1 fikrini md0fiY 5tmi_dir. RYcYbYli TYbrizi _Yrq p5rip0t5tizminin zYrb0yc0nd0 s>n nm0yYndYlYrindir. IV %1% - %% YsrlYr zYrb0yc0nd0 fYlsYfi fikir s>si0l siy0si id5y0l0r1n zYnginliyi ilY s5ilirdi. Bu dvrdY M00rifilik, R>m0ntizm, >rt0d>ks0l isl0m dini tYfsiri, sufizm vY digYr cYrYy0nl0r q0r_1l1ql1 Yl0qY vY tYsirdY inki_0f 5dirdi. zYrb0yc0nd0 M00rifilik QYrbdYn fYrqli >l0r0q d0h0 g5c dvrlYrdY bYrqYr0r >lmu_du. vr>p0d0k1 sYlYfindYn fYrqli >l0r0q zYrb0yc0n M00rifiliyi irr0si>n0lizmi ink0r 5tmirdi. %susilY, bb0squlu 0c0 B0k1E0n>v (1794-1847) din vY ll0h0 5tiq0d1nd0 s0diq m00rifi kimi isl0m dininin 5hk0ml0r1n1 r0si>n0l biliyY uycunl0_d1rm0c0 0l1_1rd1. B0k1E0n>vun dny0gr_ndY fYlsYfi vY tYbii-5lmi cYhYtlYr zv vYhdYt tY_kil 5dir. Bu b0E1md0n B0k1E0n>vun sr0rul-mYlYkut vY KY_fil-qYr0ib YsYrlYri Esusi YhYmiyyYt kYsb 5dir. sr0rl mYlYkut mumi c>cr0fiy0 YsYrinin riy0zi hissYsini tY_kil 5dir. (mumi c>cr0fiy0 YsYri dvrmzY 0tm0y1b). Bu YsYrdY B0k1E0n>v z dvrnY qYdYr >l0n 5lmlYr vY dvrndYki 5lmi biliklYri _Yrh 5dir, k0in0t vY >nun cisimlYrinin fiziki EsusiyyYtlYri, hYrYkYt q0nun0uycunluql0r1 h0qq1nd0 YvvYlki nYzYriyyYlYrY znn tYnqidi-tYhlili mn0sibYtini bildirir, bu nYzYriyyYdYki msbYt cYhYtlYr t0m l0yiqliyi ilY qiymYtlYndirilir vY >nl0rd0 >l0n 0t1_m0m0zl1ql0r0, nqs0nl0r0 q0r_1 z ir0dl0r1n1 sylYyir vY 5yni z0m0nd0 znn 0str>n>mik, k>sm>qr0fik b0E1_l0r1n1 _Yrh 5dir. DigYr tYrYfdYn, B0k1E0n>v dny0n1n grkYmli 0lim vY mtYfYkkirlYrinY, >nl0r1n 5lmi irsinY dzgn qiymYt v5rmYk b0c0r1c1n1 nm0yi_ 5tdirir. QYdim dvrn F0l5s, rist>t5l, Pl0t>n kimi fil>s>fl0r1n1, Pt>l>m5y, rist>n kimi 0limlYri, 0str>n>ml0r1, K>p5rnik, Q>lil5y, K5pl5r, Nyut>n >nun 5lm mc0hidlYri >nun diqqYtindYn y0y1nm0m1_d1r. Bunun 0str>n>mik, k>sm>qr0fik gr_lYrindYn d0n1_0rkYn >nun sr0r-mYl0kut YsYri ilk nvbYdY diqqYti cYlb 5dir. sr0r-mYl0kut 3 fYsildYn ib0rYtdir. Y5rin vYziyyYti 0dl0n0n birinci fYsildY y5rin hYrYkti h0qd0, dny0n1n vYziyyYti h0qd0, dny0n1n qtblYri vY >Eu h0qq1nd0, fq h0qd0, m5ridi0n 5n vY uzunluq d0irYsi, tr>piklYr, qur_0ql0q h0qd0 vY s. blmYlYr v0rd1r. SYm0 cismlYri 0dl0n0n ikinci fYsildY 0y1n vYziyyYti h0qq1nd0, gnY_in vYziyyYti h0qq1nd0, Pl0n5t vY >nun p5yklYri h0qq1nd0, k>m5tlYr h0qd0, ulduzl0r h0qd0 vY s. kimi blmYlYr v5rilmi_dir. sr0rul mYlYkut YsYrinin nc fYsli K5pl5r q0nunl0r1n0 vY Nyut>nun mumdny0 c0zibY q0nununun _YrhinY hYsr 5dilmi_dir. B0k1E0n>vun sr0r-mYl0kut YsYrindY 0str>n>miy0d0 mvcud >l0n Pt>l>m5y vY K>p5rnik tYlimlYrindYn d0n1_0rkYn y0zm1_d1r: str0n>miy0d0 iki tYlim mvcuddur. Bunl0rd0n biri yun0n Pt>l>m5yY mYEsusdur. Bu tYlim b5lY bir prinsipY Ys0sl0n1r ki, Y5r hYrYkYtsizdir vY gnY_ >nun Ytr0f1nd0 f1rl0n1r. K>p5rnikY mYEsus >l0n ikinci tYlim isY bunun Yksini sbut 5dir. NYzYri 5lmlYrdY YnYnYyY k>r-k>r0nY YmYl 5tmYyin y>lv5rilmYzliyY, EsusilY nYzYrY 0l1ns0 ki hYr iki 0lim bizim nqt5yi nYzYrimizdY 5yni dYrYcYdY y0dd1r - z ml0hizYlYrinY mhkYm-mhkYm y0p1_0r0q Yn qYti, mtlYq mYqsYdY 0tm0q iddi0s1nd0 >l0nl0r1n nmunYsinY YmYl 5dilmYsindYn imtin0 5dYrYk 0c1l1n hYqiqYtY d0h0 y0E1n h5s0b 5tdiyi vY il0hi q0nunl0 uycun gYlYn _5ylYrin qYbul 5dilmYsini bir zYrurYt >l0r0q irYli 0t1r. D0h0 s>nr0 0lim q5yd 5dir ki, Pt>l>m5y tYliminY nisbYtYn K>p5rnik tYlimi hYndYsYnin mhkYm dYlillYri ilY Ys0sl0nd1r1l1r. S>nr0 d0 B0k1E0n>v sYm0 cismlYrinin yrYnilmYsi t0riEindYn d0n1_1r. nun 5htim0l1n0 grY ilk dYfY Misirli 0limYr 0str>n>miy0 ilY mY_cul >lmu_l0r. IskYndYriyyY _YhYri 0str>n>miy0 bilicilYrinin mYrkYzi h5s0b >lunurdu. S>nr0 finikiy0l1l0r dYnizi >lduql0r1 n 0str>n>miy0n1 yrYndilYr. QYdim yun0nl0r 0str>n>miy0 5lmini >nl0rd0n vY misirlilYrdYn yrYnmi_dir. B0k1E0n>v Y5rin f>rm0s1 h0qd0 fYslindY q5yd 5dir ki, indii bir 1r0 ml0hizYlYrY grY Y5ri _0r _YklindY tYsYvvr 5tmYk qYbul >lunub. Bu ml0hizYlYrdYn birincisi >dur ki, 0y tutul0n z0m0n, yYni y5r 0y ilY gnY_ 0r0s1nd0 >lducu z0m0n >nun y zYrindY s0ld1c1 klgY dYyirmi vY girdY >lur. . ikincisi ^Yrq vil0yYtlYrindY sYm0 cismlYri qYrb vil0yYtlYrindYkinY nisbYtYn d0h0 t5z d>cur. ncs gYminin gyYrtYsindY dur0n 0d0ml0r s0hilY y0E1nl0_d1qc0 YvvYlcY hndr y5rlYri, s>nr0 isY dzYnlik y5rlYri grrlr. Drdncs bir >E sYyy0hl0r quru vY dYnizlY ^Yrq vY QYrb istiq0mYtindY hYrYkYt 5dYrkYn nYticYdY sYy0hYtY b0_l0d1ql0r1 y5rY gYlib 1E1rl0r. D0h0 s>nr0 B0k1E0n>v Y5rin hYrYkYt 5dib 5tmYmYsi h0qd0 Yks mddY0l0r1 tutu_durur vY b5lY qYr0r0 gYlir ki, y5r hYrYkYt 5dir.  y5rin gnY_in b0_1n0 f1rl0nm0s1n1 0_0c1d0k1 ml0hizYlYrlY Ys0sl0nd1r1r. Birincisi, > h5s0b 5dir ki, GnY_ z _0l0r1n1 Ytr0f0 y0y1r. HYmin i_1c1 0lm0q n y5r gnY_in b0_1n0 d>l0nm0l1d1r. Ikincisi, mYyyYn 5dilmi_dir ki, z hYcmi 5tib0rilY GnY_ y5rdYn 1 mily>n 400 min dYfY bykdr. B5lY >lduqd0 isY yngl >l0n _5ylYr 0c1r >l0n _5yi znY tYrYf YkY bilmYz. ncs, YgYr GnY_ y5rdYn 20 mily>n mil mYs0fYdYdirsY >, z hYcmi mq0bilindY 24 s00t YrzindY Y5r Ytr0f1nd0 bir dYfY dvr 5dY bilYrdi. B5lY >lduqd0 isY byk tuf0n b0_ v5rYrdi vY Y5r t>z0 5vrilYrdi. Drdncs, M5rkurinin vY V5n5r0n1n GnY_ Ytr0f1nd0 hYrYkYt 5tmYlYri vY >nl0r1n GnY_dYn d0h0 uz0q vY y0 d0h0 y0E1n mYs0fYdY y5rlY_mYsi gstYrir ki, bu pl0n5tlYr Y5rin d5yil GnY_in Ytr0f1nd0 f1rl0n1rl0r. B0k1E0n>v z ml0hizYlYrini Ys0sl0nd1rm0q n Qur0n1n hYdislYrinY mr0ciYt 5dir. MYsYlYn, hYr gyY z i_i Yhy0 5dilmi_dir: vY Biz Yn y0E1n gy nYz0rYti n 1r0qb0nl0 bYzYdik. B0k1E0n>v bu kYl0m1 iz0h 5dYrYk d5yir ki, bur0d0 i_ d5dikdY GnY_ sist5mlYri, Yn y0E1n gy d5dikdY bizim GnY_ sist5mimiz nYzYrdY tutulmu_dur ki, > d0 sYm0 cismlYri ilY bYzYdilmi_dir, nYz0rYti 0d1 0lt1nd0 isY mumdny0 c0zibYsi b0_0 d_lmYlidir. nki 0lYmdYki q0yd0 q0nun >nun zYrindY qurulmu_dur. GnY_ dY z y5rinY d>cru 0E1r, y0Eud, SYn grrsYn ki, hYrYkYtsiz h5s0b 5tdiyin d0cl0r, budur vY bulud kimi gYlir 0yYlYri Y5rin vY GnY_in hYrYkYt 5tmYsini Ys0sl0nd1r1r. B0k1E0n>v hYminin EirYtY sbut gYtirib d5yir ki, M0kr>k>sm mddYti y5ti_YndY y>E >lub 0r0d0n 1E0c0q. sr0r-mYl0kut YsYrinin giri_indY ll0h1n q0dirliyindYn d0n1_1l1r, Qur0nd0n mis0ll0r gYtirilir. HYqiqYtin dYrkindY 5lmi vY dini biliklYrin int5qr0siy0s1 mmkn h5s0b >lunur. B0k1E0n>vd0n fYrqli >l0r0q Eundz0dY MirzY FYtYli (1812-1878) Dinin y0r0nm0s1n1n s>si0l vY idr0ki Ys0sl0r1n1 m0t5ri0list kimi _Yrh 5dirdi. M.F.Eundz0dY fil>s>f, milli dr0m0turgiy0n1n vY m0t5ri0list 5st5tik fikrin b0nisi, m00rifi vY ictim0i E0dimdir. %VIII Ysr fr0ns1z m0t5ri0listlYrinin YsYri ilY K0nt, H5g5l h0qq1nd0 YdYbiyy0tl0 t0n1_ >lmu_, %I% Ysrin tYbiYt_n0sl1c1n1n, > cmlYdYn D0rvin, ^l0yd5nn vY ^v0n1n YsYrlYrini yrYnmi_dir. FYlsYfi gr_lYrin KYm0lddvlY mYktubl0r1, hYkim ingilis Yum0 c0v0b, Y5k kYlmYnin tYnqidi, M>ll0yi Ruminin vY >nun tYsniflYrinin b0b1nd0, C>n St0rt milli 0z0dl1q hYrYk0t1nd0, Ins0n tYlYb0t1 h0qq1nd0. Eund>v0 grY tYbiYt h0disYlYri r50l h0disYdir. FYlsYfY zYk0n1n y5ti_dirmYsidir. Il0hiyy0t1n pr5dm5ti isY uydurm0 r50ll1qd1r, zYk0 unudul0n y5rdY fYlsYfY dY 0r0d0n 1E1r, dini vY im0n1 rYhbYr tut0 0lim vY mtYfYkkir s0y1l0 bilmYz. Eund>v M0t5riy0n1n birini, >by5ktin r50ll1q kimi 0t>ml0rd0n ib0rYt >lduunu q5yd 5dir, m0ddi dny0n1n ll0h, fvqYltYbii qvvYlYr tYrYifndYn y0r0d1lm0d11n1 gstYrmi_, z0m0n vY mYk0n m0t5riy0n1n >by5ktiv mvcudluu kimi 0nl0m1_d1r. Eund>v0 grY tYbiYtdY >by5ktiv sYbYbiyyYt mvcuddur, tYbiYt z-znn sYbYbidir. Bu mYsYlYnin Spin>z0n1n tYlimi ilY r0z1l0_m1_, tYbiYtY ll0h1n md0EilYsini ink0r 5tmi_ vY gstYrmi_dir ki, k0in0t znn >by5ktiv q0nunl0r1 Ys0s1nd0 hYrYkYtdYdir. Eund>v hYminin q5yri-zv vY c0nl1 tYbiYtin Esusi q0nunl0r1nd0n bYhs 5tmi_ vY dny0n1n dYrk >lun0nl1c1n1 qYbul 5tmi_dir. %!% Ysrin s>nu %% Ysrin YvvYllYrindY Rus _>vinizminin Milli dYyYrlYrimizY mYnYvi vY id5>l>ci hYmlYlYri, mstYmlYkYilik siy0sYti 0d5kv0t >l0r0q Milli vY fYrdi zndYrkY y>l 01rd1. Milli vY dini dYyYrlYri q>rum0q zYrurYti Isl0m birliyi, p0ntrkizim vY tur0n1l1q id5>l>giy0s1n1n y0r0d1c1 0d0ml0r vY ziy0l1l0r 0r0s1nd0 g5ni_lYnmYsinY sYbYb >lurdu. Bu b0E1md0n zYrb0yc0nd0 R>m0ntizm cYrYy0n1 s>si0l siy0si, bYdii vY fYlsYfi mYq0ml0r1n vYhdYtini Yks 5tdirYrYk mYnYvi mYdYniyyYtin bir >E s0hYlYrini z tYsiri 0lt1n0 0lm1_d1. QYrbdY, EsusilY lm0niy0d0 fYlsYfi fikirdY b0_l0n0n R>m0ntizm cYrYy0n1 M00rifiliyin r0si>n0lizmindYn imtin0 5dYrYk, irr0sin0l idr0ki v0sitYlYrY stnlk v5rmi_, fYlsYfi dildYki 0k0d5mizi bYdilY_mY vY p>5tik if0dY sull0r1 ilY YvYzlYmi_lYr. Bu m5yl R>m0ntizmin bYdii YdYbiyy0t0 vY sYnYtY sir0iyyYtini gclYndirmi_dir. zYrb0yc0nd0 R>m0ntizm cYrYy0n1n1n1n grkYmli nm0yYndYlYri li bYy Hs5ynz0dY, MYhYmmYd H0di, Hs5yn C0vid vY digYrlYridir. zYrb0yc0n R>m0ntizmi Milli istiql0l hYrYk0t1n1n mYnYvi id5>l>ci hYdYflYrinin f>rm0l0_m0s1nd0 mhm r>l >yn0m1_d1r. zYrb0yc0nd0 s>si0l, siy0si vY fYlsYfi fikrin grkYmli nm0yYndYlYri N.NYrim0n>v, M..RYsulz0dY, .F.N5m0nz0dY vY digYrlYri %% Ysrin YvvYllYri Milli dvlYt quruculucunun id5>l>ci sYviyyYdYn pr0ktik0y0 ynYltmi_ vY g5rYklY_dirmYyY n0il >lmu_dul0r. 5 movzu INDUSTRILIZM V INDUSTRIL CMIYYTD FLSF PLN: Industri0lizmin tY_Y::lnn mYdYni  t0riEi _YrtlYri Intib0h dvrnn fYlsYfi id5y0l0r1 Y5ni dvr fYlsYfYsinin Ys0s cYrYy0nl0r1: 5m?irizm vY r0si>n0lizm. Subst0nsiy0 pr>bl5mi. M00rifili: fYlsYfYsi. I.0nt1n tr0nss5nd5nt0l fYlsYfYsi. I.FiEt5nin suby5:tiv, ^5llinqin >by5:tiv id50lizmi. G.H5g5lin di0l5:ti:0s1. L.F5y5rb0E1n 0ntr>p>l>ji m0t5ri0lizmi. DBIYYT 1. G.V.F. Hegel. Ruhun fenomenologiyas1. B.,2003 2. G.V.F. Hegel. FYlsYfY elmlYrinin ensiklopediyas1. B.,2005 3. M.Zeynalov. FYlsYfY tarixi. I 0ndustrializm vY ya industrial cYmiyyYt, tarixYn ilk dYfY olaraq qYrb mYdYniyyYti zYminindY vY onun z tarixinin konkret bir dvrndY mYruz qald11 dYrin evrili_lYrin nYticYsi olaraq meydana gYlmi_dir. Buna grY dY, industrializmin mYn_Yyi ilY yax1ndan tan1_ olmaq n onun tY_Ykkl tapmas1na gYtirib 1xaran mhm mYdYni-tarixi proseslYrin hYlledici mYqamlar1n1 izlYmYk vacibdir. QYrb mYdYniyyYtinin hYm formala_mas1nda, hYm dY inki_af1nda xristianl1q hYlledici rol oynam1_d1r. Uzun mddYt QYrb cYmiyyYtindY xristian dYyYrlYri ilY insanlar1n hYyat fYaliyyYtinin Yn mxtYlif formalar1 aras1nda kifayYt qYdYr yetkin bir harmoniya mvcud olmu_dur. Lakin XIII Ysrin ax1rlar1ndan etibarYn ba_ verYn bir s1ra hadisYlYr xristianl1qdan qaynaqlanan mYnYvi enerjinin YhYmiyyYtli dYrYcYdY zYiflYmYsinY sYbYb oldu. SYlib yr_lYri avropal1larm zYngin islam mYdYniyyYti ilY tYmaslar1n1 daha da art1rd1. Bu tYmaslar Avropada QYrb mYdYniyyYtinY vY onun dnyagr_nn Ysas1 olan xristianl1La qar_1 tYnqidi mnasibYtlYrin formala_mas1nda az rol oynamad1. UzunmddYtli vY irimiqyasl1 sYlib yr_lYri QYrb cYmiyyYtinY says1z-hesabs1z bYlalar vY sars1nt1lar gYtirdi. HYmin yr_lYrin ilk tY_kilat1s1 vY ilhamvericisi xristian kilsYsi olduLuna grY, bu avantran1n tam iflasa uLramas1 xristianl1L1n nfuzuna saLalmaz yara vurdu. ElY hYmin vaxtlarda Avropada siyasi hakimiyyYtin milli dvlYtlYr YrivYsindY mYrkYzlY_mYsinY doLru ynYlmi_ proseslYrin yaranmas1 vY srYtlYnmYsi n Ylveri_li _Yrait yarand1. CYngavYrlYrin vY zadYganlar1n Yn narahat hissYsinin sYlib yr_lYrinY qat1lmas1, kral hakimiyyYtinin mhkYmlYnmYsi n ox sYrfYli idi. MYrkYzlY_mY siyasYti feodal daL1n1ql1L1ndan YziyyYt YkYn x1rda vY orta istehsal1lar vY torpaq sahiblYri, sYnYtkarlar vY tacirlYr tYrYfindYn q1zL1n surYtdY dYstYklYnirdi. Bu kateqoriyadan olan Yhalinin YksYriyyYti _YhYrlYrdY ya_ad1L1na grY, Avropada mYrkYzlY_mi_ milli dvlYtlYrin yaranmas1 prosesinin iqtisadi Ysas1n1 mYhz bu adamlar tY_kil edirdi. MYrkYzlY_mi_ dvlYtlYrin meydana gYlmYsi dnyYvi hakimiyyYtlY xristian kilsYsi aras1ndak1 qvvYlYr nisbYtini dnyYvi hakimiyyYtin xeyrinY dYyi_dirdi: iri milli dvlYtlYrdY kral hakimiyyYti kilsYnin fYaliyyYtini, qYti olaraq z nYzarYti alt1na ald1. KilsYnin nfuzuna daha ciddi zYrbYni son dvr orta YsrlYrin doLurduLu Avropa Intibahi vurdu. Intibah mYdYniyyYtinin yaranmas1 vY yksYli_i n qida mYnbYyini orta YsrlYr Avropa _YhYrbri tY_kil edirdi. Bu _YhYrlYr zYminindY dnyan1 tamamilY fYrqli _YkildY qavramaLa meyilli olan orijinal adamlar meydana 1xd1. ^YhYrlYr n sYciyyYvi olan azadfikirlilik ab-havas1 onlara xristianl1Lm Ysas ideyalar1n1 yenidYn vY znYmYxsus _YkildY mYnaland1rmaLa, insan1n dnyada yeri vY rolu haqq1nda YnYnYvi tYsYvvrlYrY yeni nYzYr salmaLa imkan verirdi. KilsYnin nfuzu kYskin _YkildY d_dynY grY, onlar art1q ilahi sYltYnYtY atmaq n Bibliyan1n gstYrdiyi yolla getmYk istYmirdilYr. ^YhYr hYyatin1n qabar1q _YkildY bruzY verYn dnyYvi xarakteri vY praktisizmi ilahi ba_lanL1cla nsiyyYti bu dunyada qurmaLa svq edirdi. Onlar1n axtar1_lar1 ilahin1n YlamYtlYri olan YbYdiyyYti, harmoniyan1, gzYlliyi vY kamilliyi yer zndYki hYyatda vY tYbiYtdY tapmaLa ynYlmi_di. Btn bu kateqoriyalar antik mYdYniyyYt n mtlYq ba_lanL1c olan Kosmosu sYciyyYlYndirdiyinY grY, Intibah dvrnn mtYfYkkirlYri zlYrinin yeni bax1_larn1 antik yunan-roma mYdYniyyYtinY istinad edYrYk Ysasland1rmaLa al1_1rd1lar. Lakin bu mYdYniyyYt art1q cans1z olduLuna grY, Intibah real hYyati zYmindYn mYhrum idi. Antik yunan mYdYniyyYtinin da_1y1c1s1 olan insan tYbiYti zndYn uca tutaraq, onu mtlYq ba_lanL1c sYviyyYsinY qald1r1rd1. Intibah isY, YksinY, Allah1-xristianl1L1n mtlYq ba_lanL1c1n1 - tYbiYt vY insan1n sYviyyYsinY endirYrYk onu faktiki olaraq mYnYvi enerjidYn mYhrum edirdi. QYdim insan1n tYbiYtin kortYbiiliyindYn sYrt as1l1l1L1 onda z tYxYyylnn yaratd1L1 vY btn tYbiYti doldurduLu ruhlar, demonlar vY s. qar_1smda qorxu vY itaYtkarhq hissi doLururdu. Xristianl1L1n btpYrYstliyY qar_1 inaml1 mbarizYsi insan1 tYbiYtin onda vahimYlYr oyadan bu kortYbiiliyindYn qopararaq, ona tYbiYtin fvqndY dayanmaL1 yrYtdi. Xristianl1q insan1 tYbiYtin qara qvvYlYrinin buxovundan azad edYrYk, onu dnyanm fvqYltYbii ba_lanL1c1 ilY baLlad1 vY ona YldY etdiyi azadl1L1 bu ba_lanL1c1n mvcudluLu fakt1 ilY uzla_d1rmaL1 yrYdYrYk, onda yeni mYnYvi insan tYrbiyY etdi. MtYdil hYyat tYrzi vY tYbiYtY aparan yollar zYrindY ucald1lm1_ qadaLanlar sisteminin ciddi-cYhdlY qorunmas1 znmYhdudla_d1rma intizam1 formala_d1raraq, mYnYvi enerjinin YsrlYr boyu toplan1b artmasma sYbYb oldu. Intibah dvrnn ba_lanL1c1nda xristianl1L1n nfuzdan d_mYsi nYticYsindY qadaLalar sistemi zYiflYdi vY toplanm1_ mYnYvi enerji vulkan kimi pskrmYyY ba_lad1. Bu enerji nYinki tYkrars1z Intibah mYdYniyyYtini yaratd1, o, hYminin, yaratd1L1 bu hadisY ilY QYrb mYdYniyyYtinin tarixindY zaman1n Yks istiqamYtdY hesablanmas1n1n ba_lanL1c1n1 qoydu. Avropa Intib0h1 QYrb mYdYniyyYtinin mYnYvi enerji mYrkYzi olan xristianl1L1n mtlYq ba_lanL1c1n1 (xristian Allah1n1) Ylatmazl1q zirvYsindYn endirYrYk, faktiki olaraq onu s1ravi bir dnyYvi hadisYyY evirdi. QYrb mYdYniyyYtinin btn sonrak1 tarixi onun mYnYvi enerji mYnbYyinin dnmYdYn zYiflYmYsi tarixidir. HYtta, qar_1sma xristian dini tYliminin mYnYvi safl1L1n1 onun znY qaytarmaq kimi nYcib bir mYqsYd qoymu_ Reformasiya hYrYkat1 belY mahiyyYtcY z zYrindY dekadans mhr da_1y1r. Reformasiya tYrYf1ndYn xristianl1Lm YnYnYvi ayin vY rituallar1n1n islah1 mYsYlYsinin qoyulu_u gstYrir ki, dini tYlimin Ysaslar1 art1q tYnqid hYdYfmY evrilmi_dir. Dini hYqiqYt znn simvolik ifadYsini dini ayin vY mYrasimlYrdY tap1r. Reformasiya tYrYfindYn katolisizmin ayin simvolikas1n1 daL1tmaLa ynYlmi_ hYrYkat gstYrir ki, dini hYqiqYti YhatY edYn mistik-sirli aura art1q yox olmaqdad1r. MYhz bu sYbYbdYn dY Reformasiya hYrYkat1n1n yetirmYsi olan protestantizmdY dnyYvilik Ysil dini-mYnYvi mYzmunu a1q-a_kar _YkildY stYlYmYyY ba_lad1. %rist1anl1qdan qaynaqlanan dYyYrlYrin devalvasiyas1 nYticYsindY QYrb cYmiyyYtindY hYyat1n mYnYvi vY dnyYvi nsrlYri aras1nda YsrlYr boyu formala_m1_ mvazinYt pozulmaLa ba_lad1. Avropada mYrkYzlY_mi_ dvlYtlYrin yaranmas1 ilY YlaqYdar olaraq formala_an vY getdikcY beynYlxalq hYyatm hYlledici faktoruna evrilYn milli maraqlar YnYnYvi mYnYvi dYyYrlYri s1x1_d1rmaLa ba_lad1. XV YsrdYn etibarYn, Avropa dvlYtlYrinin okean1n o tay1na ynYlmi_ ekspansiyalar1n1n srYtlY geni_lYnmYsi dnyYvi maraqlar1n zntYsdiq iddialar1n1n nY dYrYcYdY uzaLa getdiyinin bir gstYricisidir. Bu ekspansiyalar1n ard1nca iqtisadi mYzmununa grY ilkin kapital y1L1m1 kimi sYciyyYlYnYn vY son nYticYdY industrial sivilizasiyanm yaranmas1na gYtirib 1xaran bu hYrYkat1n yeni dalLalar1 ba_land1. MYhz belY bir mYdYni-tarixi _YraitdY Reformasiyan1n yetirmYsi olan protestantizm znn Ysil tarixi missiyas1n1 nmayi_ etdirdi. Protestantizm zamanm yeni tarixi tYlYbat1na cavab verYn industrializm ruhunun formala_mas1 vY mhkYmlYnmYsi n YvYzsiz bir ideoloji dayaLa evrildi. Protestantizm ruhun o dnyada xilas1 n katolisizmin tanr1 ilY insan aras1ndak1 vasitYilik iddias1n1n absurd olduLunu Ysasland1raraq, xristianl1L1n bu mYrkYzi mvzusuna tamamilY fYrqli bir mYna verdi. Allah o dnyada yaln1z etiqad1 btv vY hYqiqi olanlarm ruhunu xilas edYcYkdir. BYs, etiqad1n hYqiqiliyinY necY Ymin olmaq olar? Bunun n yer zndY Allaha xo_ gedYn YmYllYrlY mY_Lul olmaq laz1md1r. Allaha xo_ gedYn YmYl onun bu dnyan1 vY insan1 xYlq etmYkdY qar_1s1na qoyduu mYqsYdin hYyata kemYsi urunda al1_maq demYkdir. Allah dnyan1 nizams1z _YkildY deyil, harmonik vY ciddi mYqsYdYuyun yaratm1_d1r. O, z mYqsYdini etiqad1 kamil olan insanlarm YmYllYri vasitYsilY hYyata keirir. Sosial alYmY Allah1n ali mYqsYdi olan harmoniyan1 pYrakYndY vY nizams1z fYaliyyYtlY deyil, ciddi _YkildY sistematik vY demYli, konkret pe_Y YrivYsindY tY_kil olunmu_ maksimum rasional sYciyyY da_1yan YmYklY gYtirmYk olar. DemYli, fYaliyyYti bu cr rasional _YkildY tY_kil olunmu_ insan z etiqad1n1n hYqiqiliyinY vY kamilliyinY Ymin ola bilYr. Ruhun xilas1 mYsYlYsinin protestantizm tYrYfindYn bu cr yozumu dnyYvi, o cmlYdYn, iqtisadi fYaliyyYtY katolisizmdYn tamamilY fYrqli _YkildY yana_maa gYtirib 1xard1. Katolisizm iqtisadi fYaliyyYtin Ysas komponentlYrindYn biri olan f1ziki YmYyY, gnaha batm1_ insan nYslinin bu gnah1n mqabilindY YkmYli olduu cYza kimi bax1rd1. Protestantizm isY konkret pe_Y YrivYsindY maksimum rasional _YkildY tY_kil olunmu_ istYnilYn YmYyi Allaha xo_ gedYn YmYl kimi mqYddYs dini borc sYviyyYsinY qald1rd1. mYyY mnasibYtin bu cr dYyi_mYsi industrial cYmiyyYtin tY_Ykkl tapmas1nda mhm rol oynad1. Protestantizm bo_-bo_una keirilmi_ vY ya YylYncYlYrY sYrf edilmi_ vaxt1 insan n byk gnah say1rd1, nki bu, sosial kosmosun rasional tY_kilini tYlYb edYn ilahi mYqsYd urunda al1_maqdan yay1nmaq vY onun hYyata kemYsini lYngitmYk demYkdir. Bununla da protestantizm sonralar industrial sivilizasiyanm hYrYkYtverici qvvYsinY evrilmi_ vaxt-puldur prinsipinin formala_mas1 n zYruri dini-Yxlaqi zYmin haz1rlam1_ oldu. Konkret pe_Y YrivYsindY rasional _YkildY tY_kil olunmu_ gYrgin YmYk gYlirlYrin artmas1 ilY m_ayiYt olunduuna grY, protestantizm, katolisizmdYn fYrqli olaraq, var-dvlYtin artmas1n1 Allaha xo_ gedYn YmYl say1rd1. Lakin YnYnYvi xristianl11n (katolisizmin) var-dvlYt toplamaq yolunda qoyduu maneYlYrin gtrlmYsi vY bu var-dvlYti YylYncYlYrY sYrf etmYyin qadaan edilmYsi industrializmin qYrarla_mas1 vY mhkYmlYnmYsinin hYlledici faktoru olan kapital y11m1na vY onun sYrmayY kapital1na evrilmYsinY gYtirib 1xarmaya bilmYzdi. II rt0 Ysr cYmiyyYtindY ins0nl0r 0r0s1nd0:1 mEtYlif :>rp>r0siy0 vY sil: Yl0qYlYri >lduqc0 gcl idi. Bun0 grY dY, hYtt0 mY_hur 0d0ml0r0 b5lY >nun _YEsi q0biliyyYtinY vY fY0ll11n0 grY d5yil, >nl0r1n h0ns1 ittif0q0, :>rp>r0siy0y0 0id >lm0l0r1n0 grY qiymYt v5rilirdi. Intib0h dvrndY isY Y:sinY, fYrd d0h0 >E mstYqilli: YldY 5dir, > >E v0Et d0Eil >lduu mYyyYn cYmiyyYt vY ittif0ql0r1n d5yil, y0ln1z znn tYmsilisi :imi 1E1_ 5dir. znu t0m0milY YnYnYlYrY b>rclu s0y0n >rt0 Ysr 0d0m1nd0n fYrqli >l0r0q, Intib0h dvrndY fYrdlYr btn EidmYtlYrini zlYrinY 0id 5dirlYr. >rp>r0siy0d0n 0z0d >lmu_ ins0n, intib0h dvrndY z _YrYf vY mYn0f5lYrini z q>rum0q mYcburiyyYtindY q0l1r vY bun0 grY dY > z bili: vY b0c0r11n1n hYrtYrYfli >lm0s1n0 :Ys:in 5htiy0c hiss 5dir. MYhz, Intib0h dvr dny0y0 p0rl0q t5mp5r0m5ntY, hYrtYrYfli tYhsilY m0li: >l0n nYhYng _YEsiyyYtlYr bYE_ 5tmi_dir. Intib0h dvrndY >lduu qYdYr h5 bir dvrdY 0yr1c0 ins0n _YEsiyyYtinin qYdir-qiymYti bu dYrYcYdY y:sYlmYmi_dir. HYmin dvrn y:sY: bY_Yri hum0nizmi 5lY bununl0 _YrtlYnir. NY 0nti: dvrdY, nY dY >rt0 YsrlYrdY ins0n v0rl11n0 >nun btn >EcYhYtli tYz0hrlYrindY bu qYdYr gcl m0r0q >lm0m1_d1r. Ins0n1n m0hiyyYtinin vY >nun dny0d0 y5rinin b0_0 d_lmYsinY mn0sibYtdY 0nti: vY >rt0 Ysr tYfY::r tYrzindYn Intib0h dvr fYlsYfYsinin mhm fYrqi dY hYmin dvrn hum0nist id5y0l0r1nd0n irYli gYlir. XV Ysr it0ly0n hum0nistlYrindYn C>v0nni Pi:> y0z1rd1: Ins0n1 y0r0d1b, >nu dny0n1n mYr:YzinY q>y0r0q, 0ll0h >n0 bu szlYrlY mr0ciYt 5tmi_dir: Biz sYnY, dYm, nY mYyyYn y5r, nY Esusi surYt, nY dY Esusi vYzifY >n0 grY v5rmiri: :i, sYn y5ri dY sim0n1 d0, vYzifYni dY z 0rzun0 vY ir0dYnY uyun >l0r0q, zn s5YsYn. Btn digYr y0r0d1lm1_l0r1n surYti bizim mYyyYn 5tdiyimiz q0nunl0r YrivYsindY tYyin 5dilmi_dir. SYn isY bir YrivYyY s0l1inm0y0r0q, ... z surYtini zn mYyyYnlY_dirYY:sYn. Ins0n1n tYbiYti vY dny0d0:1 mvq5yi h0qq1nd0:1 bu fi:ir ins0n h0qq1nd0:1 0nti: tYsYvvrlYrdYn ::l _Y:ildY fYrqlYnir. nti: dny0gr_ndY ins0n y0ln1z tYbiYtin bir hissYsi :imi dYr: 5dilirdi vY >n0 v5rilYn y5g0nY 0z0dl1q >nun tYbiYtY uyun vY y0 >nd0n fYrqli hYrY:Yt 5tmYsini s5mY: hququ :imi b0_0 d_lrd, br0zl1 _Y:ildY d5sY:, 0nti: ins0n zn tYbiYtin d5yil, tYbiYti znn s0hib:0r1 :imi tYsYvvr 5dirdi. Pi:>nun yuE0r1d0:1 szlYrindY biz ins0n h0qq1nd0 >rt0 Ysr Eristi0n tYliminin Y:s sYd0s1n1 5_idiri:: 0ll0h ins0n0 ir0dY 0z0dl11 v5rmi_dir vY > z z t0l5yini hYll 5tmYli, znn dny0d0:1 y5rini mYyyYn 5tmYlidir. Ins0n bur0d0 nYin:i tY:cY tYbii vuddur, > hYminin z znn y0r0d1c1s1d1r. L0:in >rt0 Ysr Eristi0n dny0gr_ndY ins0n0 isn0d v5rilYn bu y0r0d1c1 qvvY q5yd-_Yrtlidir: gn0h0 b0tm1_ vY :>rl0nm1_ ins0n nYsli Eil0s >lm0q n il0hi mYrhYmYtY mht0cd1r. Intib0h d5vr tYfY::rndY ins0n 0z0dl11n1n bu buE>vu d0 s1nd1r1l1r: >nun 0ll0h1n h5 bir mYrhYmYtinY 5htiy0c1 y>Edur. Indi > z y0r0d1c1d1r. MYhz bu cr tYfY:r tYrzi s0yYsindY y0r0d1c1 sYnYt:0r >br0z1 intib0h simv>lun0 5vrilir. Y0r0d1c1 fY0liyyYtin r>lunun bu cr y:sY: qiymYtlYndirilmYsi 0nti: dvr vY >rt0 Ysr dny0gr_ndYn ::l _Y:ildY fYrqlidir. QYdim yun0nl0rd0 p0ssiv s5yr fY0liyyYtdYn y:sY: tutulurdu. rt0 YsrlYrdY fY0liyyYtY mn0sibYt bir qYdYr dYyi_ir. %risti0nl1q YmYyY ins0n1n gn0h1n1 yum0q v0sitYsi :imi b0E1r vY >nu d0h0 qul0 y0r0_0n bir fY0liyyYt h5s0b 5tmir. L0:in fY0liyyYtin 0li f>rm0s1, yun0nl0r1n s5yrinY >E y0E1n >l0n vY ruhun Eil0s1n0 0p0r0n fY0liyyYt nvlYri: ib0dYt, du0 >Eum0q, mqYddYs :it0bl0r1 mt0liY 5tmY: :imi b0_0 d_lrd: Y0ln1z intib0h dvrndY y0r0d1c1 fY0liyyYt bir nv s0:r0l E0r0:t5r 0l1r. nun :mYyi ilY ins0n nYin:i znn pr0:ti:-dnyYvi tYlYb0t1n1 dYyir, > hYminin y5ni dny0n1 - gzYlliyi, dny0d0 Yn 0li >l0n1- zn y0r0d1r. %risti0nl1q ins0n1 :>smi: fYl0:Ytin burul0n1nd0n q>p0r1b, >nu tr0ns5nd5nt0l dny0 y0r0d1c1s1 ilY b0l0m0ql0, R5n5ss0ns vY 0nti: dny0gr_ 0r0s1nd0 mhm fYrq y0r0tm1_ >ldu. Ins0n _YEsiyyYti Eristi0n tYlimindY YvvYl:i dvrlYrdY grnmYmi_ bir dYyYr YldY 5tdi. L0:in >nun bu dYyYri ins0n1n 0ll0hl0 ittif0q1n0 Ys0sl0nd11n0 grY, 0ll0hd0n :Yn0rd0 > h5 bir YhYmiyyYtY m0li: d5yildi. Intib0h dvrndY ins0n z tr0ns5nd5nt ::ndYn 0yr1lm00 cYhd 5dYrY:, d0y0q nqtYsini nYin:i :>sm>sd0, d0h0 >E zndY t0pm00 0l1_1r. B5lYli:lY, YgYr 0nti: dvrn diqqYt mYr:YzindY tYbiYt :>sm>s, >rt0 YsrlYrdY 0ll0h vY >nunl0 Yl0qYd0r Eil0s id5y0s1 idisY, intib0h dvrnn diqqYt mYr:YzinY ins0n q>yulur. Intib0h dvr fYlsYfYsinin 0ntr>p>s5ntrn: E0r0:t5ri, mYhz, bununl0 _YrtlYnir. Intib0h dvrndY fYlsYfY y5nidYn tYbiYtin yrYnilmYsinY cYlb 5dilir. Il: b0E1md0 0nti: tYfY::run :>sm>s5ntrizminY dn_ b0_ v5rsY dY, ins0n1n 0nl0_1lm0s1nd0 >lduu :imi, tYbiYtY mn0sibYtdY dY intib0h fYlsYfYsinin z sp5sifi:0s1 v0rd1r. Bu sp5sifi:li:, hYr _5ydYn YvvYl, >nd0d1r :i, tYbiYt p0nt5istcYsinY _Yrh 5dilir. Yun0nc0d0n tYrmYdY p0nt5izm 0ll0h1n hYr y5rdY mvcudluu mYn0s1n1 v5rir. %risti0n 0ll0h1 bur0d0 znn tr0ns5nd5nt, tYbiYtdYn:Yn0r E0r0:t5rini itirir; > s0n:i tYbiYtlY q>vu_ur, tYbiYt isY il0hilY_YrY:, 0nti: dny0gr_ sist5mindY >lm0y0n cizgilYr :Ysb 5dir. Intib0h dvrnn n0turfil>slfl0r1, mYsYlYn 0lm0n hY:imi vY Yl:im-y01s1 P0r0ts5ls, tYbiYtdY nY isY c0nl1 bir t0m, s5hrli qvvYlYrin nfuz 5tdiyi c0nl1 vY c0ns1z v0rl1ql0r1 grrdlYr. TYbiYtin bu cr 0nl0_1lm0s1 0nti: tYbiYt 0nl0y1_1nd0n znn fY0l ruhi qvvYsi ilY, tYbiYti sirli, fvqYltYbii qvvYlYrlY id0rY 5tmY: cYhdi ilY fYrqlYnir. TYs0dfi d5yildir :i, intib0h dvr n0turfil>s>fl0r1 0nti: 5lmi, hYddYn 0rt1q r0si>n0l >lduun0, sirli nsrlYrdYn t0m0milY mYhrum >lduun0, c0nl1 v0rl1ql0rl0 c0ns1z tYbiYt - >d, su, h0v0 vY t>rp0q 0r0s1nd0 ciddi fYrq q>yduun0 grY tYnqid 5dirdilYr. Intib0h tYfY::r tYrzinY n5>pl>t>nizm d0h0 y0E1n idi. N5>pl0t>nul0rd0n intib0h n0tur-fil>s>fl0r1, >rt0 YsrlYrdY btpYrYstli: :imi rYdd 5dilmi_, indi isY, Y:sinY, Eristi0n 0ll0h1n0 q0r_1 q>yul0n dny0 ruhu 0nl0y1_1n1 mYnimsYmi_dilYr. Bu 0nl0y1_ v0sitYsi ilY >nl0r dny0n1n y0r0nm0s1 id5y0s1n1 0r0d0n q0ld1rm0q istYyirdilYr: dny0 ruhu d0EilYn tYbiYtY E0s >l0n 5lY hYy0ti qvvY :imi tYsYvvr 5dilirdi :i, >nun s0yYsindY tYbiYt mstYqilli: :Ysb 5dYrY:, d0h0 il0hi b0_l0n1c0 5htiy0c hiss 5tmirdi. R5n5ss0ns fYlsYfYsinin E0r0:t5ri: nm0yYndYlYrindYn biri Ni:>l0y uz0ns:i idi. , hYmin dvrn digYr Y:sYr fil>s>fl0r1 :imi, n5pl0t>nizm YnYnYlYrindYn 1E1_ 5dYrY:, intib0h di0l5:ti:0s1n1n Ys0s1n1 q>ymu_dur.  n5>pl0t>nul0r1n v0hid id5y0s1nd0n 1E1_ 5dir. N5>pl0t>nul0rd0 v0hid >nun Y:sliyi ilY, v0hid >lm0y0n v0sitYsi ilY E0r0:t5rizY >lunur. uz0ns:i isY, Eristi0n m>nizmi prinsipini rYhbYr tut0r0q, 0nti: du0lizmi rYdd 5dir vY gstYrir :i, v0hidin Y:sliyi y>Edur. Bur0d0n d0 > E0r0:t5ri: nYticYyY gYlir: V0hid  hYr _5ydir. V0hidin Y:sliyY m0li: >lm0m0s1nd0n N.uz0ns:i v0hidin hdudsuzl0, s>nsuzl0 5yniyyYti nYticYsinY gYlir. S>nsuz >l0nd0n 0rt1q h5 nY >lm0d11n0 grY, uz0ns:i >nu m0:simum, v0hidi isY minimum 0dl0nd1r1r. B5lYli:lY dY >, Y:sli:lYrin  m0:simum vY minimumun st-stY d_mYsi prinsipini :Y_f 5dir. :sli:lYrin st-stY d_mYsi prinsipi N. uz0ns:i fYlsYfYsinin Yn mhm m5t>d>l>ji prinsipini tY_:il 5dYrY:, >nu y5ni dvr vr>p0 di0l5:ti:0s1n1n b0nilYrindYn biri 5dir. V0hid vY s>nsuzun 5ynilY_dirilmYsi, s>nr0l0r nYin:i 0nti: fYlsYfYnin prinsiplYrinin, hYminin 0nti: vY >rt0 Ysr 5lminin y5nidYnqurulm0s1n0 gYtirib 1E0rd1. Yun0nl0rd0 blnmYz 0nl0y1_1n1n istYr btvl:dY mvcudluun, istYrsY dY >nun hYr bir nvnn l v0hidi r>lunu y5rinY y5tirmYsinY 0n0l>ji >l0r0q, uz0ns:idY s>nsuzluq 0nl0y1_1 btn mvcudluun ls :imi 1E1_ 5dir. str>n>miy0d0 bu l nisbili: prinsipini d0Eil 5dir. D>rud0n d0, dny0n1n llYrinin vY f>rm0s1n1n dYqiq tYyin 5dilmYsi y0ln1z >nu s>nsuzlu0 0id 5tmY:lY mm:n >lduun0 :rY, >nun mYr:Yzini vY Yh0tY d0irYsini fYrqlYndirmY: mm:n d5yildir. uz0ns:inin mh0:imYsi fYlsYfi :0t5q>riy0 >l0n v0hidlY qYdim mtYfY::irlYrin dny0n1n mYr:Yzinin mvcudluu h0qq1nd0:1 :>sm>l>ji tYsYvvrlYr 0r0s1nd0:1 Yl0qYni b0_0 du_mYyY im:0n v5rir. nti: 5lm vY 0nti: fYlsYfYnnn Y:sYr nm0yYndYlYri :>sm>su >lduqc0 by:, l0:in s>nlu cisim :imi tYsvir 5dirdilYr. Cismin s>nluluu Yl0mYti >l0r0q, >nd0 mYr:YzlY p5rif5riy0n1, b0_l0n1cl0 s>nu fYrqlYndirmY: im:0n1n1n v0rl11 qYbul 5dilirdi. uz0ns:iyY grY, :>sm>sun mYr:Yzi vY Yh0tY 5vrYsi 0ll0hd1r vY bun0 grY dY dny0 s>nsuz >lm0s0 d0, >nu s>nlu :imi dY tYsYvvr 5tmY: >lm0z. N.uz0ns:inin v0rl11n 0li b0_l0n1c1n1 Y:sli:lYrin 5yniyyYti :imi d_nmY: m5yli p0nt5isti: bir t5zisin  0ll0h1 dny0 ilY, y0r0d0n1 y0r0d0nl0 y0E1nl0_d1rm01n nYticYsi idi. Bu m5yli, C>rd0n> Brun> (1548 1600) 0rd1c1l p0nt5ist tYlim y0r0d0r0q d0h0 d0 in:i_0f 5tdirdi. C.Brun> tY:Y N.urz0ns:iyY d5yil, hYminin N.>p5rni:in h5li>s5ntri: 0str>n>miy0s1n0 Ys0sl0n1rd1. >p5rni: dY uz0ns:inin 0rd1nc0 b5lY h5s0b 5dirdi :i, 0in0t lsz vY hdudsuzdur. Brun> blnmYz vY bun0 grY dY fY0l b0_l0n1c :imi b0_0 d_lYn f>rm0 ilY hdudsuz vY bun0 grY dY p0ssiv b0_l0n1c >l0n m0t5riy0 0r0s1nd0:1 YnYnYvi Y:sliyY dY s>n q>ydu. B5lYli:lY, Brun> nYin:i >rt0 YsrlYrin 0ll0h0 isn0d v5rdiyi 0:tiv, y0r0d11 impulsu, hYminin Pl0t>n vY rist>t5l z0m0n1nd0n f>rm0y0 0id 5dilYn hYy0t vY hYrY:Yt mYnbYyini m0t5riy0y0 :5irdi. III XVII YsrdY f5>d0l cYmiyyYtinin intib0h dvrndYn b0_l0nm1_ d01lm0 pr>s5si d0h0 d0 g5ni_lYnYrY: dYrinlY_ir. vr>p0n1n bir s1r0 l:YlYrindY burju0 inqil0bl0r1 q0lib gYlir. Y5ni burju0 cYmiyyYtinin y0r0nm0s1 vY in:i_0f1 nYin:i tY:cY iqtis0diyy0td0 vY siy0sYtdY, hYminin ins0nl0r1n _urund0 d0 dYrin dYyi_i:li:lYr trYdir. XVII YsrdY YmY: blgsnn dYrinlY_mYsi ist5hs0l pr>s5slYrinin sYmYrYlY_dirilmYsini, bu isY, z nvbYsindY, 5lmin gcl in:i_0f1n1 tYlYb 5dirdi. Y5ni dvr 5lminin in:i_0f1 isY fYlsYfi dny0gr_nn y5ni istiq0mYtlYrini muYyylY_dirirdi. :sp5rim5nt0l-riy0zi tYbiYt_n0sl1q > dvrun dny0gr_ndY n m5vq5lYrY 1Ed11n0 grY, fYlsYfYdY dY n pl0n0 idr0: nYzYriyyYsi pr>bl5mlYri 1E1r. Ingilis fil>s>fu Fr5nsis B5:>n (1561 1626) fYlsYfYnin b0_l1c0 vYzifYsini y5ni 5lmi idr0: m5t>dunun y0r0d1lm0s1nd0 grYrY:, 5lmin pr5dm5t vY vYzifYlYrinin >rt0 Ysr 0nl0y1_1n1 y5nidYn nYzYrdYn :5irir. nun fi:rincY, 5lmin mYqsYdi  ins0n nYslinY E5yir gYtirmY:dir; 5lmi y0ln1z z znn mYqsYdi :imi 0nl0y0nl0r1n Y:sinY >l0r0q, B5:>n0 grY 5lm y0ln1z hYy0t0 vY pr0:ti:0y0 EidmYt 5tdiyi dYrYcYdY z mvcudluun0 bYr0Yt q0z0nd1r0 bilYr. Btn 5lmlYrin mumi mYqsYdi ins0n1n tYbiYt zYrindY h0:imiyyYtini 0rt1rm0qd1r. B5:>nun 5lmin nYzYrlYrini y5rY, tYbii h0disYlYrin idr0:1n0 ynYltmY: cYhdlYrindY hYm qYr0rl0_0n :0pit0lizmin mumi mYnYvi 0tm>sf5ri, hYm dY pr>t5st0ntizm z if0dYsini t0pm1_d1r. MYhz pr>t5st0ntizm diqqYti bun0 cYlb 5dirdi :i, tr0nss5nd5nt 0ll0h biliyin d5yil, 5tiq0d1n pr5dm5ti >lduun0 grY, il0hi sf5r0y0 0id >l0n nY v0rs0, >nun zY:0 ilY dYr: 5dilmYsi q5yri-mm:ndr. Ruhun Eil0s1n1 y0ln1z 5tiq0d0 hYv0lY 5dYrY:, pr>t5st0nt1l11n b0nilYrindYn >l0n Lt5r zY:0n1 dnyYvi pr0:ti: fY0liyyYtY d>ru istiq0mYtlYndirirdi. B5:>nun fi:rincY tYbiYti mYnimsYmY: vY >nu ins0n1n EidmYtinY v5rmY: n 5lmi-tYdqiq0t m5t>dunu ::ndYn dYyi_dirmY: l0z1md1r. nti: dvrdY vY >rt0 YsrlYrdY 5lm b0_l1c0 >l0r0q rist>t5lin sill>qisti:0s1n0 Ys0sl0n0n d5du:tiv m5t>dd0n istif0dY 5dirdi. D5du:tiv m5t>d v0sitYsi ilY fi:ir 0_:0r mddY0l0rd0n (0:si>ml0rd0n) Esusi nYtiYlYrY d>ru hYrY:Yt 5dir. B5:>n bu m5t>du mYhsuld0r h5s0b 5tmir. HYr cr idr0: tYcrbYyY Ys0sl0n0r0q, tY:cY f0:tl0r1n yrYnilmYsindYn mumi mddY0l0r0 d>ru g5tmYlidir. B5lY m5t>d indu:tiv m5t>d 0dl0n1r. Indu:tiv m5t>dun Yn s0dY h0l1 b0E1l0n pr5dm5tlYr sinfinin h0m1s1n1n bir-bir nYzYrdYn :5irilmYsi Ys0s1nd0 >nl0r0 E0s >l0n umumi E0ssYnin 0_:0r 5dilmYsindYn ib0rYt >l0n t0m indu:siy0d1r. L0:in 5lmdY t0m indu:siy0n1n r>lu by: d5yildir; d0h0 >E n0t0m0m indu:siy0d0n istif0dY 5dilir. Bu m5t>d s>nlu s0yd0 f0:tl0r1n m_0hidYsinY Ys0sYn b0E1l0n h0disYlYr sinfinY 0id umumi nYticY 1E0rm0qd0n ib0rYtdir. N0t0m0m indu:siy0 m5t>du 5htim0li E0r0:t5r d0_1d11n0 grY, B5:>n >n0 ciddi zYrurYt E0r0:t5ri v5rmY: un mYyyYn nYticYni nYin:i tYsdiq 5dYn, hYminin >nu in:0r 5dYn f0:tl0r 0Et0rm01 zYrurYt h5s0b 5dir. B5lYli:lY, im:0n d0EilindY b0E1l0n h0disYnin i_tir0: 5tdiyi vY i_tir0: 5tmYdiyi btn h0ll0r t>pl0nm0l1d1r. gYr b0E1l0n h0disYni hYmi_Y m_0yiYt 5dYn vY bu h0disY >lm0d1qd0 y>E >l0n h0ns1s0 Yl0mYt t0pm0q mm:n >l0rs0, >nd0 hYmin Yl0mYti b0E1l0n h0disYnin f>rm0s1 vY y0 tYbiYti :imi qYbul 5tmY: >l0r. L0:in ingilis fil>s>fu 5mpiri: tYdqiq0t m5t>dunun r>lunu hYddindYn 0rt1q _i_irdYrY:, idr0:1n r0si>n0l Ys0sl0r1n1n  hYr _5ydYn YvvYl, riy0ziyy0t1n r>lunu :if0yYt qYdYr qiymYtlYndirmirdi. :sp5rim5nt0l  riy0zi tYbiYt_n0sl1q riy0ziyy0t1n tYbiYtin yrYnilmYsinY tYtbiqinY im:0n v5rYn Esusi tip 5:sp5rim5ntY 5htiy0c hiss 5dirdi. TYbiYt h0disYlYriiin tYdqiqi z0m0n1 riy0ziyy0td0n istif0dY 5tmYyin q5yri-mm:nly id5y0s1n1n y0r0nm0s1n0 sYbYb riy0ziyy0t1n tYbiYt h0disYlYrinin b0_l1c0 E0r0:t5risti:0s1nd0n biri >l0n hYrY:Yti yrYnY bilmYmYsi h0qq1nd0:1 iddi0 idi. XVII YsrdY 5pl5r, Q0lil5y vY >nun _0girdlYri tYrYfindYn s>nsuz :iilYnlYr h0qq1nd0 riy0zi m5t>d in:i_0f 5tdirildi. Bu m5t>d riy0ziyy0t0 hYrY:Yt prinsipini d0Eil 5tdiyinY grY, riy0ziyy0t1n fizi:i pr>s5slYri tYdqiq 5tmYsinY im:0n v5rirdi. Bu s0hYdY mvcud >l0n digYr bir pr>bl5m riy0ziyy0t1n tYbiYtdY r0st gYlinmYyYn id50l >by5:tlYrlY i_ grmYsi h0qq1nd0:1 0nti: vY >rt0 Ysr tYsYvvrlYri idi. Bu pr>bl5min hYllinY giri_YnlYrdYn biri Q0lil5y idi. nun fi:rincY, YgYr 5:sp5rim5ntin :mYyi ilY fizi:i >by5:tlYrin id50l m>d5lini qur0_d1rm0q mm:n >l0rs0, >nd0 tYbiYt h0disYlYrini riy0zi m5t>dl0r1n :mYyi ilY yrYnmY: mm:ndr. XVII Ysr fil>s>fl0r1n1n fi:rincY, hYqiqi, >by5:tiv bili: YldY 5tmYyY ins0n 0l1n0 E0s >l0n bir s1r0 EsusiyyYtlYr m0n5 >lur. F.B5:>n >nl0r1 id>ll0r 0dl0nd1r1r vY >nun fi:rincY, zY:0n1 >nl0rd0n tYmizlYyib 0z0d 5tmY: fil>s>fun tYnqidi fY0liyyYtinin b0_l1c0 mYqsYdidir. Id>ll0r mEtYlif nvl Eur0f0tl0rd0n ib0rYtdir :i, >by5:tiv bili: YldY 5tmYyY m0n5 >lurl0r. B5lYli:lY, fYlsYfYnin tYnqidi fun:siy0s1 y5nidYn n pl0n0 :5ir. TYs0dfi d5yildir :i, nYin:i B5:>n, hYminin D5:0rt d0 fYlsYfi fY0liyyYtY >nd0 univ5rs0l _bhY f>rm0s1 >l0n tYnqidlY b0_l0y1r. D5:0rtd0 _bhY YvvYl:i YnYnYvi mYdYniyyYt bin0s1n1 y5rindYn silib gtrmY: vY YvvYl:i _ur tipini lYv 5dYrY:, >nl0r1n y5rindY z Ys0s1 5tib0r1 ilY r0si>n0l >l0n y5ni mYdYniyyYt bin0s1n1 ti:mY: vYzifYsini y5rinY y5tirir. L0:in YnYnYlYri tYnqid 5dYrY:, D5:0rt h5 dY hYr _5yi s1f1rd0n b0_l0m1r. D5:0rt1n YvvYl:i fYlsYfY ilY Yl0qYsi >nun tYliminin l0p 1E1_ nqtYsindY zn gstYrir. Bu 1E1_ nqtYsi isY b5lY bir mddY0d0n ib0rYtdir :i, y5ni tYfY::r m5t>dunun y0r0d1lm0s1 mh:Ym vY s0rs1lm0z fund0m5ntY Ys0sl0nm0l1d1r. B5lY fund0m5nt isY zY:0n1n zndY, d0h0 dYqiq d5sY:, >nun mYnbYyindY  zndYr:5tmYdY t0p1lm0l1d1r. D_nrYm, d5mYli, mvcud0m  btn mh0:imYlYrdYn Yn sYhih >l0n1, mYhz, budur. L0:in bu mh0:imYni yrdYr:Yn D5:0rt, YslindY, vqustinin 0rd1nc0 g5dir. Bu h5 dY tYs0dfi d5yildir: zndYr:5tmY :0t5q>riy0s1, m0hiyyYtcY, 0nti: dvrY y0d idi; _ur 0milinin mhmly id5y0s1 Eristi0n mYdYniyyYtinin mYhsuludur. D_nrYm, d5mYli, mvcud0m t5zisinin fYlsYfYnin il:in mddY0s1 >lm0s1 n ::lYri pl0t>nizmY g5dib 1E0n bir in0m1n - zY:0y0 myYssYr >l0n dny0n1n hissi dny0d0n >nt>l>ji stnly id5y0s1n1n v0rl11 zYruri idi. D5:0rt zndYr:5tmYni (d_nrYm, d5mYli, mvcud0m) 5lY bir fund0m5nt h5s0b 5dir :i, btn bili: bin0s1 >nun zYrindY y:sYlmYlidir. Riy0ziyy0t ciddi vY dYqiq bili: nmunYsi >lduun0 grY, fYlsYfY dY ciddi bir 5lm s0hYsi :imi >nu tYqlid 5tmYlidir. TYs0dfi d5yildir :i, v0hid 5lmi m5t>d y0r0tm0q id5y0s1 D5:0rt0 mYEsusdur. nun fi:rincY, bu m5t>dun :mYyi ilY ins0n1n tYbiYt zYrindY h0:imiyyYtini tYmin 5dYn 5lmlYr sist5mini qurm0q mm:ndr. M5t>d, D5:0rt0 grY, idr0:1 hYr cr tYs0dflYrdYn 0z0d 5dYrY:, >nu mtY_Y::il fY0liyyYtY 5virmYlidir. M5t>d 5lmY 0yr1-0yr1 :Y_flYrY d>ru istiq0mYt gtrmYyY d5yil, n5cY d5yYrlYr, btv cYbhY ilY, h5 bir b>_ y5r vY bur0E1lm1_ hYlqY q>ym0d0n irYlilYmYyY im:0n v5rmYlidir. Idr0: pr>s5si, bir nv, 0E1n EYttinY 5vrilmYlidir, bu 0E1r1nc1d0 isY, mYlum >lduu :imi, b0_l10 cYhYt f0silYsizli:dir. Bun0 grY dY f0silYsizli: D5:0rt1n m5t>dunun Yn mhm prnnsiplYrind0n biridir. D5:0rt1n r0ssi>n0list m5t0fizi:0s1n1n mYr:Yzi 0nl0y1_1 subst0nsiy0 0nl0y1_1d1r.  subst0nsiy0n1 z mvudluu n zndYn b0_q0 h5 bir digYr v0rl10 5htiy01 >lm0y0n bir _5y :imi tYyin 5dir. gYr bu tYrifY ciddi YmYl 5dilsY, >nd0 D5:0rt0 grY subst0nsiy0 y0ln1z 0ll0hd1r. DnyYvi pr5dm5tlYrY isY bu 0nl0y1_ y0ln1z _Yrti >l0r0q, y0r0d1lm1_ cisimlYr iYrisindY z mvcudluu n y0ln1z 0ll0h1n 0di y0rd1m1n0 5htiy0c1 >l0nl0rl0, bunun n b0_q0 y0r0nm1_l0r1n y0rd1m1n0 5htiy0c1 >l0nl0r1 fYrqlYndirmY: mYqsYdilY tYtbiq 5dilY bilYr. Bu 0E1r1nc1l0r :5yfiyyYt 0tributl0r1 >lub, subst0nsiy0 d5yildir. Y0r0d1lm1_ dny0n1 D5:0rt i:i nv subst0nsiy0y0 - mYnYvi vY m0ddi subst0nsiy0l0r0 blr. Subst0nsiy0l0r1n Ysil 0tributl0r1 tYfY::r vY uzunluqdur: tYEYyyl, hiss, 0rzu - tYfY::r m>dusl0r1, fiqur, vYziyyYt, hYrY:Yt isY uzunluun m>dusl0r1d1r. Q5yri-m0ddi subst0nsiy0 >n0 tYcrbYdYn d5yil, d0EilYn, YzYldYn E0s >l0n vY XVII YsrzY 0n0d0ngYlmY 0dl0nd1r1l0n id5y0l0r0 m0li:dir. n0d0ngYlmY id5y0l0r0, D5:0rt0 grY, mtlYq :0mil v0rl1q >l0n 0ll0h id5y0s1, fiqur vY YdYdlYr id5y0s1, hYminin bYzi mumi 0nl0y1_l0r - 0:si>ml0r 0iddir. XVII YsrdY 0n0d0ngYlmY id5y0l0r r0si>n0listlYr tYrYfindYn Yn mumi vY zYruri biliyin, yYni 5lm vY 5lmi fYlsYfYnin mm:nl: _Yrti :imi nYzYrdY tutulurdu. M0ddi subst0nsiy0y0 gYlincY, D5:0rt >nu tYbiYtlY 5ynilY_dirYrY:, iddi0 5dir :i, tYbiYtdY hYr _5y m5E0ni:0n1n q0nunll0r1n0 t0b5dir. D5:0rt tYbiYtdYn rist>t5l fizi:0s1n1n Ys0sl0nd11 mYqsYd, hYminin intib0h dvrnn mYr:Yzi 0nl0y1_l0r1nd0n biri >l0n ruh 0nl0y1_1n1 t0m0milY q>vub uz0ql0_d1r1r. MYhz XVII YsrdY dny0n1n XIX Ysrin YvvYllYrinYdY: tYbiYt_n0sl1q vY fYlsYfYnin Ys0s1n1 tY_:il 5dYn m5E0ni:i mYnzYrYsi f>rm0l0_1r. F.B5:>n tYrYfindzn 5l0n 5dilmi_ 5mpirizm prinsiplYri ingilis fil>s>fu T.H>bbs (1588 1679) tYrYfindYn d0h0 d0 in:i_0f 5tdirildi. H>bbs n>min0lizmin :l0ssi: nm0yYndYsidir; >nun tYliminY grY, r50l >l0r0q y0ln1z tY:cY pr5dm5tlYr mvcuddur, mumi 0nl0y1_l0r isY _5ylYrin y0ln1z 0dl0r1d1r. Bun0 grY dY hYr cr biliyin mYnbYyi tYcrbYdir. H>bbs mYnYvi subst0nsiy0l0r1n mvcudluunu in:0r 5dir. , D5:0rt1n 0n0d0ngYlmY id5y0l0r tYlimini tYnqid 5dYrY:, mumiyyYtlY, nY m0ddi, nY dY mYnYvi. subst0nsiy0 0nl0y1_1n1 qYbul 5tmir. D5:0rt1n subst0nsiy0 tYliminin zYif cYhYti bund0 idi :i, bir tYrYfdYn, bu tYlimY grY hYqiqi v0rl10 y0ln1z s>nsuz subst0nsiy0 >l0n 0ll0h m0li: idisY, s>nlu, yYni y0r0d1lm1_ subst0siy0l0r s>nsuz subst0nsiy0d0n 0s1l1 vYziyyYtdY idilYr. B.Spin>z0 (1632-1677) bu Ytinliyi 0r0d0n q0ld1rm00 cYhd 5dYrY:, D5:0rt1n di0lizmini qYbul 5tmir vY znn 0ll0h vY y0 tYbiYt 0dl0nd1rd11 v0hid subst0nsiy0 h0qq1nd0 m>nist tYlimini i_lYyib h0z1rl0y1r. Spin>z0 tY:cY _5ylYrin subst0nsiy0l11n1 qYbul 5tmir vY bu mYn0d0 n>min0lizm vY 5mpirizm YnYlYrinY q0r_1 durur. nun tYlimi p0nt5izmY q>vu_0n ifr0t r50lizm nmunYsidir. Spin>z0 subst0nsiy0n1 z znn sYbYbi (c0us0 sui) :imi, yYni znn v0sitYsi ilY mvcud >l0n vY z zndYn dYr: 5dilYn bir v0rl1q :imi tYyin 5dir.  subst0nsiy0n1 0ll0h vY y0 tYbiYt 0dl0nd1rm0ql0 q5yd 5tmY: istYyir :i, bu t5ist dinlYrdY:i 0ll0h, tYbii pr5dm5tlYrin y0r0d1c1s1 d5yldir. Spin>z0n1n 0ll0h1 s>nsuz vY _Y:siz bir m0hiyyYt >lub, b0_l1c0 0tributu btn mvcud0t1n b0_l0n1c1 vY sYbYbi >l0n v0rl1qd1r. Spin>z0y0 grY tYfY::r vY uzunluq subst0nsiy0n1n 0tributl0r1, tY:cY _5ylYr isY >nun m>dusl0r1d1r (nv dYyi_i:liyi). rt1q D5:0rtd0 m0ddi subst0nsiy0n1n hYr bir h0l1n0 vY dYyi_mYlYrinY mYnYvi subst0nsiy0d0 d0 mYyyYn dYyi_i:liyin uyun gYlmYsi id5y0s1 v0r idi. n0l>ji >l0r0q, Spin>z0 d0 gm0n 5dirdi :i, uzunluq 0tributunun m>dusl0r1 >l0n fizi:i h0disYlYrin in:i_0f 0rd1c1ll11 tYfY::r sf5r0s1nd0:1 m>dusl0r1n:1 :imidir. Bun0 grY dY Spin>z0y0 grY, id5y0l0r1n Yl0qYsi vY q0yd0s1 _5ylYrin q0yd0 vY Yl0qYlYrinY uyundur. B5lYli:lY, btn dnyYvi pr>s5s mtlYq zYrurYt zrY b0_ v5rir vY ins0n ir0dYsi bur0d0 h5 nYyi dYyi_dirmYyY q0dir d5yildir. Ins0n y0ln1z dnyYvi pr>s5sin g5di_ini dYr: 5dYrY:, z hYy0t vY 0rzul0r1n1 bun0 uyunl0_d1r0 bilYr. lm0n fil>s>fu Q.L5ybnis (1646-1716) Spin>z0n1n p0nt5ist m>nizminY q0r_1 subst0nsiy0n1n plyur0lizmi h0qq1nd0:1 tYlimi q0r_1 q>ydu. MustYqil mvcud >l0n subst0nsiy0l0r1 L5ybins m>n0d0l0r 0dl0nd1r1rd1. MYlum >lduu :imi, 0nti: dvrdYn b0_l0y0r0q m0hiyyYt 0nl0y1_1n1 v0hid, blnmYz bir _5y :imi tYsYvvr 5dirdilYr. L5ybnisY grY m>n0d0l0r s0dY >lub, h5 bir tYr:ib hissYsinY m0li: d5yillYr vY d5mYli, blnmYzdirlYr. Bu isY > d5mY:dir :i, m>n0dl0r m0ddi vY ll >l0 bilmYzlYr, n:i btn m0ddi pr5dm5tlYr s>nsuzlu0d0: blnrlYr. M>n0d0l0r1n m0hiyyYtini uzunluq d5yil, fY0liyyYt tY_:il 5dir. L5ybnis fY0liyyYti h5 bir m5E0ni:i sYbYblYrlY iz0h 5dilY bilmYyYn bir _5yin - tYsYvvr vY cYhd :imi b0_0 d_r. B5lYli:lY, subst0nsiy0l0r1n m0hiyyYti id50l tYbiYtY m0li: s0dY, il:in r50ll1ql0rd0n  tYsYvvrlYrdYn ib0rYtdir. YYni, dny0d0 mvcud >l0n hYr _5y c0nl1 vY hYy0tidir. gYr D5:0rt blnmYz 01l1 btn y5rdY q0l0n tYbiYtdYn :Ys:in _Y:ildY 0y1r1rd1s0, L5ybnis, Y:sinY, blnmYz m>n0d0l0r1 btn tYbiYtin m0hiyyYti h5s0b 5dirdi. L5ybnis _ursuz tYsYvvrlYr d5yilYn 0nl0y1_ irYli srr. ^urlu surYtdY y0n0_1l0n h0ll0rl0 _ursuz h0ll0r 0r0s1nd0 :Ys:in :5id y>Edur: L5ybnis b5lY h5s0b 5dir :i, m>n0d0l0r1n h0ll0r1 0r0s1nd0:1 :5id tYdricidir. ^uursuz :ii: q0vr0y1_l0r1 > dif5r5nsi0l0 bYnzYdir: y0ln1z >nl0r1n s>nsuz s0y1 _urun q0vr0y0 bilYcYyi :YmiyyYti v5rir. M>n0d0l0r bir-birindYn, L5ybnisY grY, z fY0liyyYtlYrinin nY dYrYcYdY 0yd1n vY 0_:0r >lm0l0r1, yYni >nl0r1n dYr: >lun0n sYviyyYlYrY :5mY dYrYcYlYrinY grY fYrqlYnirlYr. M>n0d0l0r1n in:i_0f dYrYcYsini mYyyYn 5dYn :rit5riy0, >nun fi:rincY, >nl0r1n _uurluluq vY 01ll1l1q dYrYcYlYrinin 0rtm0s1d1r. L5ybnisin m>n0d0l0r tYlimindY Yn h5yrYt0miz cYhYt m>n0d0l0r1n q0p0l1 >lm0s1, yYni >nl0r1n bir-birinY tYsir 5tmY im:0n1n1n istisn0 5dilmYsidir. Bununl0 b5lY hYr bir m>n0d0 zndY :>sm>su >nun btn zYnginliyi vY rYng0rYngliyi h0l1nd0 Y:s 5tdirir, l0:in >nl0r1n h5 dY h0m1s1 01q-0_:0r _Y:ildY dYr: 5tmY: dYrYcYsinY 01l0 m0li: d5yildirlYr. Y0ln1z il0hi subst0nsiy0 btn v0rl11 _urun p0rl0q i_11nd0 grY bilir. HYr bir m>n0d0n1n d0EilindY bir-birini YvYz 5dYn h0ll0r 0E1n1 sinEr>nl0_d1r1l1rm1, YgYr b5lYdirsY, >nd0 bu n5cY mm:ndur? Bur0d0 L5ybnis q0b0q0d0n mYyyYn 5dilmi_ h0rm>niy0 d5yilYn 0nl0y1_ irYli srur. Q0p0l1 m>n0d0l0r d0EilindY q0vr0y1_l0r 0E1n1n1n sinEr>nluu btn m>n0d0l0r1n s>nsuz >Eluunun d0Eili hYy0t h0rm>niy0s1n1 mYyyYn 5tmi_ 0ll0h1n s0yYsindY hYy0t0 :5irilir. Bun0 grY dY, Spin>z0d0 >lduu :imi, L5ybnisY grY, m>n0d0l0r1n _urlluq dYrYcYsi >nl0r1n 0z0dl1q dYrYcYsinin 5ynidir; idr0:1n tYrYqqisi bY_Yr cYmiyyYtinin in:i_0f1n1n b0_l10 mYnbYyini tY_:il 5dir. L5ybnis ins0n idr0:1n0 myYssYr >l0n butun bili:lYri i:i nvY blr: 01l hYqiqYtlYri, yYni tYrbYyY mr0ciYt 5tmYdYn y0ln1z zY:0n1n 0nl0y1_l0r1 v0sitYsi ilY YldY 5dilYn bili:lYr vY f0:t hYqiqYtlYri, yYni 5mpiri: y>ll0 YldY 5dilYn bili:lYr. 1l hYqiqYtlYri, L5ybnisin fi:rincY, zYruri vY Yn mumi E0r0:t5r d0_1d11 h0ld0, f0:t hYqiqYtlYri isY 5htim0li E0r0:t5r d0_1y1r. XVII YsrdY qn>s5>l>giy0 n pl0n0 1Es0 d0, > znn >nt>l>ji ::ndYn 0yr1lm1r. TYs0dfi d5yildir :i, subst0nsiy0 pr>bl5mi r0si>nzlistlYrin tYlimlYrinin Ys0s mYsYlYlYrindYndir. XVIII Ysri YbYs y5rY m00rifili: dvr 0dl0nd1rm1rl0r: bu dvrn p0f>sunu ins0n zY:0s1n1n gcnY, >nun hYdsiz im:0nl0r1n0, 5lmin tYrYqqisinin iqtis0di vY s>si0l fir0v0nl1q y0r0d001n0 dYrin in0m tY_:il 5dirdi. BnvrYsi XVII YsrdY q>yulmu_ bu id5y0l0r XVIII YsrdY d0h0 d0 in:i_0f 5tdirilYrY: dYrinlY_dirildi. L0:in :5Yn YsrlY >l0n bu q1r1lm0z b0l1l1ql0 y0n0_1 M00rifiliyin z sp5sifi: cYhYtlYri v0r idi. Birinisi, bu 5lmin pr0:ti:0 ilY Yl0qYsini, >nun ictim0i f0yd0l1l11n1 Esusi q5yd 5tmY: idi. I:incisi, YgYr intib0h dvrndY vY XVI YsrdY fil>s>fl0r tYnqidi b0_l1c0 >l0r0q >rt0 Ysr sE>l0sti:0s1n0 y5nYldirdilYrsY, indi tYnqidin Ys0s pr5dm5ti XVI XVII YsrlYrin m5t0fizi:0s1 idi. Ingilis m00rifilYri 0r0s1nd0 z by:lynY grY il: y5r C.L>::0 (1632 1704) mYEsusdur. L>::un YsYrlYrindY nYin:i m5t0fizi:0n1n s5nsu0list tYnqidi, nYin:i 5mpiri: idr0: nYzYriyyYsi z Y:sini t0pm1_, > hYminin tYbii hquq prinsiplYrini i_lYyib h0z1rl0m1_, qvvY t>pl0y0n burju0 sinfinin tYlYblYrinin if0dY 5dildiyi tYbii-hquqi id50l tY:lif 5tmi_dir. L>::un fi:rincY, ins0n1n zgYlY_dirilY bilmYyYn hquql0r1n0 y0_0m0q, 0z0dl1q vY mul:iyyYt hququ d0Eildir. Hquq q0yd0l0r1 hYr :Ysin 0z0dl11 vY Esusi mYn0f5lYrinY ri0yYt 5tmY: _YrtilY h0m1n1n E5yir gtrmYsini tYmin 5tmYlidir. XVIII Ysrin fYlsYfYsindY ins0n, bir tYrYfdYn z Esusi mYn0f5lYrinY uyun >l0r0q fY0liyyYt gstYrYn 0yr1-0yr1, tYcrid 5dilmi_ fYrdlYr :imi, digYr tYrYfdYn isY hquq q0r_1s1nd0 bYr0bYr fYrdlYr :imi nYzYrdYn :5irilir. Bu hquqi mumili: n0minY m00rifilYr ins0nl0r1 hYr cr milli, dini vY s. sYrhYdlYrdYn 0z0d >lm00 01r1rd1l0r. M00rifilYrin bu y5ni ins0n id50l1 - dny0n1n vYtYnd0_1d1r. Bu vYtYnd0_ E0lis zY:0n1n d0_1y11s1d1r. XVIII Ysr fYlsYfYsinin hYll 5tmYyY 0l1_d11 b0_l1c0 :>lliziy0 y0ln1z z Esusi mYn0f5yini rYhbYr tut0n Esusi ins0nl0 01l1n vY Yd0lYtin d0_1y1c1s1 >l0n mumiyyYtlY ins0n1n bir 0r0y0 s1m0m0s1d1r, XVIII Ysrin m00rifili: r>m0nl0r1nd0 Esusi ins0nl0 mumiyyYtlY ins0n1n q0r_1l1ql1 mn0sibYtlYri tYs0dflY zYrurYt 0r0s1nd0:1 mn0sibYt :imi tYz0hr 5dir. HYm dY zYrurYt :imi tYbii pr>s5sin l0bd q0nun0uyunluununu, y>Es0 01l vY Yd0lYtin tYntYnYsinini nYzYrdY tutulub tutulm0m0s1nd0n 0s1l1 >lm0y0r0q, zYrurYt hYmi_Y tYs0dfdYn 0yr1 s0l1nm1_ :imi 1E1_ 5dir. Fr0ns1z m0t5rilizmi zYrurYti dny0n1 vY ins0nl0r1 id0rY 5dYn y5g0nY tYbiYt qvvYsi :imi b0_0 d_rd. lm0n m00rifilYri bu zYrurYti ins0n _urund0 mYnYvi q0nun, ictim0i hYy0td0 isY huquq :imi tYz0hr 5dYn vY p0nt5istcYsinY _Yrh 5dilYn dny0 zY:0s1 ilY 5ynilY_dirirdilYr. Fr0ns1z m0t5ri0listlYri iddi0 5irdilYr :i, ins0n z tYbiYti 5tib0rilY E5yirE0hd1r. Ins0n1n zn q>ruyub s0El0m0 cYhdindY h5 bir 01l0 zidd _5y >lm0d11n0 grY, bu cYhdin if0dYsi >l0n btn hissi m5yllYr t0m0milY tYbiidir. TYs0dfi d5yildir :i, H5lv5tsi vY >ndily0: YslindY, hisslY 01l1 5ynilY_dirir. Didr> isY 01l1 mumi hiss 0dl0nd1r1rd1. Russ> d0 ins0n tYbiYtinin md0fiYsi urund0 1E1_ 5dirdi. iun fi:rincY, y0ln1z siviliz0siy0n1n ins0nd0 tYbii b0_l0n1c1 tYhrif 5tmYsi vY 0l0ltm0s1 nYticYsindY > Yd0lYtsizli: 5dir.  iddi0 5dirdi :i, h5yv0n srsndYn fYrqli >l0r0q ins0nl0r tYbii h0ld0 tY:-tY: y0_0y1rl0r. Fr0ns1z m0t5ri0lizminin EsusiyyYti >nun XVIII Ysr tYbiYt_n0sl11n0, EsusYn, m5E0ni:0y0 istiq0mYtlYnmYsi idi. H>lb0E1n, H5lv5tsinin, L0m5trinin dny0, ins0n vY idr0: h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYrinin Ys0s1nd0, mYhz dny0n1n m5E0ni:i mYnzYrYsi dururdu. MYsYlYn, H>lb0E0 grY, r50l >l0r0q m0t5riy0d0n vY >nun mvcudluq sulu >l0n hYrY:YtdYn b0_q0 h5 nY mvcud d5yildir. Fr0ns1z fil>s>fu hYrY:Yti m5E0ni:i y5rdYyi_mY ilY 5ynilY_dirirdi. Bur0d0n d0 fr0ns1z m0t5ri0listlYrinin d5t5rminizm, q0nun0uyunluq, ins0n idr0:1n1n m0hiyyYtini y0ln1z p0ssiv ini:0sl0 5ynilY_dirmY: h0qq1nd0:1 b0E1_l0r1n1n mYhdudluu irYli gYlir. IV Tr0nss5nd5nt0l fYlsYfYnin m5yd0n0 gYlmYsi %VII vY %VIII Ysrin birinci y0r1s1nd0 5lm vY fYlsYfYnin q0r_1l1_d11 bir s1r0 su0ll0r0 c0v0b idi. Bu su0ll0rd0n biri 5lmi biliyin, il: nvbYdY riy0ziyy0t0 vY id50l >by5:tlYrin qur0_d1r1lm0s1n1 nYzYrdY tut0n 5:sp5rim5ntY Ys0sl0n0 m5E0ni:0n1n >by5:tlivliyinin Ys0sl0nd1r1lm0s1 pr>bl5mi idi. lm0n :l0ssi: fYlsYfYsinin b0nisi 0nt1n q0r_1s1n0 1E0n idr0:i pr>bl5mlYr, tYbiYtin yrYnilmYsinY y5ni dvrn 5:sp5rim5nt0l-riy0zi tYbiYt_n0sl11n1n d>urduu y5ni y0n0_m0 tYrzi nYticYsindY m5yd0n0 1Em1_d1. 0nt0 grY, nYzYri fYlsYfYnin pr5dm5tini zlyndY gtrlm_ pr5dm5tlYrin yrYnilmYsi d5yil, idr0: fY0liyyYtinin, ins0n 0l1n1n q0nun vY sYrhYdlYrinin tYdqiqi tY_:il 5tmYlidir. Bu mYnYd0 0nt z fYlsYfYsini tr0nss5nd5nt0l fYlsYfY 0dl0nd1r1r. B5lYli:lY, 0nt qn5s>l>giy0n1 fYlsYfi biliyin Ys0s vY il:in 5l5m5ntinY 5virYrY:, subst0nsiy0 m5t0fizi:0s1nd0n suby5:t nYzYriyyYsinY :5idin Ys0s1n1 q>yur. 0nt bu pr>bl5mlYrin hYllinY idr0:1n hissi vY r0si>n0l tYrYflYri h0qq1nd0 %VII Ysr r0si>n0lizmindYn Ys0sl1 _Y:ildY fYrqlYnYn y5ni b0E1_l0 giri_ir. , gstYrir :i, hissiyy0t vY 01l prinsipcY bir-birindY fYrqlidir vY 5lmi bili: y0ln1z >nl0r1n sint5zi :imi d_nlY bilYr. Btn pr>bl5m dY bur0s1nd0d1r :i, bu sint5z n5cY hYy0t0 :5irilir vY hYmin sint5zin mYhsulu >l0n 5lmi biliyin zYruriliyi vY Yn mumiliyini n5cY Ys0sl0nd1rm0q >l0r. 0nt hYmin pr>bl5mi b5lY if0dY 5dir: sint5ti: 0pri>r mh0:imYlYr n5cY mm:n >lur? Q>yulmu_ pr>bl5m, d>rud0n d0, s0dY d5yildir. E1, hissi, s1rf tYcrbi tYsYvvrlYr hYmi_Y zndY tYs0dfi E0r0:t5rli inf>rm0siy0 d0_1y1r. yd1nd1r :i, zYruri vY Yn mumi E0r0:t5rli bili: 0yr1-0yr1 5mpiri: m_0hidY 0:tl0r1n0 Ys0sl0n0 bilmYz vY bu sYbYbdYn dY 0nt1n dvrndY y0ln1z 0nl0y1_l0r1n mYntiqi tYhlili nYticYsindY 0l1nm1_ 0n0liti: mh0:imYlYr 5lmi sYhih bili:lYr h5s0b 5dilirdi. mpiri: 0:tl0r1n z Y:sini t0pd11 mh0:imYlYr sYhih d5yil, y0ln1z 5htim0l1 bili: v5rir. Bu cr sint5ti: mh0:imYlYr 0p>st5ri>r E0r0:t5r d01_1y1r, yYni, >nl0r tYcrbYyY Ys0sl0n1r vY z sYhihliyi, zYruriliyi vY Yn mumiliyi 5tib0rilY 0pri>r /tYcrYbYdYn 0s1l1 >lm0y0n, tYcrbYyYqYdYr:i/ mh0:imYlYrlY qYtiyyYn mq0yisY 5dilY bilmYzlYr. B5lYli:lY 0nt1n if0dY 5tdiyi Ys0s pr>bl5m 0_01d0:1 _Y:il 0l1r: n0liti: /0pri>r/ mh0:imYlYrlY 0p>st5ri>r /tYcrbYdYn 0l1n0n/ mh0:imYlYrin sint5zi n5cY mm:ndr :i, 0l1n0n bili: zYruri vY Yn mumi E0r0:t5r d0_1s1n? Bu Ytin pr>bl5mi hYll 5tmY: n 0nt ins0n hissiyy0t1n1 y0ln1z >Es0yl1 duyul0r1n mYnbYyi, 01l1 isY duyul0r 0lYminY vYhdYt gYtirYn 0nl0y1_l0r mYnbYyi :imi h5s0b 5dYn b0E1_1 rYdd 5dir. 0nt1n firincY, hissiyy0t duyul0rl0 y0n0_1 bu duyul0r1 zndY y5rbYy5r 5dYn, >nl0r1 niz0m0 s0l0n 0n0d0ngYlmY, hYr cr tYcrbYdYn YvvYl mvcud >l0n, yYni 0pri>p E0r0:t5rli f>rm0l0r0 m0li:dir, HYmin f>rm0l0r mY:0n vY z0m0nd1r. MY:0n E0rici hissin (vY y0 E0rici s5yrin) 0pri>r f>rm0s1d1rs0, z0m0n d0Eili hissin (vY y0 d0Eili s5yrin) 0pri>r f>rm0s1d1r. Sint5ti: mh0:imYlYr y0ln1z > h0ld0 0pri>r >l0 bilYr :i, >nl0r hisslYrin v5rdiyi m0t5ri0l0 d5yil, y0ln1z hissiyy0t1n 0pri>r f>rm0s1n0 Ys0sl0ns1n. 0nt1n fi:rincY, z >by5:tlYrini y0 mY:0n1n E0lis s5yrinY (hYndYsY), y0 d0 z0m0n1n E0lis s5yrinY (h5s0b) Ys0sl0n0r0q qur0n riy0zi mh0:imYlYr mYhz bu cr E0r0:t5r d0_1y1r. Riy0zi bili: 01l1n 0nl0y1_l0r1 ilY y0n0_1 hissiyy0t f>rm0l0r1n0 Ys0sl0n0n sint5ti: 0pri>r mh0:imYlYrdYn ib0rYt h5s0b >lunur. B5lYli:lY, 0nt0 grY idr0: pr>s5sinin birinci pillYsi hissiyy0t1n 0pri>r f>rm0l0r1 Ys0s1nd0 >Es0yl1 duyul0r1n niz0ml0nm0s1nd0n ib0rYtdir :i, bunl0r d0 q0vr0y1_l0r _Y:lindY 1E1_ 5dir. L0:in q0vr0y1_l0r fYrdi vY suby5:tiv E0r0:t5r d0_1y1r vY >nl0r1n >by5:tiv (0nt0 grY >by5:tivli: mumYhYmiyyYtli >lm0q d5mY:dir) YhYmiyyYt :Ysb 5tmYsi n 0nl0y1_l0rl0 fY0liyyYt gstYrYn digYr bir idr0:1n q0biliyyYt  tYfY::r zYruridir. Bu idr0:i qib0liyyYti >, 01l 0dl0nd1r1r. 1l 0pri>r tYfY::r f>rm0l0r1n1  :0t5q>riy0l0r0 m0li:dir vY >nl0r0 v0sitYsi ilY hissiyy0t1n v5rdiyi m0t5ri0l1 0yr1-0yr1 0nl0y1_l0rd0 birlY_dirir. 1l1n bu fY0liyyYtinin nYticYsi :>n:r5t pr5dm5tlYr _Y:lindY 1E1_ 5dir. D5mYli, YslindY ins0n y0ln1z 0l1n qur0_d1rd11 >by5:tlYri dYr: 5dir vY >nun 0l1n1n im:0nl0r1 y0ln1z >nun znn qur0_d1rd11 pr5dm5tlYri dYr: 5tmY:lY mYhdudl0_1r. 0nt 01l1 0li idr0:i q0biliyyYt h5s0b 5tmir: > (01l) z q0r_1s1n0 >nun fY0liyyYtinY istiq0mYt vY stimul v5rYn mYqsYdlYr q>ym0q im:0n1nd0n mYhrumdur. 0nt0 grY b5lY idr0:i q0biliyyYt zY:0d1r. 1l y0ln1z bir-biri ilY sYbYb-nYticY Yl0qYlYri ilY b0l1 >l0n, s>n sYbYbi zndY d5yil, hYmi_Y b0_q0s1nd0 >l0n, b0_q0s1 tYrYifndYn _YrtlYndirilYn h0disYlYr s1r0s1 ilY i_ grr, n:i tYcrbY (hissiyy0t) 0lYmindY mtlYq _Yrtsiz h5 nY y>Edur. Bununl0 b5lY ins0n1n tYbiYtinY h5 nY ilY _YrtlYnmYyYn, Y:sinY, z s0n:i il:in sYbYb :imi btn digYr h0disYlYr s1r0s1n1 _YrtlYndirYn mtlYq bili: YldY 5tmY: sYyi E0sd1r. Bu qYbildYn _Yrtsiz bili:lYri zY:0 id5y0l0r _Y:lindY tYqdim 5dir. li _Yrtsiz biliyi 0nt Pl0t>nun t5rmini >l0n id5y0 0dl0nd1rs0 d0, > Pl0t>n :imi id5y0l0r1 r50l v0rl1ql0r :imi qYbul 5tmir. Id5y0l0r y0ln1z mYqsYdlYr h0qq1nd0 tYsYvvrlYr >lub b0_l1c0 y0ln1z mYqsYdlYr h0qq1nd0 tYsYvvrlYr >lub, b0_l1c0 fun:siy0l0r1 idr0: pr>s5sini tYnzimlYmY:, zY:0n1n fY0liyyYtini stimull0_d1rm0qd0n ib0rYtdir. L0:in 01l1n mtlYq biliyY c0n 0tm0q cYhdi, YslindY hYy0t0 :5Y bilmYyYn bir mYqsYddir. MtlYq, _Yrtsiz bili: q5yd 5tdiymiz :imi h0disYlYr 0lYmindY mvcud d5yildir, d5mYli, >nu YldY 5tmY: n 01l h0disYlYr, tYcrbY 0lYmindYn :Yn0r0 1Em0l1d1r. L0:in 01l1n :0t5q>riy0l0r1n1n y0ln1z hissiyy0t (h0disYlYr) 0lYmindY fY0liyyYti q0nuni >lduund0n, > bu hdudl0rd0n :Yn0r0 1Ed1qd0 zYruri >l0r0q illziy0y0 q0p1l1r. 0nt zY:0n1n id5y0l0r1n0 h5 bir r50ll1q uyun gYlmYdiyini sbut 5tmY: n >nl0r h0qq1nd0 bir-birinY zidd >l0n mh0:imYlYrin mm:nlyn nm0yi_ 5tdirir (0nt1n 0ntin>miy0l0r1). B5lYli:lY, ins0n h0disYlYr (tYcrbY) 0lYmindYn E0ricdY mvcud >l0n _5ylYr 0lYmini d5yil, y0ln1z h0disYlYr 0lYmini dYr: 5dY bilYr. 0nt0 grY idr0: pr>s5si ins0nd0n E0ricdY mvcud >lub, >n0 mYlum >lm0y0n pr5dm5tlYrin ins0n1n hissiyy0t1n0 tYsiri nYticYsindY >y0n0n duyul0rd0n b0_l0y1r. 0nt bu duyul0r zYrindY 0t1l1n fY0liyyYtinin nYticYlYrini h0disYlYr 0lYmi 0dl0nd1r1r. Duyul0r1 >y0d0n E0rici r50ll1ql0r1 isY > zndY _5ylYr 0dl0nd1r1r. H0disYlYr y0ln1z 01l1n fY0liyyYtinin mYhsulu >lduund0n zndY _5ylYr h0qq1nd0 h5 bir inf>rm0siy0 d0_1m1r vY bun0 grY dY >nl0r dYr:5dilmYzdir. zndY _5ylYr 0lYminY y0ln1z zY:0 nfuz 5tmY: iqtid0r1nd0d1r. L0:in nYzYri zY:0, yYni 5lmlYr d5yil, y0ln1z pr0:ti: zY:0 bu i_Y q0bildir. Pr0:ti: zY:0 d5di:dY 0nt ins0n1n z fY0liyytYini id0rY 5tmY:, yYni mYnYvi fY0liyyYt prinsiplYrini mYyyYn 5tmY: q0biliyyYtini, ir0dYni nYzYrdY tuturdu. Ir0dY ins0n0 z d0vr0n1_1n1 Yn mumi pr5dm5tlYrlY (zY:0n1n mYqsYdlYri ilY) uyunl0_d1rm00 im:0n v5rir. Y0ln1z, mYhz, bu cr fY0liyyYt gstYrYn _YEs 0z0d h5s0b 5dilY bilYr. 0nt0 grY ins0n ir0dYsi y0ln1z >nun znn q0r_1s1n0 q>yduu vY zY:0n1n mstYsn0 q0nunu :imi qYbul 5tdiyi mYqsYdlYrY m0li: >lduun0 grY muEt0riyyYtY m0li:dir. B5lYli:lY, ins0n bir tYrYfdYn hissi v0rl1q :imi tYbiYt q0nunl0r1n0, digYr tYrYfdYn isY 0z0d _Y:ildY zY:0, yYni mYnYviyy0t q0nunun0 t0b5dir. TYbiYt 0lYminin prinsipi  h5 bir h0disY z-znn sYbYbi >l0 bilmYz- :imi sYslYnsY dY, mYnYviyy0t /0z0dl1q/ 0lYminin prinsipi  zY:0y0 m0li: v0rl1q z, z n sYbYbdir, >n0 nYyYsY n0il >lm0q v0sitY :imi y0n0_m0q >lm0q - :imi sYslYnir. 0nt1n :0t5q>ri0l imp5r0tiv 0dl0nd1rd11 mYnYviyy0t q0nunun m0hiyyYti bund0n ib0rYtdir. Ins0n zY:0s1n1n q5yri-mYhdud im:0nl0r1 h0qq1nd0:1 m00rifili: YnYnYlYri 0nt1n fYlsYfYsindY ciddi-mYhdudiyyYtY r0st gYlir. 0nt, znn d5diyi :imi, 01l1n im:0nl0r1n1 5tiq0d0  ruhun lmYzliyi, 0z0dl1q vY 0ll0h0 in0m0 y5r s0El0m0q n mYhdudl0_d1rm1_d1r. Bu in0m ins0n0 YEl0qi v0rl1q >lm0q tYlYbini mqYddYs tutm00 EidmYt 5dir. V lm0n :l0ssi: fYlsYfYsinin gr:Ymli nm0yYndYsi I.Q.FiEt5 /1762-1814/0nt1n zndY _5y 0nl0y1_1n1 d>m0ti: tYfY::rn q0l11 :imi rYdd 5dir. FiEt5yY grY 01l1n 0pri>r :0t5q>riy0l0r1 0nt1n iddi0 5tdiyi :imi biliyin nYin:i f>rm0s1n1, >nun hYminin y5g0nY mYnbYyini /mYzmunu/tY_:il 5dirlYr. Biliyin bu mtlYq suby5:tini FiEt5 mtlYq MYn 0dl0nd1r1r. B5lYli:lY, btn mvcud0t1n mtlYq b0_l0n1c1 :imi gtrlYn mtlYq MYnin fY0liyyYti v0rl11 z btn d>lunluu ilY, FiEt5nin q5yri-MYn 0dl0nd1rd11 >by5:tiv 0lYmi y0r0d1r. 0nt1n b0_l1c0 pr>bl5mi >l0n sint5ti: 0pri>r mh0:imYlYr n5cY mm:ndr? - FiEt5 n dY mYr:Yzi mYsYlYdir vY bun0 grY dY > z fYlsYfYsini 5lm h0qq1nd0 tYlim 0dl0nd1r1r. lmi biliyin hYqiqiliyi, FiEt5yY grY >nun il:in mddY0l0r1n1n hYqiqiliyinY Ys0sl0n1r. Bu 0E1r1nc1l0r isY zlyndY sYhih, yYni 0_:0r >lm0l1d1rl0r. D5:0rt :imi FiEt5 dY Yn sYhih prinsip :imi zn dYr: 5tmYyY mr0ciYt 5dir. n sYhih mh0:imY, >nun fi:rincY, MYn v0r0m, MYn - MYnYm zndYr:idir. zndYr:5tmY 0:t1, FiEt5yY grY, hYm fY0liyyYt, hYm dY bu fY0liyyYtin nYticYsidir, yYni >nd0 suby5:t vY >by5:t st-stY d_r, n:i MYnin bu 0:t1nd0 suby5:t z-zn y0r0d1r. FiEt5yY grY MYnin zn y0r0tm0s1 0z0dl1q 0:t1d1r. Bu s0dYcY >l0r0q, mvcud f0:t1n q5yd 5dilmYsi d5yil, zn dYr:5tmY 0:t1 ilY z MYnini muEt0r bir r50ll1q :imi y0r0d0r0q, >nu 0z0dl1q 0lYminY 0p0rm0q d5mY:dir. MYn-MYnYm mh0:imYsi, YslindY 0nt1n z 5ti:0s1n1n Ys0s1n0 q>yduu muEt0r ir0dYdYn b0_q0 bir _5y d5yildir. L0:in FiEt5dY, 0ntd0 >lduu :imi, zYrurYtin h:m srdy vY 5lmin yrYndiyi tYbiYt 0lYmi ilY 0z0dl1q 0lYmi 0r0s1nd0 fYrq y>Edur. FiEt5nin mtlYq MYnindY nYzYri vY pr0:ti: b0_l0n1cl0r st-stY d_r vY tYbiYt y0ln1z ins0n 0z0dl11n1n hYy0t0 :5irimYsi v0sitYsinY 5vrilYrY:, 0ntd0 s0El0d11 mstYqilli: q0l11n1 d0 itirir. Biz tYbiYt pr5dm5tlYrini y0ln1z >n0 grY mstYqil v0rl1ql0r :imi q0vr0y1r1q :i, mtlYq suby5:tin >nl0r1 d>ur0n fY0liyyYti bizdYn gizlidir. Btn >by5:tiv mvcud >l0nd0 suby5:tiv fY0l b0_l0n1c1 0_:0r 5tmY: FiEt5nin fYlsYfYsinin Ys0s mYsYlYlYrindYndir. MYnin fY0liyyYti zn btn d>lunluu ilY hYy0t0 :5irmY: n tYbiYtin tims0l1nd0 mYyyYn m0n5YyY 5htiy0c hiss 5dir vY y0ln1z bunun n > tYbiYti y0r0d1r. Bu m0n5Yni 0r0d0n q0ld1rm0q pr>s5sindY > tYdricYn zn dYr: 5dir vY s>n nYticYdY t0m zn dYr: 5dYrY:, z-z ilY 5yniyyYtY n0il >lm0l1d1r. L0:in bu mYqsYdY 0tm0q s>nlu v0Et YrzindY mm:n >lm0d11nd0n, > d0h0 >E t0riEi pr>s5sin mYn0s1n1 tY_:il 5dYn id50ld1r. lm0n :l0ssi: fYlsYfYsinin digYr nm0yYndYsi ^5llinq /1775-1854/ suby5:t vY >by5:tin Y:sliyinin 5yniyyYtini z fYlsYfYsinin 1E1_ nqtYsi :imi gtrr. , FiEt5 tYrYifndYn suby5:tY vY >nun fY0liyytYinY nYzYrYn i_lYnib h0z1rl0nm1_ in:i_0f prinsipini tYbiYtY tYtbiq 5dYrY:, z diqqYtini n0turfYlsYfY zYrindY cYmlY_dirdi. , tYbiYti 0_01 f>rm0l0rd0n-q5ryi-zvi tYbiYtdYn zvi tYbiYtY :5Yn vY _urun tYz0hr ilY z tY:0mln t0m0ml0y0n zY:0n1n _ursuz hYy0t1 :imi _Yrh 5dirdi. ^5llinq FiEt5nin suby5:tiv, mtlYq MYnin tYdqiqi z0m0n1 0_:0r 5tdiyi in:i_0f q0nunl0r1n1 tYbiYtY :rYrY: tYbiYtin in:i_0f1n1n di0l5:ti: mYnzYrYsini qurm00 0l1_1r. , tYbii >by5:t vY h0disYlYri Y:s qvvYlYrin q0r_1l1ql1 tYsirinin mYhsulu h5s0b 5dirdi. ^5llinq hYmin dvrn tYbiYt_n0sl11n1n bir s1r0 mhm :Y_flYrinY Ys0sl0n0r0q, m5E0nisizmi tYnqid 5dir vY tYbiYti btvl:dY hYy0t1n Ys0s1nd0 dur0n mYqsYdYuyunluq prinsipi ilY iz0h 5tmYyY cYhd 5dirdi. , btn q5yri-zv pr>s5slYri >rq0nizmin in:i_0f1n1n il:in _Yrti :imi 0nl0m00 0l1_1rd1. ^5llinqin n0tur fYlsYfYsindY btn :>smi: stiEiy0y0 nfuz 5dYrY: tYbiYtin vYhdYtini tYmin 5dYn dny0 ruhu h0qq1nd0:1 n5>pl0t>nizm id5y0s1 y5nidYn dirYlmi_ >ldu. ^5llinqin tYlimindY 0nt1n id50lizmi n E0r0:t5ri: >l0n f5n>m5n0l 0lYmi 0z0dl1q 0lYminY q0r_1 q>ym0q m5yli 0r0d0n q0ld1r1l1r. HYr i:i 0lYm, ^5llinqY grY, suby5:tlY >by5:tin vYhdYtindYn ib0rYt >l0n v0hid b0_l0n1cd0n in:i_0f 5dir. FiEt5nin fYrdi _url0 Yl0qYsini h5 v0Et itirmYyYn mtlYq suby5:ti ^5llinqdY dny0n1n il0hi b0_l0n1c1n0 5vrilir. ^5llinqY grY dny0n1n >EcYhYtliyinin v0hid b0_l0n1cd0n n5cY y0r0nm0s1 zY:0 tYrYfindYn dYr:5dilmYz >lub, y0ln1z Esusi bir q5yri-r0si>n0l y>ll0-int5ll5:tu0l intuisiy0 v0sitYsi ilY dYr: 5dilY bilYr :i, bu d0 5lmY d5yil, y0ln1z incYsYnYt vY fYlsYfYyY myYssYrdir. VI l0ssi: 0lm0n fYlsYfYsinin nYhYng sim0s1 G.V.F.H5g5l /1770-1831/ fYlsYfi idr0:1n 0li f>rm0s1n1 int5ll5:tu0l intuisiy0d0n ib0rYt h5s0b 5dYn ^5llinq tYlimini qYbul 5tmir. nun fi:rincY, dny0n1n >EcYhYtliyinin v0hid b0_l0n1cd0n trYdiyini Ys0s v0sitYsi mYntiqi tYfY::r, Ys0s f>rm0s1 isY 0nl0y1_ >l0n r0si>n0l idr0: v0sitYsi ilY dYr: 5tmY: mm:ndr. L0:in bu Esusi nv r0si>n0l idr0:d1r: >nun Ys0s1n1 f>rm0l d5yil, di0l5:ti: mYntiq tY_:il 5dir vY hYrY:Ytv5rici qvvYsi ziddiyyYtdir. H5g5lY grY, 0nl0y1_ h5 dY suby5:tiv trYmY >lm0y1b, >, suby5:tlY >by5:tin FiEt5yY grY h5 v0Et hYy0t0 :5mYyYcYyi mtlYq 5yniyyYtindYn ib0rYt >l0n mtlYq 0nl0y1_d1r. H5g5l, grndy :imi, E0lis 0nl0y1_ _5ylYrin m0hiyyYti ilY 5ynilY_dirYrY:, >nu ins0nl0r1n b0_1nd0 mvcud >l0n suby5:tiv 0nl0y1_l0rd0n fYrqlYndirir. nl0y1_ l0p YvvYldYn Y:sli:lYrin vYhdYti :imi b0_0 d_ldyndYn, >nun zin:i_0f1 d0 di0l5:ti:0n1n q0nunl0r1n0 t0b5 >lm0l1d1r. MYntiq, b5lYlil:lY, H5g5ldY Ys0s1nd0 Y:sli:lYrin vYhdYti vY mb0rizYsinin durduu vY in:i_0f nYzYriyyYsi :imi 0nl0_1l0n di0l5:ti:0 ilY st-stY d_r. %0lis 0nl0y1_1n in:i_0f di0l5:ti:0s1 hYm tYbiYtin, hYm dY ins0n tYfY::rnn mumi in:i_0f q0nunu :imi 1E1_ 5dir. TYbiYt vY ruh /0z0dl1q/ 0lYmlYrini bir-birindYn 0y1r0n 0ntd0n fYrqli >l0r0q, H5g5l >nl0r1 v0hid b0_l0n1c1n  subst0nsiy0  suby5:tin in:i_0f1n1n mEtYlif mYrhYlYlYri :imi nYzYrdYn :5irir. HYr cr in:i_0f, H5g5lY grY, mYyyYn sE5m zrY b0_ v5rir: nYyinsY iddi0 5dilmYsi /t5zis/, bu iddi0n1n in:0r1 /0ntit5zis/ vY nYh0yYt, in:0r1n in:0r1, Y:sli:lYrin bYrtYrYf 5dilmYsi /sint5z/ Sint5zdY, s0n:i, t5zis vY 0ntit5zis b0r1_0r0q, y5ni bir :5yfiyyYt h0l1n1 YmYlY gYtirirlYr. L0:in bu 0E1r1nc1d0 >nl0r1n t0m0milY y>E >lduql0r1n1 d_nmY: d>ru >lm0zd1. H5g5ldY Y:sli:lYrin bYrtYrYf 5dilmYsi >nl0r1n 0r0d0n q0lEd11 dYrYcYdY, 5yni z0m0nd0 s0El0nm0s1, l0:in d0h0 y:sY:, 0hYngd0r vYhdYtdY s0El0nm0s1 d5mY:dir. H5g5l znn Yn by: YsYri MYntiq 5lmindY 0nl0y1_1n z stiEiy0s1nd0 /mhitindY/ zhYrY:Ytini gstYrmYyY 0l1_m1_d1r. HYr bir 0nl0y1_ birtYrYflidir vY bun0 grY dY mYhduddur; bu mYhdudluu zndYn > zn zYruri >l0r0q mYhv 5dYrY:, z Y:sliyinY :5ir. HYr bir 0nl0y1_ y0ln1z z m0hiyyYti cYhYtdYn birtYrYfli >lduun0 grY > hYr cr 0nl0y1_0 d5yil, y0ln1z z birtYrYfliyinin Y:si >l0n 0nl0y1_0 :5ir. Bu s>nuncu 0nl0y1_ z dY g5c-t5z z birtYrYfliyini biruzY v5rir vY btn bu pr>s5s mtlYq vY t0m hYqiqYtin, z-zn dYr: 5dYn id5y0n1n YldY 5dilmYsinY qYdYr d0v0m 5dir. nl0y1_1n btn bu z hYrY:Yti pr>s5si di0l5:ti: y>ll0 b0_ v5rir. HYr bir 0nl0y1_1n birtYrYfliyi >nun zin:i_0f1n1n d0Eili mYnbYyini tY_:il 5dir. nl0y1_ y:sY: mYrhYlYyY  mtlYq id5y0 sYviyyYsinY 0t0n0 qYdYr YldY 5dilmi_ hYr bir in:i_0f pillYsi y0ln1z nisbi hYqiqYti v5rir. B5lYli:lY, H5g5lin di0l5:ti: m5t>du iqil0bi E0r0:t5r d0_1s0 d0, >nun sist5mi mtlYq hYqiqYti YldY 5tmY: iddi0s1nd0 >lub, mh0fizY:0r E0r:t5r d0_1y1r. nun di0l5:ti: m5t>du mtlYq t0m0ml0nm0l1 >l0n vY d5mYli, mtlYq hYqiqYti g5c-t5z YldY 5tmYyi nYzYrdY tut0n sist5min tYlYblYri ilY ziddiyyYtY girir. H5g5l z fYlsYfYsinY bY_YriyyYtin mYnYvi in:i_0f1n1 b0_0 0td1r0n, bu in:i_0f1n s>n mYqsYdi >l0n mtlYq hYqiqYt :imi b0E1r. D5mYli, mumdny0 t0riEi dY z in:i_0f1n1, H5g5lin m0siri >lduu lm0niy0n1n tims0l1nd0 b0_0 0td1rm1_ >lur. lm0n fil>s>fu Ldviq F5y5rb0E /1864-1872/ %I% Ysrin >rt0l0r1nd0 id50lizmin tYnqidi ilY 1E1_ 5tdi. F5y5rb0E0 grY id50lizm r0si>n0ll0_d1r1lm1_ dindYn b0_q0 bir _5y d5yildir. Dinin Ys0s1nd0 5h:0m, 5tiq0d durduu h0ld0, fYlsYfYnin Ys0s1nd0 bili: durur. Din vY >n0 y0E1n >l0n id50lizm, F5y5rb0E1n fi:rincY, ins0n1n m0hiyyYtinin zgYlY_mYsinin, >n0 mYEsus 0tributl0r1n 0ll0h0 isn0d v5rilmYsi nYticYsindY m5yd0n0 gYlmi_lYr. F5y5rb0E1n fYlsYfYsi %VIII Ysr m0t5ri0lizmindYn prinsipi0l _Y:ildY fYrqlYnYn 0ntr>p>l>ji m0t5ri0lizmdir.  hYr cr r50ll11 m5E0ni:i hYrY:YtY mncYr 5tmir vY tYbiYtY m5E0nizm :imi d5yil, >rq0nizm :imi b0E1r. F5y5rb0E fYlsYfYsinin mYr:YzindY fr0ns1z m0t5ri0listlYrindY >lduu :imi, mcYrrYd m0t5riy0 0nl0y1_1 d5yil, ruh vY bYdYnin psiE>fizi:i vYhdYti >l0n ins0n durur. Bu mvq5dYn 1E1_ 5dYrY:, >, ins0n1 mYnYvi v0rl1q :imi _Yrh 5dYn id50list b0E1_l0r1 rYdd 5dir. F5y5rb0E0 grY ruh vY bYdYn 0yr1lm0zd1r vY ins0n1n m0hiyyYtini z t0ml11nd0 gtrlm_ bYdYn tY_:il 5dir. B5lYli:lY, ins0n1n m0hiyyYti s1rf bi>l>ji b0E1md0n _Yrh >lunur vY hYr bir fYrd F5y5rb0E n t0riEi-ruhi v0rl1q d5yil, bir bi>l>ji nv :imi ins0n1n in:i_0f zYncirinin hYlqYsidir. F5y5rb0E ins0n1n btn ictim0i mn0sibYtlYrin mYcmusund0n ib0rYt >l0n ictim0i tYbiYtini grY bilmir. Ins0nl0r1n ictim0i hYy0t1 isY hYmi_Y pr0:ti: E0r0:t5r d0_1d11n0 vY F5y5rb0E mYhz ins0n1n s>si0l-t0riEi tYrYfini grY bilmYdiyindYn, >, ins0nl0r1n t0riEindY vY idr0: pr>s5sindY pr0:ti:0n1n r>lunu nYzYrdYn q01r1r. Idr0:1n id50list _Yrhini tYnqid 5dYrY:, 0bstr0:t tYfY::rlY :if0yYtlYnmYyYn F5y5rb0E, hissi s5yrY mr0ciYt 5dir vY sYnsu0list :imi 1E1_ 5dib, duyul0r1 ins0n bili:lYrinin y5g0nY mYnbYyi h5s0b 5dir. F5y5rb0E1n fYlsYfYsi id50lizmY, EsusYn, H5g5l id50lizminY q0r_1 r50:siy0 :imi y0r0nm1_d1r. H5g5ldY Yn muminin tY:cY zYrindY:i h:mr0nl11 Yn s>n hYddY 0td1r1lm1_d1r. F5y5rb0E ins0nd0 mYhz tYbii-bi>l>ji b0_l0n1c1n md0fiYisi :imi 1E1_ 5tdi. 6 movzu %I% SRIN IINCI YRISI - %% SR FLSFSI PLN Q5yri-:l0ssi: fYlsYfYnin f>rm0l0_m0s1 vY il: mY:tYblYri %% Ysr fYlsYfYsinin mumi sYciyyYsi. N5>p>zitivizm vY >nun tY_Y::l. Pr0qm0tizm :zist5nsi0lizm. DBIYYT 1.F.0smay1lov. Masir QYrb fYlsYfYsi. B.,2002 2.F.Nits_e. ZYrd_t belY dedi. 3.F.0smay1lov. Ziqmund Freyd. B.,1994 4.Z.Freyd. Bir illziyan1n gYlYcYyi; E.Fromm. Psixoanaliz vY din. B.,2004 I %I% Ysrin 60-c1 illYrinY d>ru QYrb fYlsYfYsindY z b0_l0n1c1n1 Intib0h dvrndY b0_ v5rYn mYnYvi-int5ll5:tu0l 5vrili_dYn gtrYn bir mYrYhYlY 0rt1q b0_0 0tm0q zrY idi. Y5ni dvr dny0gr_nn tYmYl prinsiplYri z y0r0d1c1 p>t5nsi0l1n1, d5mY: >l0r :i, btnl:lY r50ll0_d1r0r0q, >E_0EYli fYlsYfi id5y0l0r1n m:YmmYl sist5mini d>urmu_du. Bu z0m0nd0n 5tib0rYn hYmin prinsiplYr Ys0s1nd0 d0h0 mYzmunlu vY y5t:in fYlsYfi id5y0l0r1n m5yd0n0 1Em0s1, pr0:ti:i >l0r0q, mm:nsz idi. Bu dvrn fYlsYfi id5y0l0r1n1n y5t:inliyini vY bit:inliyini nYzYrdY tut0r0q, >E v0Et bu dvr QYrb fYlsYfYsindY :l0ssi: mYrhYlY :imi sYciyyYlYndirirlYr. BYs :l0ssi: fYlsYfYsinin 1E1_ nqtYsini tY_:il 5dYn prinsiplYr n int5qr0tiv Yl0mYt nYdir? Bu su0l0 YgYr bir szlY c0v0b v5rmYyY 0l1_s0q, >nd0 d5yY bilYri: :i, bu Yl0mYt 5yni z0m0nd0 :l0ssi: fYlsYfYnin b0_l1c0 sYciyyYsi >l0n r0si>n0lizmdir. S>n dvr >rt0 YsrlYrdY vr>p0 cYmiyyYtindY b0_ v5rYn bir s1r0 YhYmiyyYtli h0disYlYr (sYlib yr_lYrinin 0vr>p0l1l0r n fYl0:YtlY nYticYlYnmYsi, msYlm0n dny0s1 vY zYngin isl0m mYdYniyyYti ilY y0E1nd0n t0n1_l1q, msYlm0n 0limlYri vY fil>s>fl0r1 v0sitYsi ilY 0vr>p0l1l0r1n qYdim Yun0n mYdYniyyYtini y5nidYn :Y_f 5tmYsi vY s.) Eristi0n :isYsinin cYmiyyYtdY:i mYnYvi nfuzunu E5yli dYrYcYdY s0rs1td1. lY hYmin dvrdY vr>p0d0 f5>d0l d01n1ql11n1n 0r0d0n q0ld1r1l0r0q, mYr:YzlY_mi_ iri dvlYtlYrin m5yd0n0 1Em0s1 :lisYnin dnyYvi hYy0t zYrindY:i tYsirin dY :Ys:in _Y:ildY zYiflYtdi. r0l h0:imiyyYti gnbYgn mh:YmlYnYrY:, :ilsYnin, dnyYvi i_lYrY md0EilY 5tmYsini 0rd1c1l >l0r0q mYhdudl0_d1rm00 b0_l0d1. Btn bunl0r Eristi0n :ilsYsinin z YvvYl:i mvq5lYrini itirmYsinY vY cYmiyyYtdY 0z0d fi:irliyin b0_ q0ld1rm0s1n0 sYbYb >ldu. Intib0h mYdYniyyYtinin f>rm0l0_m0s1nd0 bu f0:t hYll5dici r>l >yn0d1. Intib0h dvrnn by: mtYfY::irlYri dny0, ins0n vY >nun bu dny0d0 y5ri vY r>lu h0qq1nd0 d_nYr:Yn istin0d nqtYsi :imi 0rt1q Eristi0n dininin gstYri_lYrinY d5yil, 01l0, mYntiqY stnl: v5rmYyY b0_l0d1l0r. nl0r gm0n 5dirdilYr :i, tYbiYt dny0n1n il0hi pl0n1n1n hY:: >lunduu bir :it0bd1r. Bun0 grY dY dny0n1n il0hi b0_l0n1c1n1 dYr: 5tmY: n mqYddYs y0z1l0r1 (Eristi0nl11n 5h:0ml0r1n1) YzbYrlYmY: d5yil, ll0h1n sirrlYrinin hY:: >lunduu tYbiYt :it0b1n1 ins0n zY:0s1n1n gc ilY yrYnib, dYr: 5tmY: l0z1md1r. B5lYli:lY, 0rt1q Intib0h dvrndYn b0_l0y0r0q, zndY zY:0n1 vY mYntiqi ml0hizYlYri birlY_dirYn r0si>0nilzm dny0gr_nn Ys0s 0nl0y1_1n0 5vrilir. %VII Ysri QYrb mYdYniyyYtinin t0riEindY, h0ql1 >l0r0q, dn_ nqtYsi :imi dYyYrlYndirirlYr. Y5ni dvrn m0hiyyYt E0r0:t5risti:0s1 >l0n 5lm inqil0b1, mYhz, bu YsrdY b0_ v5rdi. Intib0h dvr mtYfY::irlYrinin :Y_f 5tdiyi 5:sp5rim5nt0l m5t>dl0 riy0zi m5t>dl0r1n q>vu_m0s1 nYticYsindY t0m0milY y5ni tipli 5lm >l0n 5:sp5rim5nt0l-riy0zi tYbiYt_n0sl1q m5yd0n0 1Ed1. Y5ni dvr 5lminin cYmi bir n5Y >nilli: YrzindY q0z0nd11 h5yrYt0miz uurl0r ins0nl0r1n _urun0 5lY gcl tYsir gstYrdi :i, t5zli:lY v0rl10 5lmi y0n0_m0 vY r0si>n0l-5lmi tYfY::r tYrzi dvrn d>min0nt h0disYsinY s5vrildi. TYs0dfi d5yildir :i, Y5ni dvr fYlsYfYsinin, d5mY: >l0r :i, btn mY:tYb vY cYrYy0nl0r1 n ins0n 0l1n1n mYn_Yyi vY tYbiYti, 5lmi biliyin mYnbYlYri vY >nun YldY 5dilmYsinin r0si>n0l m5t>dl0r1 h0qq1nd0 pr>bl5mlYr b0_l1c0 mvzul0rd1r. M00rifili: Ysri :imi y0dd0_l0rd0 q0l0n %VIII YsrdY z b0_l0n1c1n1 Intib0h dvrndYn gtrYn r0si>0nlizm YnYnYlYri d0h0 d0 mh:YmlYndi. M00rifili: fYlsYfYsi ins0n zY:0s1n1 tYrYnnm 5dir, >nu tYriflYyYrY: gylYrY q0ld1r1rd1. nl0r h5s0b 5dirdilYr :i, zY:0 q0r_1s1nd0 v0rl11n duru_ gYtirY bilYgY: h5 bir sirri mvcud d5iyldir. ZY:0n1n vY >nun d0_1y1c1l0r1 >l0n 5lm vY m00rifin tYrYqqisi nYticYsindY btn hYqiqYtlYrin zY 1E0c01 gn > qYdYr dY uz0qd0 d5yildir. M00rifilYr dYrindYn in0n1rd1l0r :i, ins0n 01l1 vY mumiyyYtlY, r0si>0nl b0_l0n1c nYin:i dny0n1 dYr: 5tmY:, hYminin >nu r0di:0l _Y:ildY dYyi_dirmY: qdrYtinY m0li:dir. CYmiyyYtin zY:0n1n prinsiplYri Ys0s1nd0 y5nidYn qurulm0s1 ins0nl0r1n YsrlYr b>yu 0rzul0d1ql0r1 vY h0qq1n, bYr0bYrliyin, Ymin-0m0nl11n tYntYnYsi >l0n Yd0lYtli cYmiyyYtin, nYh0yYt :i, tY_Y::l t0pm0s1n0 gYtirib 1E0r0c0qd1r. z q0r_1s1n0 Yd0lYtli cYmiyyYt, zY:0 sYltYnYtli y0r0tm0q :imi nYcib mYqsYdlYr q>y0n By: Fr0ns0 inqil0b1 bu: imi m00rifili: _0rl0r1 0lt1nd0 b0_ v5rdi. Y5ni dvr 5lminin srYtli in:i_0f1 nYticYsindY tYbiYtdY b0_ v5rYn mEtYlif h0disYlYri id0rY 5dYn >by5:tiv q0nunl0r1n :Y_f 5dilYrY: dYr: 5dilmYsi btn dny0d0 ciddi bir niz0m1n h:m srmYsi h0qq1nd0 tYsYvvrlYrin g5ni_ y0y1lm0s1n0 tY:0n v5rdi. Bu tYsYvvrlYrin 1E1_ nqYtsini v0rl11n 01l0uyun, r0si>n0l pl0n1n1n mvcudluu h0qq1nd0 id5y0 tY_:il 5dirdi. Gm0n 5dirdilr :i, v0rl11n tYmYlindY dur0n bu r0si>n0l pl0n tYbiYtdY vY ins0nl0r 0lYmindY b0_ v5rYn s0ys1z-h5s0bs1z h0disYlYr v0sitYsi ilY r50ll0_0r0, hYy0t0 :5ir. B5lYli:lY 01l, zY:0 tY:cY ins0n0 E0s >l0n idr0:i q0biliyyYt :imi d5yil, 0yr1-0yr1 fYrdlYrdYn 0s1l1 >lm0d0n mstYqil _Y:ildY mvcud >l0n vY dny0d0 b0_ v5rYn vY v0rs0, h0m1s1n0 istiq0mYt v5rYn mYqsYdYuyunluq vY q0nun0uyunluq prinsipi :imi b0_0 d_lrd. TYs0dfi d5yildir :i, 0lm0n :l0ssi: fYlsYfYsinin ^5llinq vY H5g5l :imi nm0yYndYlYri zY:0n1 btn v0rl11n y0r0d1c1 b0_l0n1c1 h5s0b 5dYrY:, >n0 >nt>l>Ji mYzmun v5rirdilYr. ZY:0n1n bu cr g5ni_ bir >nt>l>Ji :0t5q>riy0 :imi _Yrh >lunm0 sYbYblYrindYn biri di :>n:r5t fYrdlYrdYn 0s1l1 >lm0y0r0q mvcud >l0n ictim0i id5y0l0r1n, mYnYvi dYyYrlYrin vY YEl0qi-hquqi n>rm0l0r1n ins0n hYy0t1 vY cYmiyyYt zYrindY by: tYsir gcnY m0li: >lm0s1d1r. l0ssi: fYlsYfYdY v0rl11n m0hiyyYtini if0dY 5dYn 0nl0y1_l0r dny0n1n 01l0uyun, r0si>n0l stru:tur0 m0li: >lm0s1 h0qq1nd0 tYsYvvrlYrdYn irYli gYlirdi. Dny0d0 r0si>n0l bir niz0m h:m srdynY grY v0rl1q m0hiyyYtcY m:YmmYl vY bit:indir. Ins0n1 Yh0tY 5dYn 0lYmdY m_0hidY >lun0n dYyi_:Ynli: vY din0mizm v0rl11n m0hiyyYt E0r0:t5risti:0l0r1 >lm0y1b s>n mYqsYdin  dny0n1n tYmYlindY dur0n r0si>n0l pl0n1n r50ll0_m0s1n0 EidmYt 5dYn v0sitYlYrdir. B5lYli:lY, m:YmmYlli:, bit:inli: vY h0rm>niy0 :l0ssi: fYlsYfYdY v0rl11n Ys0s EsusiyyYtini if0dY 5dYn 0nl0y1_l0r :imi 1E1_ 5dirlYr. L0:in %I% Ysrin 60-c1 illYrindYn b0_l0y0r0q, QYrb fYlsYfYsindY v0rl11n 01l0uyun stru:turu h0qq1nd0 :l0ssi: fYlsYfYi id5y0l0r :Ys:in _Y:ildY tYnqid 5dilmYyY b0_l0d1. Y5ni y0r0nm0qd0 >l0n cYrYy0nl0r :l0ssi: fYlsYfYnin r0si>n0lizminY q0r_1 1E0r0q, iddi0 5dirdilYr :i, m:YmmYlli: vY bit:inli: d5yil, Y:sinY, 0rd1-0r0s1 :YsilmYz dYyi_:Ynli: vY d0im y5nilY_mY v0rl11n b0_l1c0 EsusiyyYtlYridir. L0:in bu EsusiyyYtlYr c0nl1 0lYmin  hYy0t1n Ys0s Yl0mYti >lduun0 grY, y5ni y0r0n0n bu fYlsYfi cYrYy0nl0r1 hYy0t fYlsYfYsi 0dl0nd1rm00 b0_l0d1l0r. HYy0t fYlsYfYsinin tYmsililYrindYn >l0n v>lyunf0rizm (Ys0s1 0lm0n fil>s>fu . ^>p5nh0p5r tYrYfindYn q>yulmu_dur) v0rl11 f0silYsiz dYyi_:YnliyY vY y5nilY_mYyY tYhri: 5dYn b0_l0n1c1, mumiyyYtlY, fY0liyyYt prinsipi :imi 0nl0_1l0n ir0dY h5s0b5 5dirdi. V0rl11n tYmYlindY r0si>n0l b0_l0n1c d5yil, hYr cr dYyi_:Ynliyin vY n0r0h0tl11n mYnbYyi >l0n ir0dY durur. HYy0t fYlsYfYsinindigYr nm0yYndYsi >l0n 0lm0n fil>s>fu F.Nits_5 ^>p5nh0n5rin ir0dY 0nl0y1_1n1 h:mr0nl1q ir0dYsi :imi :>n:r5tlY_dirdi. H:mr0nl1q tY:cY ins0n0 E0s >l0n istY: >lm0y1b v0rl11n, >nun btn f>rm0l0r1nd0 tYz0hr 5dYn Ys0s Yl0mYtidir. V0rl11 f0silYsiz btv 0E1n h5s0b 5dYn .B5rqs>n iddi0 5dirdi :i, :l0ssi: r0si>n0lizmin Ys0s 0nl0y1_1 >l0n mYntiqi tYfY::r v0rl11n, mYhz, bu Ys0s EsusiyyYtini Y:s 5tdirmYyY q0dir d5yildir. TYfY::r bir-birindYn tYcrid 5dilmi_ 0nl0y1_l0rd0n ib0rYt dis:r5t pr>s5sdir. Bun0 grY dY > v0rl11 sYciyyYlYndirYn btv 0E1n1 Y:s 5tidirmYyY q0dir d5yil. nl0y1_l0r1n mYzmunu d>nuqdur, n:i >nl0r st0bil, mumi vY tY:r0rl0n0n mYq0ml0r1 Y:s 5tdirir. V0rl1q isY 0rd1-0r0s1 :YsilmYdYn d0im y5nilY_ir. V0rl11n tYbiYtini if0dY 5dYn f0silYsiz btv 0E1n1 y0ln1z >nun z :imi btv idr0:i q0biliyyYt >l0n intuisiy0 Y:s 5tdirY bilYr. Intuisiy0 v0rl11 tYfY::r :imi dis:r5t 0nl0y1_l0rd0 d5yil, >nun btvlyndY Y:s 5tdirir. Q5yri-:l0ssi: fYlsYfYnin digYr nm0yYndYsi %I% Ysrin 40-c1 illYrindY m5yd0n0 gYlmi_ m0r:sist mY:tYbdir. M0r:sizm :l0ssi: fYlsYfYnin r0is>n0lizmini in:0r 5tmYsY dY, zY:0n1n vY >nun d0_1y1c1l0r1 >l0n 5lm vY m00rifin tYrYqqisinin cYmiyyYtdY ::l dYyi_i:li:lYr y0r0tm01n Ys0s v0sitsYsi >lduunu qYbul 5tmirdi. M0r:sizmY grY mYnYvi fY0liyyYt d5yil, pr0:ti: fY0liyyYt cYmiyyYtdY dYrin 5vrili_ y0r0tm00 q0dirdir. Pr0:ti: fY0liyyYtin stru:turund0 m0r:sizm m0ddi ist5hs0l0 hYll5dici st0tus v5rirdi. mmdny0 t0riEi in:i_0f pr>s5sinin t0b5 >lduu univ5rs0l q0nun m0ddi ist5hs0l pr>s5sindY y0r0n0n ist5hs0l mn0sibYtlYrinin mYhsuld0r qvvYlYrin in:i_0f sYviyyYsinY vY E0r0:t5rinY uyunluu q0nunudur. MYhsuld0r qvvYlYrdY ist5hs0l mn0sibYtlYri 0r0s1nd0 y0r0n0n ziddiyyYt s>si0l inqil0b v0sitYsi ilY hYll >lunur vY cYmiyyYt bu y>ll0 bir ictim0i-iqtis0di f>rm0siy0d0n tYrYqqinin d0h0 y:sY: pillYsi >l0n y5ni bir ictim0i-iqtis0di f>rm0siy0y0 :5ir. MYhsuld0r qvvYlYrlY mv0fiq ist5hs0l mn0sibYtlYrinin mYcmus ist5hs0l sulu 0dl0n1r. znYmYEsus ist5hs0l sulun0 m0li: >l0n cYmiyyYti isY m0r:sizm ictim0-iqtis0di f>rm0siy0 0dl0nd1r1r. T0riEdY b5_ ictim0i-iqtis0di f>rm0siy0 mvcud >lmu_dur: ibtid0i-icm0 qurulu_u, quld0rl1q, f5>d0lizm, :0pit0lizm vY s>si0lizm. M0r:sizm bunl0r1 s>si0l-t0riEi tYrYqqinin 0rd1c1l pillYlYri h5s0b 5dir. II FYlsYfi mY:tYblYrin vY cYrYy0nl0r1n s0y1n0 grY %% Ysr, bu cYrYy0nl0r1n bYzilYrinin hYlY %I% YsrdY y0r0nm0s1n0 b0Em0y0r0q, zndYn YvvYl:i Ysri E5yli dYrYcYdY stYlYyir. Bu cYrYy0nl0r1n Y:sYriyyYti n ssi5ntizm vY 0ntissi5ntizm sYciyyYvidir; >nl0rd0n bYzilYri 5lmin r>lunu vY YhYmiyyYtini tYriflYyib gylYrY q0ld1r1r, bYzilYri isY, Y:sinY, >nu :Ys:in tYnqid 5dirlYr. Bu b0E1md0n pr0qm0tizm, 0n0liti: fYlsYfY, n5>p>zitivizm, p>str>zitivizm vY stru:tur0lizm ssi5ntizm istiq0mYtinY 0iddirlYr; >nl0r r0si>n0lizm istin0d 5dYrY: :l0ssi: fYlsYfi YnYnYlYri d0v0m 5tdirirlYr. HYy0t fYlsYfYsi, 5:zist5nsi0lizm, h5rm5n5vti:0, p5rs>n0lizm vY p>stm>d5rnizm cYrYy0nl0r1 5lmi vY r0si>n0lizmi tYnqid 5dYrY:, 0ntissi5ntist mvq5 tuturl0r. F5n>m5n>l>giy0y0 gYlincY > bu mYsYlYdY fYrqli mvq5 tutur. , bir tYrYfdYn zn 5lmY q0r_1 q>y0r0q, iddi0 5dir :i, fYlsYfY 5lmlY mq0yisYdY v0rl10 d0h0 fund0m5nt0l vY dYrin y0n0_m0d1r. Bu mYn0d0 f5n>m5n>l>giy0 y0ln1z fYlsYfYnin t0m vY hYqiqi bili: v5rdiyini, 5lmlYrin isY pYr0:Yndi mYlum0tl0r t>plusu >lduu iddi0 5dYn H5g5lin fYlsYfYsi ilY sYslY_ir. DigYr tYrYfdYn dY f5n>m5n>l>giy0 h0ns1s0 FfqYlilm, d0h0 ciddi 5lm st0tusu q0z0nm0q istYyYrY: :>n:r5t 5lmlYri zY:0n1 t5Eni:i _url0 YvYz 5tmY:dY ittih0m 5dir. %% Ysrin 0E1r1n0 rfndY p>stm>d5rmizmin tYsiri 0lt1nd0 fYlsYfYdY q5riy-:l0ssi: m5yllYr YhYmiyyYtli dYrYcYdY gclYndi. Bununl0 Yl0qYd0r >l0r0q, p>stm>d5rnist cYrYy0nl0r1 >E v0Et p>stq5riy-:l0ssi: istiq0mYtY 0id 5dirlYr. M0sir QYrb fYlsYfYsinin Yn mhm EsusiyyYtlYrindYn birini linqvisti: 5vrili_ tY_:il 5dir. Linqvisti: 5vrili_ %% YsrdY b0_ v5rdi; bu 5vri_i d>ur0n sYbYblYrdYn biri m5t0fizi:0n1 0r0d0n 0td1rm0q vY fYlsYfYni Ysl 5lmY 5virmY: istYiyndYn irYli gYlirdi. Bu h0disY dYrin p0r0diqm0l E0r0:t5r d0_1y1r, b5lY :i, >, tYfY::r vY suby5:t p0r0diqm0s1nd0n dil vY mYn0 p0r0diqm0s1n0 :5id d5mY:dir. N5>p>zitivizmin d0EilindY vY >n0 y0E1n >l0n fYlsYfi cYrYy0nl0rd0 (0n0liti: fYlsYfYdY, 5lm fYlsYfYsindY) linqvisti: 5vrili_in hYy0t0 :5smYsindY L.Vitg5n_t5ynin MYntiqi-fYlsYfYi tr0:t0t (1912-ci il) YsYrinin Esusi r>lu >ldu. z tYdqiq0tl0r1nd0 Vitg5n_t5yn b5lY bir nYticYyY gYlir :i, mYhz dil dny0n1n bizdY mvcud >l0n >br0z1n1 f>rm0l0_d1r1r. Bu cr y0n0_m0 dil, tYfY::r vY r50ll0q 0r0s1nd0:1 mn0sibYtlYrY d0ir YnYnYvi tYsYvvrlYri r0di:0l _Y:ildY dYyi_dirir. Vitg5n_t5yn iddi0 5dirdi :i, h:mlYrin (mh0:imYlYrin) stru:turu f0:tl0r1n stru:turunu mYyyYn 5dir. Linqvisti: 5vrili_ fYlsYfY ilY 5lm 0r0s1nd0 sYl0hiyyYt sf5r0l0r1n1 d0 bir-birindYn 0y1r1r: 5lm f0:tl0r h0qq1nd0, fYlsYfY isY dil h0qq1nd0 d0n1_1r. lm birb0_0 g5rY:li:lY Yl0qYd0rd1r. FYlsYfY isY hYm 5lm dilinin, hYm dY 0di tYbii dilin tYhlili ilY b0l1 >l0n i:inci-m5t0linqvisti:  fY0liyyYtdir. Linqvisti: 5vrili_ fYlsYfYni >nt>l>Ji vY m5t0fizi: iddi0l0rd0n mYhrum 5dir. N5>p>zitivizmY grY m5t0fizi:0 dildYn q5yri  m:YmmYl, sui-istif0dY 5dilmYsi nYticYsindY y0r0nm1_d1r. Bun0 grY dY fYlsYfYnin vYzifYsi h:mlYri vY y0 mYtnlYri d>l0_1q vY mYntiqi cYhYtdYn 0yd1n >lm0yn0 if0dYlYrdYn tYmizlYmY:dir. ntiss5ntist cYrYy0nl0rd0 linqvisti: s5vrili_in hYy0t0 :5mYsi M.H0yd5gg5rin 0d1 ilY b0l1d1r. , hYy0t fYlsYfYsinY vY f5n>m5n>l>giy0n1n b0nisi .Huss5rlY istin0d 5dYrY: y0z1rd1 :i, dny0 dildY mvcuddur. nun mh0:imYlYrindY dil ins0n mvcudluunun fund0m5nt0l 0tributun0 s5vrilir. FYlsYfYnin missiy0s1, H0yd5gg5rY grY, dillY d5mYli v0rl1ql0, di0l>q h0qq1nd0 mh0:imYlYrdYn ib0rYtdir, n:i dil v0rl11n tYcYssmdr. Fransada meydana gYlYn strukturalizm qYrb fYlYsYfindY linqvistik dn_ xYttini davam etdirdi. Strukturalizm F.de Sossyurun tYfYkkr vY xarici alYmY qar_1 dilin _Yksiz stnlyY malik olduunu vurulayan struktur linqvistikas1na sykYnir. XX Ysrin ikinci yar1s1nda stiyentist cYrYyan zYiflYyYrYk Yks istiqamYtY yax1nla_1r. 0ndi dY masir mYdYniyyYtin daha nfuzlu vY geni_ yay1lm1_ fYlsYfi tYlimlYrinY nYzYr salaq. III 1925-ci ildY Avstriyada M.^likin, R.Karnap1n, Q.Feygelin, K.Gyodelin, O.Neyrat1n, F.Vaysman1n vY b. i_tirak1 ilY Vyana dYrnYyi yarad1ld1. Bu dYrnYk 0ngiltYrYdY A.Ayerin simas1nda znY fYal tYrYfda_ vY tYbliat1 YldY etdi. Vyana dYrnYyinin ideyalar1n1 digYr ingilis filosofu Q.Rayl da bl_drrd. Pol_ada A.Tarski vY K.Aydukevi ba_da olmaqla fYlsYfY tarixinY neopzitivizm ad1 alt1nda daxil olmu_ Lvov-Var_ava mYntiqilYr dYrnYyi meydana gYlmi_dir. O, masir qYrb fYlsYfYsinin Ysas cYrYyanlar1ndan birinY evrilmi_dir. O, XX Ysrin ba_lan1c1nda ba_ vermi_ elmi inqilab1n gedi_indY irYli srlYn a_a1dak1 aktual fYlsYfi-metodoloji problemlYrin tYhlili vY hYllinin iddias1nda idi: elmi tYfYkkrn simvolik-i_arY vasitYlYrinin rolu, elmin empirik bazas1 ilY nYzYri apparat1n1n bir-birinY nisbYti, biliyin riyazilY_dirilmYsi vY formalla_d1r1lmas1n1n mahiyyYti vY funksiyalar1 vY s. FYlsYfY ilY elmi qar_1-qar_1ya qoyan neopozitivizmin nmayYndYlYri hesab edirdilYr ki, yeganY mmkn olan bilik xsusi elmi bilikdir. Onlar1n fikirlYrinY grY, YnYnYvi fYlsYfi mYsYlYlYr psevdoanlay1_lar kYsb edYn terminlYrlY ifadY olunur. Psevdoanlay1_lar1n tYyinini isY yoxlamaq mmkn deyil (mYsYlYn,  substansiya anlay1_1). Ona grY dY YnYnYvi fYlsYfi mYsYlYlYr neopozitivistlYr tYrYfindYn mYnas1z metafizika elan olunurdu. Bu mYnada neopozitivizm yeni formalarda C.Berkli vY D.Yum empirizmi vY fenomenalizminin YnYnYlYrinin davam1s1 idi. O.Kont vY Q.Spenserin klassik pozitivizmindYn fYrqli olaraq neopozitivizm fYlsYfYnin vYzifYsini xsusi olaraq elmi biliyin sistemlY_dirilmYsindY vY mumilY_doirilmYsindY yox, biliyin dil formalar1n1n tYhlili zrY fYaliyyYtdY grrd. Obyektiv reall11n mvcudluu vY _urun bu reall1a mnasibYti mYsYlYsini d_nlm_ mYsYlY hesab edYn E.Max vY R.Avenarius pozitivizminin psixoloji formas1ndan neopozitivizmi fYrqlYndirYn cYhYt o idi ki, o, bu problemi fYlsYfi tYhlili psevdomYsYlYlYr sahYsinY aparan elmdYnkYnar metafizika problemi kimi _Yrh edirdi. NeopozitivistlYrin fikrincY, fYlsYfYnin predmeti dil, z dY biliyin ifadY formas1 kimi elm dili, habelY bu biliyin tYhlili vY onun dildY ifadYsi imkanlar1 zrY fYaliyyYt olmal1d1r. Metafizika sadYcY yanl1_ yox, dilin mYntiqi normalar1 nqteyi-nYzYrdYn mYnas1z tYlim elan olunurdu. Art1q qeyd etdiyimiz kimi, neopozitivizmin Ysas ideyalar1 Vyana dYrnYyinin fYaliyyYti YrivYlYrindY formala_m1_d1r. !930-40-c1 illYrdY xsusi populyarl1q qazanm1_ ideyalar mYhz burada, ziyal1lar, alimlYr dairYsindY formulY edilmi_dir. Bu ideyalardan fYlsYfYnin elm dilinin mYntiqi tYhlilinY mncYr edilmYsi, mYntiq vY riyaziyyat1n elm dilindY formal dYyi_ikliklYr kimi _Yrh olunmas1 vY s. qeyd etmYk olar. Bu mstYvidY klassik fYlsYfY vY elmi bilik tYnqidi tYhlilY mYruz qal1rd1. Bu bax1_lar 1930-cu illYrdY bYrqYrar olmu_ vY mYntiqi pozitivistlYrdYn vY Lvov-Var_ava mYktYbindYn ba_qa, Mnster mYntiq qrupunun zvlYrinin, Upsal mYktYbinin, bir s1ra AB^ elm fYlsYfYsi nmayYndYlYrinin (Bricmen, Q.Morris) dY qo_ulduu elmi-tY_kilati, habelY ideya birliyinin Ysas1na evrildi. Lakin art1q 1950-ci illYrdY mYlum olur ki, fYlsYfi vY elmi bilikdYn metafizikan1n eliminasiya etmYk mYqsYdini gdYn inqilab midlYri dorultmad1. MYlum olmu_dur ki, klassik metafizika problemlYri tYkcY insan fYaliyyYtinin, insan1n mahiyyYtinin dYrkindY yox, hYminin epistemoloji problemlYrin dY tYhlilindY vacib rol oynay1r. Bundan ba_qa, elm dilini tam hYcmdY formalla_d1rma1n da mmknszly zY 1xm1_d1. MYntiqi pozitivistlYr verifikasiya prinsipini modivikasiya etmYyY cYhd gstYrsYlYr dY, mYlum olmu_dur ki, elmi nYzYriyyYlYrin strukturunda verifikasiya prinsipinin kmYyi ilY yoxlan1lmas1 mmkn olmayan metafiziki fikirlYr var. NeopozitivistlYrin mYntiqi vY riyazi cmlYlYrin analitik hYqiqYt olmalar1 haqq1nda fikirlYri Kuayn tYrYfindYn Ysasl1 tYnqidY mYruz qalm1_d1r. Bununla belY elm tarix_naslar1 Kollinqvud, Koyre vY ba_qalar1 mY_hur tYbiYt_naslar1n orijinal mYtnlYrini tYhlil etmYklY neopozitivistlYrin tYklif etdikYri modelin qeyri-adekvat olduunu sbut etmi_dilYr. Bu mYtnlYr metafiziki konstruksiyalar1n fundamental elmi nYzYriyYlYrin yarad1lmas1nda mhm rol oynad11n1 sbut etmi_di. FYlsYfYdY antipozitivizm cYrYyanlar1 (ekzistensializm, fYlsYfi antropologiya vY s.) gclYnir. 1950-ci illYrdYn ba_layaraq neopozitivizm anlay1_1 tYdricYn  analitik fYlsYfY analy1_1 ilY YvYz olunur ki, onun da bir hissYsini linqvistik fYlsYfY tY_kil edir. Neopozitivizmin mumi antimetazifika ynYli_liyini bl_drYn bu fYlsYfi cYrYyanlar dilY verilYn sYrt mYntiqi tYlYblYrdYn imtina edirlYr. HYtta Mur vY yetkin Vitqen_teynin ard1c1llar1 hesab edrilYr ki, tYhlilin obyekti tYbii dil olmal1d1r. Bununla fYlsYfi problemlYrin dildYn dzgn istifadY olunmamas1 nYticYsindY meydana gYldiyini sylYyYn neopozitivistlYrin ideyas1 bu tYhlil n sYciyyYvidir. Neopozitivizm elm fYlsYfYsinY dair masir ara_d1rmalara da z tYsirini gstYrmi_di. 1960-70-ci illYrdY YsasYn Popperin ideyalar1n1n tYsiri alt1nda postpozitivizm adlanan cYrYyan (Lakatos, Feyerabend, Kun, Tulmin vY b.) meydana gYlir.  Metafizika n1 reabilitasiya edib neopozitivizmin epistemologiyas1n1 daima tYnqid edtsY dY, o, yenY dY neopozitivizmin o Ysas ideyas1ndan 1x1_ edir ki, elmi nYzYriyyYlYrin sYrbYst _YkildY i_lYmYsinY baxmayaraq elmdY reall1q yaln1z biliyin faktual sYviyyYsi ilY tYmsil olunur. NeopozitivistlYrin irsi nYzYriyyYni empirik mYlumatlarla YmYliyyatlar1n apar1lmas1 zrY xalis linqvistik  alYtlYr kimi _Yrh edYn masir instrumentalizm nmayYndYlYrinY dY z tYsirini gstYrmi_dir. IV Praqmatizm tYliminin Ysaslar1 AB^ filosofu arlz Pirs (1859-1914) tYrYfindYn qoyulmu_dur. O, bu cYrYyan1n proqram1n1 formulY edib onun ad1n1 tYklif etmi_dir. PirsY grY, praqmatizm real hYyatla bal1 olan alim, tYdqiqat1 n sYciyyYvi olan  laboratoriya ruhu nun ifadYsinY xidmYt gstYrmYlidir. Onun ba_l1ca mYqalYlYrinin ( qidYnin mhkYmlYndirilmYsi vY  qidYlYrimizi necY ayd1n edYk ) Ysas mvzusu bilik, YqidY vY hYrYkYtlYrin bir-birinY qar_1l1ql1 mnasibYtlYridir. mumiyyYtlY praqmatizm XIX Ysrin 70-ci illYrindY KembricdY (_tat Massausets) topla_an vY Pirs tYrYfindYn  Metafizik klub adland1r1lan kiik bir elmi i_ilYr qrupunun fYaliyyYti nYticYsindY meydana gYlmi_dir. Pirsin yuxar1da adlar1n1 gstYrdiyimiz mYqalYlYri i_1q z grYndY diqqYtdYn kYnar qald1lar. 1898-ci ildY psixoloq vY filosof Uilyam Cem  FYlsYfi anlay1_ vY praktiki nYticYlYr Pirsin ideyalar1n1 dirYldib inki_af etdirmi_, onlara sadY formakar vermi_di. Bundan sonra praqmatizm canl1 fYlsYfi diskussiyalar predmeti oldu. XX Ysrin YvvYllYrindY praqmatizmY C.Dyui vY C.V.Mid dY qo_uldular. Yarand11 andan praqmatizm zndYn YvvYlki fYlsYfYnin bir s1ra ba_l1ca ideyalar1ndan imtina edib fYlsYfi tYfYkkrn tamamilY yeni tipini tYklif etmi_di. FYlsYfi tYfYkkrn bu yeni tipi insan1n hYrYkYtlYrinY yeni tYrzdY yana_1r. Bu fYlsYfYdY insan1n hYrYkYtlYri Ytraf1nda btn anlay1_lar vY konsepsiyalar1n hYrlYnib formala_d11 ox kYsb edir. sasYn reflektor yox, _urlu vY mYqsYdynl xarakterY da_1yan hYrYkYt bu vY ya digYr formada insan hYyat1n1n (hYyat fYaliyyYtinin) Ysas formas1n1 tY_kil etdiyinidYn mYhsuldar hYrYkYti tYmin edYn _ur mexanizmlYri, tYfYkkr srtukturlar1 haqq1nda mYsYlY qalx1r. Praqmatizmin banisi olan PirsdY mYsYlY bu mstYvidY qoyulur. Onun fYrqli cYhYti isY onda idi ki, o, idraki fYaliyyYti xarici (obyektiv) alYmY aid etmYyib diqqYti s1rf daxili , Ysas psixoloji proseslYrY ynYldirdi. Pirs bilik yox, bu vY ya digYr sulla davranmaa adYt etdiyimiz vYrdi_ kimi anlad11 inamdan bYhs edir. BiliyY Yks olan anlay1_ xYbYrsizlik, bilmYmYdirsY, Pirs inama qar_1 hYrYkYtlYrin mntYzYmliyini pozan _bhYni qoyur. Art1q (hYrYkYt nqteyi-nYzYrdYn) idrak prosesi bilmYmYdYn biliyY yox, _bhYdYn inama, z dY subyektiv yox, kollektiv vY ya sosial inama keid mYnas1n1 vermYyY ba_lay1r. Obyektiv bilik cYmiyyYt tYrYfindYn qYbul olunmu_ inam anlay1_1 ilY YvYz olunur. HYqiqYtY gYlincY, o, Pirs tYrYfindYn ham1 n YhYmiyyYtli olan mYcburi inam kimi _Yrh olunur. gYr tYdqiqat prosesi sonsuz _YkildY davam etsYydi, onda yrYnilYn hYr mYsYlY zrY sonsuz sayda tYdqiqat1lar birliyi meydana gYlYrdi. 0drak1n mahiyyYtinin bu cr izah1ndan sonra Pirs elmi anlay1_lar1n YhYmiyyYtinin yeni _Yrhini verir. HYr bir hYrYkYt gYlYcYyY ynYldiyindYn vY gYlYcYyi nYzYrdY tutduundan, Pirs anlay1_1 kemi_ yox, bu anlay1_dan istifadYdYn meydana gYlYcYk nYticYlYr bax1m1ndan nYzYrdYn keirmYyin laz1m olduunu bildirirdi. Pirs z mY_hur  prinsipi ni vY ya  praqmatik maksima s1n1 da a_a1dak1 kimi formulY etmi_di: anlay1_ obyektinin tYdqiqat1n1n fikrincY trYdY bilYcYyi praktiki nYticYlYri nYzYrdYn keirmi_ olsaq, onda btn bu nYticYlYr haqq1nda tYsYvvrlYr elY mYhz obyekt haqq1nda tam anlay1_ olacaqd1r.  Pirs prinsipi nin daha lakonik olan digYr ifadYsi a_a1dak1 kimidir:  bizim hYr hans1 bir _ey haqq1nda ideyam1z onun hissi nYticYlYrinin ideyas1d1r . Pirsin ba_l1ca ideyalar1 Ceymson tYrYfindYn inki_af etdirilmi_dir. O, bu ideyalar1 daha sYlis tYlim _YklinY gYtirib onlar1 sadY formada izah etmi_di. Bu, hYrdYn onun bax1_lar1n1n sadYlY_dirilmi_ _YrhinY sYbYb olurdu. Ceyms praqmatizmi mYyyYn bir metod vY xsusi hYqiqYt nYzYriyyYsi kimi nYzYrdYn keirirdi. Metod kimi praqmatizmin tYyini hYr bir tYlimin praktiki nYticYlYrini a_karlanmaqla, onlar1 mqayisY edib qiymYtlYndirmYklY fYlsYfi vY digYr mbahisYlYri yoluna qoymaq idi. Bu metodu istifadY edYn Ceyms, mYsYlYn, materializmlY idealizm aras1ndak1 oxdank1 mbahisYni teizmlY eynilY_dirdiyi idealizmin xeyrinY hYll etmi_di. CeymsY grY, gYlYcYkdY materializm hYr _eyin iflasa uramas1, Yer znn vY bY_Yr ruhunun yaratd11 hYr _eylY birgY onun mYhv olmas1 demYkdir. Ceyms hesab edir ki, bu perspektivlY d_nYn he bir kYs raz1la_a bilmYz. ksinY, insana, daha dorusu, onun ruhuna yax1n YbYdi ruhi ba_lan1c1n olmas1n1 qYbul edYn idealizm xilas olaca1m1za, insana ox Yziz olan ideal vY mYnYvi dYyYrlYrin zYfYr alaa1na mid a1r. CeymsY grY, bu iki konsepsiya aras1nda seim onun qYbul etdiyi  inama iradY prinsipi Ysas1nda hYyata keirilmYlidir. Bu prinsipY grY, iki alternativ qYrar aras1nda hYyat YhYmiyyYtli seimi s1rf rasional Ysaslarla etmYk mmkn olmad1qda (CeymsY grY, nYzYrdYn keirilYn mYsYlYdY vYziyyYt elY mYhz bu crdr) seimi qeyri-rasional, emosional Ysaslarla etmYk insan1n mYnYvi hququdur. HYqiqYt probleminin _YrhinY gYlincY, qeyd etmYk laz1md1r ki, Ceyms hYqiqYti fikrin vY ya nYzYriyyYnin alYmdYki obyektiv vYziyyYtY uyunluu kimi _Yrh etmir. O, hYqiqYti ideyan1n uurluluu vY ya i_qabiliyyYtliliyi, insan1n z qar_1s1nda qoyduu vY can atd11 bu vY ya digYr mYqsYdY atmaqda faydal1l11 kimi izah edir. HYqiqYt vY ya ideyan1n uurla i_lYmYsi n onu yoxlamaq laz1m oduundan, yoxlana bilmY dY hYqiqYtin tYrifinY daxildir. Ceymsin praqmatizmi daha geni_ mYnada onun metod vY hYqiqYt nYzYriyyYsinin dnyagr_ Ysaslar1 mYnas1n1 verir. Bu Ysaslara hYminin onun  radikal empirizm adland1rd11 tYlimi, yYni bYzYn  _ur ax1n1 , bYzYn dY  plralist kainat kimi a_1lanan universal tYcrbY haqq1nda tYlimi daxildir. Kainat Ceyms tYrYfindYn he bir qanuna tabe olmayan, tYsadflYr itaYtindY olan, bitmYmi_, yeniliklYrY a1q olan plastik hadisY kimi _Yrh olunur. Burada insana z azadl11n1, yenilik e_qini, qeyri-mYhdud yarad1c1l1q qabiliyyYtlYrini nmayi_ etdirmYk imkan1 verilir. Radikal empirizm hYminin istYnilYn din tYcrbYsinin dY dzgn olduunu bYyan edir. HYqiqYtin praqmatik nYzYriyyYsi bu cr tYcrbYni doru hesab edir, nki o, insana byk pozitiv tYsir gstYrmYk imkan1na malikdir. TYcrbYnin ayr1-ayr1 elementlYrdYn, qavray1_lardan tY_kil olunduunu bildirYn empirik filosoflardan (mYsYlYn, Max) fYrqli olaraq Ceyms tYcrbYni fasilYsiz _ur ax1n1 kimi _Yrh edir. Bu _ur ax1n1ndan insan iradi sYylYr gstYrmYklY bizim n adlar1na grY _eylYr statusu alan ayr1-ayr1 paralar1 vY ya hissYlYri qeydY al1r. Ceymsin fikirlYrinY grY, bizi z ilY hesabla_maa mYcbur edYn reall1q duyulardan (mYn_Yyi namYlum olan duyulardan), tYcrbYdY a_kar olunan duyularla bu ham1l1qla tYsdiq olunmu_ khnY hYqiqYtlYr aras1ndak1 mnasibYtlYrdYn tY_kil olunur. zndY sosial tYcrbY alYmini dY birlY_dirYn kainat1n natamam olmas1 bu alYmi sonsuz qYdYr yax_1la_d1rmaq imkanlar1n1 a1r. 0ndi o, hYlY kamil olmasa da, Ceymsin fikirlYrinY grY, insanlar buna qadir olduqlar1na inan1b z sYylYrini birlY_dirsYlYr bu mmktn olacaqd1r. Ceyms sosial-siyasi bax1_lar1nda liberal ideyalar1n mdafiY edir, qYti _YkildY mharibYlYrY qar_1 1x1r. Con Dyuinin dY praqmatizmindY tYcrbY anlay1_1 1x_ nqtYsini tY_kil edir. Dyui onu bir tYrYfdYn insan1n tYbiYtY rYngarYng mnasibYtlYrini YhatY edYn naturalist perspektivdY, digYr tYrYfdYn isY sosial tYcrbY kimi mYnYvi-siyasi aspektdY nYzYrdYn keirir. DyuiyY grY, fYlsYfY qYdim filosoflar1n d_ndklYri kimi alYmin gzYlliyindYn heyrYtY gYlmYdYn yox, gYrgin ictimai hYyat1n stresslYrindYn meydana gYlir. Buna grY dY onun fikirlYrinY grY, fYlsYfYnin Ysas mYqsYdi sosial tYcrbYni mYhz tYhlil edib tYlmillY_dirmYkdir. Dyui tYcrbYni ox geni_ _YkildY anlayaraq onu innsan1n tYbiYtY mnasibYtlYrini, bYzYn hYtta tYbiYtin zn dY daxil etmYklY insan hYyat1n1n fYall11 ilY eynilY_dirir. Onun fikirlYrinY grY, tYcrbY hadisYlYr vY simalar alYmi, tYcrbYdY qavran1lan alYm, habelY insan1n fYaliyyYti vY taleyi, magiya vY mistika, bir szlY, ya_an1lan hYr _eydir. TYcrbYnin bu _r anlanmas1 onun hans1 metafizik Ysaslar1n1 axtamaq zYrurYtini istisna edir. Masir filosoflar da Dyuinin xidmYtlYrini elY mYhz fundamentalizmin Ysaslar1n1 sars1tmas1nda grrlYr. Ba_qa szlY, YvvYlki fYlsYfY btn, o cmlYdYn mYnYvi hadisYlYrin hans1sa davaml1 Ysaslar1n1n olmas1n1 d_nrd.ksYr masir filosoflar1n fikirlYrinY grY, belY Ysaslar, vY ya  ilkin ba_lan1clar mvcud deyildirlYr. Dyuinin z materializmlY idealizmin bir-birinY Yksini QYdim Yunan1standa YmYyin fiziki YmYklY Yqli YmYyY blgsndYn 1xar1r.Dyui hesab edir ki, bu gn materializmlY idealizmi qar_1-qar_1ya qoymaa Ysas yoxdur. TYcrbYyY uyun vY qeyri-uyun  mahiyyYtlYrY blg tan1_ deyil, yYni tYcrbYdY fasilYsiz prinsipi tYsir gstYrmYkdYdir. HYr bir blg nisbi YhYmiyyYtY malikdir, buna grY bu vY ya digYr ideyalar1n  materializm vY ya  idealizm hal1nda dondurulmas1 dzgn deyil. z qar_1s1nda sosial tYcrbYni, mumiyyYtlY tYcrbYni tYkmillY_dirmYk vYzifYsini qoyan Dyui bu cr rekonsrtuksiyan1n sullar1, mvafiq metodun yarad1lmas1 mYsYlYsini dY qald1rmal1 idi. Bu i_dY o praqmatik tYrzdY _Yrh olunmu_ elmi metoda Ysaslan1rd1. Bu metod tYctbYnin mxtYlif sferalar1nda yaranan konkret problemlYrin hYlli priyomlar1ndan ibarYt idi. DyuiyY grY, ilk YvvYl hans1sa Ytinliyin vY ya problemli situasiyan1n spesifikas1n1 mYyyYnlY_dirmYk tYlYb olunur. Bundan sonra tYklif olunan qYrar1n btn mmkn nYticYlYri nYzYri cYhYtdYn ara_d1r1lmal1d1r. NYhayYt, nvbYti mYrhYlYdY o, realla_d1r1lmal1 vY ekdperimentdY yoxlanmal1d1r. Laz1m olduqda tYklif olunan qYrar dYyi_dirilY bilYr. TYklif olunan qYrarlar1n he birisi mYlum reseptlYrY arxalanmay1b ehkama evrilmYmYlidir. QYrar btvlkdY bu spesifik situasiyan1n pznYmYxsus xarakteri ilY _YrtlYnmYlidir. BelYliklY, btn prosedur s1naq vY sYhvlYr metoduna Ysaslan1b eksperiment xarakterini da_1y1r. Bu metodun Ysas cYhYti isY onun z-zn korreksiya etmYsidir. Sosial problemlYrin hYllinY gYlincY, Dyui hesab edir ki, davran1_1m1zda YvvYlcYdYn mYyYnlY_dirilmi_ son mYqsYd vY ideallar1 rYhbYr tutmaq niyyYtlYri ox tYhlkYlidir. Problemli situasiya uurla hYll olunduqda, tYklif olunan hipotez vY ya nYzYriyyY hYqiqYt hesab olunmal1d1r. ^bhYli vY ya problemli situasiyan1 YvYz etmi_ yeni, art1q mYyyYn olan situasiya reall1q statusunu YldY edir. BelYliklY, mumYn praqmatizmdY olduu kimi, Dyuinin konsepsiyas1nda da idrak prosesi dYrk olunan predmeti yaratmasa da, onu ba_qa _YklY sal1r, dYyi_dirir.  Elmin metodunun vY ya  zYka metodunun perspektivlYrini Dyui cYmiyyYtin azad fYrdlYrY sosial vY digYr eksperimentlYr aparmaq, cYmiyyYt hYyat1n1 daima yax_1la_d1rmaq n Yn geni_ imknalar aan demokratik quruculuu ilY YlaqYlYndirir. Buna grY dY  art1m1n z yeganY mYnYvi mYqsYddir . lavY olaraq qeyd etmYk laz1md1r ki, sosial rekonstruksiyan1n Yn mhm prinsipini yaln1z slh vasitYlYrindYn istifadYdY grYn Dyui hYr hans1 zorak1l11 qYti _YkildY rYdd edirdi. V Ekzistensializm vY ya mvcudluq fYlsYfYsi XX YsrdY bir ox Avropa lkYlYrindY, habelY AB^-da geni_ yay1lan fYlsYfi cYrYyanlardan biridir. Onu banilYri QYrbdY alman filosoflar1 K.Yaspers vY M.Haydegger, frans1z filosoflar1 Jan Pol Sartr, Qabriyel Marsel, habelY M.Merlo-Ponti vY A.Kamyu hesab olunurlar. Personalizm kimi dini fYlsYfi cYrYyan da ekzistensializmY yax1nd1r. Ekzistensializm akademik doktrina deyil. Onun Ysas mvzular1 olan insan1n mvcudluu, _YxsiyyYtin taleyi, inam vY inams1zl1q, hYyat1n mYnas1 problemlYri hYr bir rYssama, yaz11ya, _airY tan1_d1r. Buna grY dY bu cYrYhyan bir tYrYfdYn yarad1c1 ziyal1lar aras1nda populyarl1q qazanm1_, digYr tYrYfdYn dY ekzistensialistlYrin zlYrini incYsYnYtin dilinY mraciYt etmYyY tYhriuk etmi_dir (J.P.Sartr, Q.Marsel). Eksitensializmin dini (K.Yaspers, Q.Marsel, M.Buber) vY ateist ( M.Haydegger, Sartr, A.Kamyu, M.Merlo-Ponti) nvlYrini bir-birindYn fYrqlYndirirlYr. Lakin ekzistensializm haqq1nda ateist szn _Yrti mYnada i_lYymYk olar, nki Allah1n ldyn bYyan edYn bu ekzistensialistlYr bununla belY Allahs1z ya_ama1n mmkln olmad11n1 qeyd edirlYr. EkzistensialistlYr B.Paskal1, Kyerkeqoru, F.M.Dostoyevskini vY F.Nits_eni zlYrinin sYlYflYri hesab edirlYr. EkzistensialistlYrY hYminin E.Qusserlin hYyat fYlsYfYsi vY fenomenologiyas1 byk tYsir gstYrmi_dir. FYlsYfYdY XIX Ysrin sonunda- XX Ysrin YvvYllYrindY yay1lm1_ metodologizmdYn vY qnoseologizmdYn fYrqli olaraq ekzistensialistlYr ontoloqiyan1 (varl1q haqq1nda tYlimi) dirYltmYyY cYhd gstYrirlYr. HYyat fYlsYfYsinY onu yax1nla_d1rna o cYhYtdir ki, ekzitensialistlYr varl11 bilavasitY verilmi_ kimi dYrk etmYyY vY YnYnYvi rasional fYlsYfYinin vY elmin intellektualizmini aradan qald1rmaa can at1rd1lar. EkzistensialistlYrY grY, varl1q nY hisslYrimizlY bizY verilYn empirik reall1q, nY dY elmi tYfYkkrn tYklif etdiyi rasional konstruksiya , nY dY ki, klassik rasionalizmin dYrk etdiyi  mahiyyYtlYr deyil. Btn bu hallarda obyektlY subyekt qar_1 qar_1ya qoyulur. Varl11 yaln1z subyektlY obyektin YzYldYn ayr1lmaz olduunu intuitiv olaraq qYbul etmYklY dYrk etmYk mmkndr. Lakin hYqiqi varl1q qismindY tYYssratlar1n zn qeydY alan hYyat fYlsYfYsindYn fYrqli olaraq ekzistensializm psixologizmi aradan qald1rmaa vY sadYcY tYYssrat, yYni nY isY subyektiv olan bir _ey kimi adland1ra bilmYyYcYyimiz bilavasitY tYYssrat1n nvYsini tapmaa cYhd edir. Bu kimi nvY keyfiyyYtindY ekzistensializm subyekt tYrYfindYn  dnyada znn varl11n1 ya_amas1 n1 irYli srr. Burada varl1q mvcudluq, yYni ekzistensiya formas1nda verilmi_ olur. HYyat fYlsYfYsindY znY qapanan  hYyat , tYYssrat adland1r1lan _eydYn fYrqli olaraq ekzistensiya a1q olmaqla onun cazibY mYrkYzinY evrilYn ba_qa _eylYrY z tutur. Ekzistensiya heY z tutan vY znn mvYqqYtiliyini dYrk edYn varl1qd1r. Buna grY dY Haydeqqer tYrYfindYn ekzistensiyan1n strukturunun tYsvir edilmYsi insan1n bir-neY mvcudluq moduslar1n1n (xassYlYrinin) tYsvir edilmYsidir. Ekzistensiyan1n qay1, qorxu, qYtilik, vicdan vY s. kimi moduslar1 lmlY _YrtlkYnir. Onlar helY mxtYlif YlaqY sullar1n1, ona yax1nla_man1, ondan qaman1 kYsb edir. Yaspers qeyd edir ki, mYhz sYrhYd situasiyalar1nda (yYni lm qar_1s1nda dYrin sars1nt1 hisslYrinin keirildiyi anlarda) insan1n z dYrin kklYrinY, ekzistensiyas1na gzlYri a1l1r. BelYliklY, ekzistensiya adland1rd11m1z varl11m1z1n Ysas cYhYti onun a1q olmas1d1r ki, bunun da ilkin _Yrti ekzistensiyan1n mvYqqYti olmas1d1r. Ekzistensiyan1n mvYqqYtiliyi xalis kYmiyyYt olan vY onu dolduran mYzmuna laqeyd olan obyektiv zamandan fYrqlYnir. EkzistensialistlYr hYqiqi, vY ya ekzistensial mvYqqYtiliklY (ba_qa szlY, tarixi mvYqqYtiliklY) ondan trYmY olan fiziki zaman1 bir-birindYn fYrqlYndirirlYr. Onlar zaman fenomenindY gYlYcYyi bilmYni qeyd edir vY onu ekzistensiyan1n qYtilik, layihY, mid kimi moduslar1 ilY YlaqYdY nYzYrdYn keirir, bununla da zaman1n simas1zla_d1r1lm1_ kosmik yox, _Yxsi-tarixi xarakterY malik olduunu vY insan1ln fYaliyyYti, axtar1_lar1, gYrginliyi, gzlYmYlYri ilY YlaqYdY olduunu qeyd edirlYr. 0nsan1n mvcudluunun tarixiliyi onda z ifadYsini tap1r ki, o, hYmi_Y zn  at1ld11 vY hesabla_mal1 olduu mYyyYn situasiyada tap1r. MYyyYn xalqa, tYbYqYyY mYnsub olma, fYrddY bu vY ya digYr bioloji, psixoloji kefiyyYtlYrinin olmas1 ekzistensiyan1n YzYldYn situativ xarakterY malik olmas1n1n, onun  dnyada varl1q olmas1n1n ifadYsidir. MvYqqYtilik, tarixilik, situativlik ekzistensiyan1n sonlu olmas1n1n moduslar1d1r. Ekzistensiyan1n digYr mhm xassYsi transsendirmY, yYni z hdudlar1ndan kYnaar 1xmas1d1r. Transendnet olan vY transsendirmY akt1n1n z ekzistensializmin mxtYlif nmayYndYlYri tYrYfindYn mxtYlif cr _Yrh olunur. Dini eksitensializm nqteyi-nYzYrindYn transsendent olan Allahd1r. Sartr vY Kamyu bu fikirdYdirlYr ki, transsendensiya ekzistensiyan1n Yn dYrin sirri kimi 1x1_ edYn hedir. Transsendent olan1 rasional cYhYtdYn dYrk etmYk mmkn olmad11ndan, ona yaln1z  i_arY etmYk mmkn olduundan transendent olan1n real olduunu vurulayan Yaspersin, Marselin vY yarad1c1l11n1n yetkin alar1ndak1 Haydeggerin YsYrlYrindY simvolik, hYtta mifopoetik mYqamar (HaydegerdY) stnlk tY_kil edir.Qar_1lar1nda transsendent olan1n illziya olduunu sbut etmYk mYqsYdYini qoyan Sart vY Kamyunun tYlimi bu mYnada tYnqidi, hYtta nigilist xarakter da_1y1r. Ekzistensiya vY transsendent olan haqq1nda tYlimin sosial mYnas1 _YxsiyyYtlY azadl1q konsepsiyalar1nda a1qlan1r. EkzistensializmY grY, _YxsiyyYt mYqsYddir, kollektiv isY onu tY_kil edYn fYrdlYrin maddi mvcudluunu tYmin edYn vasitYdir. CYmiyyYt hYr bir _YxsiyyYt azad mYnYvi inki_af1n1 tYmin etmYli, onu qYsdlYrdYn mdaifY edYn hquq qaydalar1n1 yaratmal1d1r. Lakin cYmiyyYtin rolu YslindY neqativ sYciyyYlidir: onun fYrdlYr n tYmin edY bildiyi azadl1q iqtisadi, siyasi vY s. azadl1qd1r, yYni nYdYnsY azad olmad1r. sil azadl1q, yYni  mYyyYn _ey n azadl1q isY sosial sferan1n o biri tYrYfindY, yYni fYrdlYrin maddi nemYtlYrin istehsal1lar1, hquqi mnasibYtlrYin subyektlYri kimi yox, ekzistensiya klimi toqqu_duqlar1 mYnYvi hYyat alYmindY ba_lay1r. CYmiyyYt bu arada _YxsiyyYti yaln1z mYhdudla_d1r1r. Buna grY dY diqqYt ictimai insan yox, fYrdi insan zYrindY cYmlY_ir. Sonuncu isY z-zlyndY yox,  transsendent olan1n tYzahr kimi YhYmiyyYt kYsb edir. Bununla YlaqYdar fYrdiyyYtlY _YxsiyyYt bir-birindYn fYrqlYndirilir. Ekzistensializm insanda bir-neY qat1 qeyd edir: tYbii, empirik fYrdiliyi yrYnYn tYbii (bioloji, fizioloji, psixoloji) qat1; sosiologiyan1n yrYndiyi sosial qat1; tarix, fYlsYfY, incYsYnYtin yrYndiyi mYnYvi qat1; vY nYhayYt, elmi dYrki mmkn olmayan, yaln1z fYlsYfYnin  i_1qland1ra (Yaspers) bilYcYyi ekzistensial qat1. Ekzistensializm nY azadl11 zYrurYtin dYrki kimi _Yrh edYn maarifi - rasionalist mvqeni , nY dY ki azadl11 insan1n fitri qabiliyytYlYrini a1qlanmas1 kimi _Yrh edYn humanist- naturalist mvqeni qYbul etmirlYr. EkzistensializmY grY, azadl11 yaln1z ekzistensiya Ysas1nda dYrk etmYk mmkndr. Ekzistensiyan1n strukturu isY transsendensiyada ifadY olunduuna grY , azadl11n _Yrhi transsendent olan1n _Yrhinin zndYn as1l1d1r. Marsel vY YaspersY grY, azadl11 yaln1z Allahda tapmaq olar. Transsendensiyan1 he kkimi _Yrh edYn Sartra grY isY azadl1q empirik mvcudat kimi _Yrh olunan varl1a mnasibYtdY mYnfilikdir. 0nsan o mYnada azadd1r ki, o, znn he nYdYn as1l1 olmayan subyektivliyindYn ba_qa he nY ilY hesabla_may1b z-zn layihYlYndirir, yarad1r, zn seir. 0nsan tYnhad1r, onun he bir ontoloji  daya1 yoxdur. Sartr1n azadl1q haqq1nda tYlimi ifrat individualizmin ifadYsidir. Azadl1q ekzistensializmdY insan1n _YxsiyyYt olduuna grY da_1mal1 olan a1r yk kimi gz nnY gYlir. O, z azadl11ndan imtina da edY, ham1 kimi ola bilYr. Lakin bunun n o,z _YxsiyyYtindYn imtina etmYlidir. Haydeggerin tYlimindY insan1n daxil olduu dnya  man adlan1r (alman dilindY bu, _Yxssiz YvYzlikdir). Bu simas1z dnyada hYr _ey anonimdir. Burada hYrYkYt subyektlYri yoxdur. Ham1  ba_qalar1d1r . 0nsanYn z dY znY mnasibYtdY  ba_qad1r . Bu dnyada he kim he nYyi hYll etmir, buna grY dY he nYyY grY mYsuliyyYt dY da_1m1r. mumYn ekzistensializm tarixi vY elmi zYkaya inam1n1 itirmi_ XX Ysr insan1n1n Yhval-ruhiyyYsinin ifadYsidir. Onun tarixi prosesin zYruriliyinY inanan rasionalizmY vY klassik idealizmY, elYcY dY pozitivizmY qar_1 1xmas1 buna grY dY tYsadfi deyil. NY ilahi qvvYyY, nY tarixin mYntiqinY, nY dY elm vY texnikan1n qdrYtinY inam1 olmayan ekzistensializm qvvyYY yox, zYifliyY, insan1n znY, onun mvYqqYtiliynY mraciYt edir. EkzistensializmY grY, bu gnk insan yaln1z z zYifliyindY gc tapa bilYr. O, YbYdi vY sonsuz olan1n qar_1s1nda yox, lm qar_1s1nda hYyat1n mYnas1n1 tapa bilYr. Ekzistensializm z qar_1s1nda insan1 zndYn kYnarda azadl1q tapa bilmYk midlYrindYn vY bu midlYrlY bal1 olan btn illziyalardna azad etmYk, onu z daxilinY baxmaa mYcbur etmYk mYqsYdini qoymu_du. 7 movzu VRLIQ V NUN FRMLRI PLN: V0rl1q :0t5q>riy0s1n1n m0hiyyiti. M0t5riy0 :0t5q>riy0s1 vY >nun fYlsYfi bili: sist5mindY y5ri. HYrY:Yt vY >nun Ys0s f>rm0l0r1. MY:0n vY 70m0n. DBIYYT V0hid Yrim>v. V.I.L5nin vY tYbiYtHn0sl1qd0 Yn y5ni inqil0b. B0:1, 1979. NYsir>v V., MYmmod>v . M0sir 5lm vY mY:0n  z0m0n pr>bl5mi. B0:1, 1985. MYmmYdYliy5v Z.Q. lmi idr0:d0 mY:0n, z0m0n vY m0t5riy0 :0t5q>riy0l0r1n1n q0r_1l1ql1 mn0sibYtlYri. B0:1, 1991. I V0rl1q fYlsYfYnin Yn fund0m5nt0l vY Yn mumi :0t5q>riy0l0r1nd0nd1r. V0rl1q pr>bl5minin mYn0s1n1 0nl0m0q n, hYr _5ydYn YvvYl >nun ins0nl0r1n r50l hYy0t1 vY pr0:ti:0s1nd0:1 ::lYrini 0_:0r0 1E0rm0q l0z1md1r. Ins0nl0r1n hYr cr fY0liyyYti, d>ruluu h5 bir _bhY d>urm0y0n Yn s0dY vY 0nl0_1ql1 il:in _YrtlYrY, prinsiplYrY Ys0sl0n1r. Bunl0rd0n Yn il:in vY univ5rs0l >l0n1 ins0n1n >nu Yh0tY 5dYn 0lYmin mvcudluun0 tYbii in0md1r. yd1nd1r :i, dny0n1n v0rl11 h0qq1nd0:1 mYsYlY y0ln1z >nd0 pr>bl5m E0r0:t5ri 0l0 bilYr :i, ins0n1n bu in0m1 _bhY 0lt1n0 0l1nm1_ >lsun. Bizi Yh0tY 5dYn 0lYmin mvcudluu f0:t1 nY qYdYr _Y:siz vY 01q-0_:0r grnsY dY, y0E1nd0n nYzYr s0ld1qd0 0yd1n >lur :i, bu f0:t1n sbut 5dilmYsi > qYdYr dY 0s0n i_ d5yildir. Ins0n1n MndYli: hYy0t tYcrbYsindYn >n0 y0ln1z >un hissi yYqinliyini bil0v0sitY myYssYr >l0n pr5dm5t vY h0disYlYrin v0rl11 bYllidir. Suby5:tin m_0hidY hdudl0r1nd0n :Yn0rd0 v0rl1q, mumiyyYtlY d5sY:, 01q mYsYlYdir. Dny0n1n mY:0n vY z0m0n 5tib0r1 ilY hdudsuzluu id5y0s1 d0 zlyndY 01q-0_:0r d5yildir. :sinY, ins0n hYy0t1n1n :>n:r5t mY:0n vY z0m0n hdudl0r1 ilY mYhdudl0_m0s1 ins0n0 dny0n1n s>nsuzluunu d5yil, d0h0 >E s>nlu, mYhdud >lm0s1 id5y0s1n1 tYlqin 5dir. HYr bir fYlsYfi :0t5q>riy0 diMYr :0t5q>riy0l0rd0n h5 birinin Yh0tY 5tmYdiyi Esusi mYzmunu if0dY 5dir. V0rl1q :0t5q>riy0s1n1n EsusiyyYtini nYzYrY 0rpd1r0r0q, I.0nt q5yd 5dirdi :i, > pr5dm5tin h5 bir :>n:r5t E0ssYsini if0dY 5tmir. Bu :0t5q>riy0 pr5dm5t vY h0disYlYri, >nl0r1n E0ssY vY mn0sibYtlYrini v0hid bir Yl0mYt  mvcud >lm0q Yl0mYti Ys0s1nd0 birlY_dirir. L0:in _5ylYrin >nl0r1n mvcud >lm0s1 b0E1m1nd0n nYzYrdYn :5irilmYsi >nl0rd0 h5 bir y5ni E0ssY 0_:0r0 1E0rm1r vY y0 >nl0r0 h5 bir :>n:r5t E0ssY isn0d v5rmir. YYni mvcud >lm0q >by5:tdY:i h0ns1s0 :>n:r5t E0ssYnin if0dYsi d5yildir. Bunu Ys0s MtrYrY: bYzYn v0rl1q :0t5q>riy0s1n1 mYzmunsuz bir mYfhum :imi fYlsYfi :0t5q>riy0l0r sist5mindYn 1E0r1b 0tm00 tY:lif 5dirlYr. L0:in y0dd0n 1E0rm0q l0z1m d5yil :i, fYlsYfi :0t5q>riy0l0r1n sp5sifi:0s1 mYhz >nd0d1r :i, >nl0r pr5dm5t vY h0disYlYr 0r0s1nd0:1 :>n:r5t Yl0qYlYri (>nl0r1n :>n:r5t E0ssYlYrini) d5yil, Yn mumi, univ5rs0l Yl0qYlYri Y:s 5tdirirlYr. V0rl1q :0t5q>riy0s1 d0 mYhz bu cr univ5rs0l Yl0qYni  pr5dm5tlYrin, h0disYlYrin, id5y0l0r1n vY s. mvcudluunu zndY if0dY 5dir. Szn Yn M5ni_ mYn0s1nd0 v0rl1q s>n dYrYcYdY Yh0tYli r50ll1q >lub, mvcudluq h0qq1nd0, mumiyyYtlY mvcud >l0n h0qq1nd0 Yn mumi :0t5q>riy0d1r. M0ddi pr5dm5tlYr, pr>s5slYr, E0ssYlYr, Yl0qY vY mn0sibYtlYr, miflYr, n01l vY Yfs0nYlYr, ictim0i  siy0si, 5lmi vY s. id5y0l0r  btn bunl0r h0m1s1 v0rl11n mEtYlif nvlYridir. -rndy :imi, v0rl1q :0t5q>riy0s1 zndY hYm m0ddi, hYm dY mYnYvi, id50l >l0n1 Yh0tY 5dir. V0rl1q :0t5q>riy0s1 z m0hiyyYti 5tib0r1 ilY dYrin di0l5:ti: tYbiYtY m0li:dir. V0rl11n bu di0l5:ti: tYbiYtini H5g5l hYrtYrYfli _Y:ildY tYdqiq 5dYrY: 0_:0r0 1E0rm1_d1r. , y0z1rd1: MYr biz dny0n1 nYzYrdYn :5irYr:Yn y0ln1z > mvcuddur, - d5yib, 0rt1q h5 nY Yl0vY 5tmiri:sY, >nd0 biz btn mYyyYn d>lunluq YvYzinY, mtlYq b>_luq YldY 5diri:. H5M5lY MrY E0lis v0rl1q :0t5q>riy0s1 mYzmunc0 > qYdYr y>Esuldur :i, > YslindY 5lY y>Eluql0 5yniMcl mYfhumdur. L0:in diMYr tYrYfdYn E0lis v0rl1q hYminin mvcudluq im:0n1d1r. YYni hYr cr M5rY:li: z b0_l0n1c1n1 E0lis v0rl1qd0n Mtrr. D5mYli, > mtlYq y>Eluqd0n ib0rYt n5q0tiv 0nl0y1_ d5yil, p>t5nsi0l v0rl1qd0n ib0rYt >lub, p>zitiv 0nl0y1_d1r. H5M5lY MrY v0rl1q :0t5q>riy0s1n1n mYhz bu d0Eili ziddiyyYti z in:i_0f1 pr>s5sindY M5tdi:cY d0h0 mYzmunlu >l0n 0nl0y1_l0r1 y0r0d1r. V0rl1q Yn E1rd0 5l5m5nt0r hissYci:lYrdYn tutmu_, c0nl1l0r 0lYmi dY d0Eil >lm0ql0, nYhYng ulduz sist5mlYrinY qYdYr znn btn tYz0hrlYrindY sist5mlYr _Y:lindY mvcuddur. Bu sist5mlYr z mrY::Ybli: sYviyyYsi, >nl0rd0 5l5m5ntlYr0r0s1 q0r_1l1ql1 tYsirlYrin EsusiyyYtlYrini vY sist5min znn fY0liyyYtini Y:s 5tdirYn q0nun0uyunluql0r0 MrY fYrqlYnirlYr. Bu sist5mlYri mYyyYn mumi Yl0mYtlYr Ys0s1nd0 tYsnif0t0 0y1rs0q, >nd0 v0rl11n Yn M5ni_ mYn0d0 0_01d0:1 Ys0s f>rm0l0r1n1 s5ib 0y1rm0q >l0r: tYbiYtin v0rl11, ins0n1n v0rl11, mYnYvi v0rl1q vY s>si0l v0rl1q. TYbiYtin v0rl11 z dY i:i y5rY blnr: 1) ins0nd0n, >nun _urund0n vY ir0dYsindYn 0s1l1 >lm0y0r0q t0m mstYqil _Y:ildY mvcud >l0n tYbiYtin v0rl11  bun0 >E v0Et birinci tYbiYt d5yirlYr; 2) ins0n1n 0l1n1n, id5y0l0r1n1n, fizi:i vY Yqli YmYyinin birinci tYbiYtdYn MtrYrY: y0r0td1ql0r1 i:inci tYbiYtin v0rl11. I:inci tYbiYtdY ins0n1n fizi:i YmYyi vY int5ll5:tu0l  mYnYvi q0biliyyYtlYri z m0ddilY_mi_ if0dYsini t0p1r.  zndY, bir tYrYfdYn birinci tYbiYti, diMYr tYrYfdYn dY ins0n1n mYnYvi-int5ll5:tu0l 0lYminin m0ddilY_mi_ tYz0hrlYrini birlY_dirir. Ins0n v0rl11n1n znYmYEsusluu >nd0d1r :i, > zndY tYbii, mYnYvi vY s>si0l 0millYri vYhdYt h0l1nd0 birlY_dirir. MYnYvi v0rl1q ins0n1n _uru vY >nun mYnYvi y0r0d1c1l11 ilY b0l1 >l0n nY v0rs0, h0m1s1n1 Yh0tY 5dir.  d0 i:i f>rm0d0 tYz0hr 5dir: 1) bil0v0sitY fYrdi ins0n _urund0n 0yr1lm0z >l0n suby5:tiv mYnYvi vY 2) fYrdi _url0 z birb0_0 b0l1l11n1 itirYrY:, >nd0n 0s1l1 >lm0y0r0q mvcud >l0n id5y0l0r1n, nYzYriyyYlYrin, YEl0qi, hquqi vY s. n>rm0 vY dYyYrlYrin mYcmusu >l0n >by5:tivlY_mi_ mYnYvi. S>si0l v0rl1q ins0nl0r1n ictim0i hYy0t1n1 vY s>si0l-t0riEi M5rcY:liyi Yh0tY 5dir. V0rl11n mEtYlif f>rm0l0r1 0r0s1nd0 iy5r0rEi: mn0isbYtlYr mvcuddur. V0rl11n hYr bir yuE0r1 f>rm0s1 zndY >nun btn 0_01 f>rm0l0r1n1 birlY_dirir. L0:in bu > d5mY: d5yildir :i, v0rl11n yuE0r1 f>rm0l0r1 0_01 f>rm0l0r1n s0dY (m5E0ni:i) cYmindYn ib0rYtdir. V0rl11n d0h0 0li f>rm0s1n1 y0ln1z >n0 d0Eil >l0n 0_01 f>rm0l0r1n EsusiyyYtlYrinY istin0d 5tmY:lY b0_0 d_mY: >lm0z. V0rl11n hYr bir f>rm0s1 y0ln1z >nun z n sYciyyYvi >l0n EsusiyyYtlYrY m0li:dir. II M0t5riy0 h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYr z ::lYri 5tib0r1 ilY mYdYniyyYtin 0l0MYlmYz qYdimliyinY 0p0r1b 1E0r1r. HYqiqi vY illz0r 0lYmlYr, v0rl1q vY y>Eluq, YbYdi vY :5ici, f0ni >l0n 0r0s1nd0:1 fYrqin :if0yYt qYdYr mYyyYn _Y:il 0lm1_ if0dYsinY QYdim ^Yrqin q>runub s0El0nm1_ y0z1l1 0bidYlYrindY r0st MYlmY: mm:ndr. QYdim hind mYdYniyyYtinin il: 0bidYlYrindYn >l0n Bh0q0v0dqit0 fYlsYfi p>5m0s1nd0 0ll0h ri_n0 5pi: qYhrYm0n rcun0y0 v0rl11n mYn0s1 vY m0hiyyYtini, hYqiqi, YbYdi v0rl1ql0 :5ici vY f0ni y5r 0lYmi 0r0s1nd0:1 fYrqi iz0h 5dir. Btn mvcud0t1n Ys0s1n1 tY_:il 5dn YbYdi >l0nl0 mvYqqYti >l0n1n q0r_1l0_d1r1lm0s1 QYdim in fYlsYfYsinin nfuzlu cYrYy0nl0r1nd0 >l0n d0>sizm n dY E0r0:t5ri:dir. M0t5riy0 h0qq1nd0:1 fYlsYfi tYlim z mYn_YyinY MrY qYdim ins0nl0r1n z0m0nc0 b0_l0n1c1 >lm0y0n, yYni h5 :im tYrYfindYn y0r0d1lm0m1_ vY btn dYyi_mY vY 5vrilmYlYrindY hYmi_Y znY bYr0bYr q0l0n, h5 v0Et y>E >lm0y0n YbYdi v0rl11n mvcudluun0 in0m1 ilY bil0v0sitY b0l1d1r. T0riEYn bu in0m z if0dYsini btn mvcud0t1n Ys0s1n1 tY_:il 5dYn il: b0_l0n1c :>ns5psiy0s1nd0 t0pm1_d1r: dny0d0 mvcud >l0n hYr _5y z0m0n 5tib0r1 ilY b0_l0n1c1 vY s>nu >lm0y0n YbYdi v0rl11n  il: b0_l0n1c1n  mEtYlif _Y:il dYyi_mYlYrindYn b0_q0 bir _5y d5yildir. Bu mtlYq il: b0_l0n1c :0in0t1n, :>sm>sun s0n:i il: ti:inti m0t5ri0l1, il: :Yrpiciyi :imi tYsYvvr >lun0r0q b5lY Mm0n 5dilirdi :i, mY:0n vY z0m0nc0 s>nlu >l0n :>n:r5t pr5dm5tlYr nYin:i z b0_l0n1c1n1 bu il: :Yrpici:lYrdYn Mtrr, hYminin y>E >lub M5dYr:Yn dY y5nidYn hYmin il: m0ddYyY 5vrilirlYr  dny0 il: b0_l0n1c1n YdYbi dvr0n1nd0n b0_q0 bir _5y d5yildir. 0in0t1n stru:turun h0qq1nd0:1 tYsvir 5tdiyimiz bu mYnzYrY znn Yn q0b0r1q vY :l0ssi: if0dYsini QYdim Yun0n fYlsYfYsinin il: mY:tYblYrindY 0lm1_d1r. QYdim Mil5t fYlsYfi mY:tYbinin b0nisi F0l5s dny0n1n il:, mtlYq b0_l0n1c1n1 sud0n, n0:sim5n h0v0d0n, H5r0:lit isY >dd0n ib0rYt h5s0b 5dirdi. Il: b0_l0n1c :imi MtrlYn hYr m0ddYnin E0r0:t5ri: cYhYti >nd0n ib0rYtdir :i, >nl0r1n h0m1s1 ins0nl0r0 mYlum >l0n :>n:r5t pr5dm5tlYrlY mq0yisYdY :if0yYt qYdYr q5yri-mYyyYn stru:tur0 vY E0rici Mrn_Y m0li:dir. MYsYlYn, suyun :>n:r5t pr5dm5tlYr qYdYr dYqiq mYyyYn f>rm0s1 y>Edur: >nun 0ld11 f>rm0 suyun znn d5yil, >nun d>ldurulduu q0b1n f>rm0s1d1r. Dny0n1n il: Ys0s1 >l0n v0rl11n q5yri-mYyyYn f>rm0d0 tYsYvvr >lunm0s1 tYs0dfi d5yildir. vvYl0, dYqiq mYyyYn stru:tur0 vY :>n:r5t f>rm0y0 m0li: >l0n pr5dm5tin z dYyi_ilmYlYri vY 5vrilmYlYri v0sitYsi ilY Yn mEtYlif Yl0mYtlYrinY MrY fYrqlYnYn s0ys1z-h5s0bs1z cisimlYri n5cY y0r0td11n1 mYntiqi cYhYtdYn 0rd1c1l vY ziddiyyYtsiz y>ll0 iz0h 5tmY: >E Ytindir. Il: b0_l0n1c :imi Mtrlm_ pr5dm5tin dYqiq stru:turu vY f>rm0s1 >nun b0_q0 cisimlYrY 5vrilmYsinY mq0vimYt MstYrir. DiMYr tYrYfdYn MndYli: hYy0t tYcrbYsi MtYrir :i, ins0n0 mYlum >l0n btn :>n:r5t Y_y0l0r1n h0m1s1 >nl0r n s0n:i ti:inti m0t5ri0l1 r>lunu >yn0y0n b0_q0 cisim vY y0 m0ddYdYn, mYsYlYn, h5y:Yl mYrmYr q0y0 p0r0s1nd0n, finc0n __YdYn, st>l 00cd0n vY s. h0z1rl0nm1_l0r. Bu 0E1r1nc1l0r, yYni ti:inti m0t5ri0ll0r1 n E0r0:t5ri: >l0n bir cYhYt v0rd1r: >nl0r1n h0ns1s0 mYyyYn f>rm0y0 m0li: >lm0s1 s0n:i h5 bir YhYmiyyYt :Ysb 5tmir. Bu st>l 00cd0n h0z1rl0nm1_d1r, - d5di:dY 00c1n f>rm0s1 h0qq1nd0 h5 nY nYzYrdY tutulmur; > fi:irdY f>rm0c0 t0m0milY q5yri-mYyyYn, mcYrrYd bir mYfhum :imi c0nl0n1r. M0t5ri0l > f0Et :>n:r5t Y_y0y0 5vrilir :i, >n0 f>n:r5t stru:tur vY f>rm0 v5rilir, d5mYli, bun0 qYdYr > f>rm0c0 q5yri-mYyyYn v0rl1q :imi 1E1_ 5dir. Bun0 MrY dY btn mvcud0t1n il: ti:inti m0t5ri0l1 :imi MtrlYn il: b0_l0n1cl0r 5lY >by5:tlYrdYn s5ilmYli idi :i, >nl0r :>n:r5t pr5dm5tlYrlY mq0yisYdY :if0yYt qYdYr q5yri-mYyyYn f>rmy0 m0li: >lsun. L0:in h0ns1 >by5:tin il: b0_l0n1c s5ilmYsindYn 0s1l1 >lm0y0r0q, >nl0r hYr h0ld0 tYbiYtdY mvcud >l0n :>n:r5t tYbii m0ddYlYr idi vY bun0 MrY dY >nl0r f>rm0c0 0z >E q5yri-mYyyYn >ls0l0r d0, t0m :5yfiyyYt mYyyYnliyinY m0li: idilYr. QYdim Yun0n fYlsYfYsinin b0_l0n1c mYrhYlYsi n bu t0m0milY tYbii h0l :imi qiymYtlYndirilmYlidir, b5lY :i, mif>l>Ji dny0Mr_nn btn b0_l1c0 st5r5>tiplYrini hYlY t0m0milY q>ruyub s0El0y0n tYfY::r hYr cr Yn mumi vY mcYrrYd >l0n1 y0ln1z Yy0ni _Y:ildY tYsYvvr >lun0 bilYn hissi-:>n:r5t pr5dm5t _Y:lindY q0vr0y0 bilYrdi. z m0hiyyYti 5tib0r1 ilY zn q01lm0z zYrurYtlY mcYrrYd bir mtlYq q5ryi-mYyyYn v0rl1ql0 5ynilY_dirmYyY 0l1_0n il: b0_l0n1c id5y0s1 hYlYli: Ys0Yn Yy0ni >br0zl0rl0 i_ MrmYyi b0c0r0n qYdim yun0n tYfY::rndY y0ln1z :5yfiyyYt mYyyYnliyinY m0li: >l0n v0rl1q _Y:lindY r50l0_0 bilYrdi. ^5ylYrin y0ln1z hissi-cism0ni tYrYfini qYbul 5dY bilYn intuisiy0 >nl0r1n :5yfiyyYt mYyyYnliyini pr5dm5tin mcYrrYd tYrYflYrindYn biri :imi d5yil, >nun v0rl11 ilY bil0v0sitY 5yniyyYt tY_:il 5dYn mYyyYnli: :imi, yYni pr5dm5tin znY bYr0bYr mYyyYnli: :imi q0vr0y1rd1. Bun0 MrY dY tYfY::rn hYlY Yy0ni->br0zl1 E0r0:t5r d0_1d11 bir dvrdY il: b0_l0n1c y0ln1z :5yfiyyYt mYyyYnliyinY m0li: >l0n >by5:t _Y:lindY d_nlY bilYrdi. TYfY::r Yy0ni >br0zl0rd0n 0z0d >lduqc0 il: b0_l0n1c id5y0s1 d0 d0h0 mcYrrYd f>rm0d0 m5yd0n0 1E1r. QYdim Yun0n 0t>mistlYrinin tYlimindY bu z if0dYsini >nd0 t0p1r :i, YMYr Mil5t fYlsYfYsindY vY H5r0:litdY il: b0_l0n1c f>rm0c0, yYni :YmiyyYtcY q5ryi-mYyyYn idisY, indi > :5yfiyyYt q5yri-mYyyYnliyi :Ysb 5dir. L5v:ipp vY D5m>:rit 0t>ml0r0 :>n:r5t cisim E0r0:t5risti:0s1 isn0d v5rmirlYr. t>l0r1n v0rl11 >nl0r1n y0ln1z :YmiyyYt mYyyYnliyi ilY >nl0r1n mEtYlif hYndYsi f>rm0l0r0 m0li: >lm0s1 ilY mYyyYnlY_ir. 5yfiyyYtcY q5yri-mYyyYnli: :YmiyyYt q5yri-mYyyYnliyinY mn0sibYtdY pr5dm5ti d0h0 >E q5yri-mYyyYn 5tdiyinY MrY vY il: b0_l0n1c id5y0s1 mYntiqi cYhYtdYn y0ln1z mtlYq q5yri-mYyyYn v0rl1q :imi d_nlY bildiyinY MrY 0t>mistlYrin tYlimini hYmin id5y0n1n in:i_0f1nd0 nvbYti mYrhYlY :imi qiymYtlYndirmY: >l0r. QYdim Yun0n 0t>mistlYrinin mtlYq v0rl1q :>ns5psiy0s1 yun0n fYlsYfYsinin i:i nfuzlu cYrYy0n1n1n  Mil5t vY l5y fYlsYfYsi YnYnYlYrinin ciddi tYsiri 0lt1nd0 f>rm0l0_m1_d1r. MYr Mil5t mY:tYbindYn >l0n fil>s>fl0r mtlYq, YbYdi v0rl11 il: b0_l0n1c _Y:lindY hissi pr5dm5tlYr dny0s1nd0 0Et0r1rd1l0rs0, l5y mY:tYbi, Y:sinY, mtlYq v0rl11n :5ici, dYyi_:Yn hissi pr5dm5tlYr 0lYmindY mvcud >lm0s1n1 qYti in:0r 5dirdilYr. P0rm5nidin V0hid v0rl11 hisslYrlY q0vr0n1l0 bilmYz; > y0ln1z 0l0 MYtirilY bilYr: TYfY::r vY h0qq1nd0 fi:ir sylYnYn pr5dm5t 5yni bir _5ydir. t>mistlYr, bir tYrYfdYn Mil5t mY:tYbindYn MYlYn YnYnYyY s0diq q0l0r0q, mtlYq v0rl11 dny0 bin0s1n1n il: :YrpiclYri >l0n il: b0_l0n1cl0r  0t>ml0r :imi tYsYvvr 5dir, diMYr tYrYfdYn isY l5y fil>s>fl0r1 :imi mtlYq v0rl11n hissi pr5dm5tlYr 0lYmindY mvcudluunu in:0r 5dirdilYr. t>mistlYrY MrY 0t>ml0r hisslYrY d5yil, y0ln1z zY:0 ilY dYr: >lun0 bilYrlYr. L0:in 5l5ylilYrdYn fYrqli >l0r0q, 0t>mistlYr mtlYq v0rl11 hissi pr5dm5tlYrdYn :5ilmYz sYdlY 0y1rm1rl0r: 0t>ml0r y0ln1z hYddYn 0rt1q :ii: >lduql0r1n0 MrY hissYlYrlY q0vr0m00 myYssYr d5yillYr. D5mYli, Mil5t fYlsYfYsi ilY >l0n fYrq d0h0 >E f>rm0l E0r0:t5r d0_1y1r. MtlYq v0rl11n, b0_l0n1c1n1 l5y fYlsYfYsindYn MtrYn vY 0t>mistlYrin tYlimindY z tYsirini bur0E0n i:ilY_mYsi, >nun m0ddi vY f>rm0l (id50l) :>mp>n5ntlYrY blnmYsi pr>s5si Pl0t>n vY rist>t5lin sist5mlYrindY znn Yn y:sY: pillYsindY 0t1r. Pl0t>n vY rist>t5l qYti >l0r0q btn dny0n1  :>sm>su  i:i il: b0_l0n1cd0n  0r0s1:YsilmYz tY_Y::lt0pm0 vY dYrh0l d0 y>E >lub M5tmY pr>s5slYrinin b0_ v5rdiyi m0t5riy0d0n vY Pl0t>nd0 id5y0, rist>t5ldY isY f>rm0 :imi 1E1 5dYn fY0l b0_l0n1cd0n qururl0r. Il: b0_l0n1c1n q5yri-mYyyYnliyi prinsipinin in:i_0f1 Pl0t>n vY rist>t5ldY s>n mYrhYlYyY 0t1r. M0t5riy0 :YmiyyYt vY :5yfiyyYtcY mtlYq q5yri-mYyyYnli:dYn ib0rYt >l0n vY bun0 MrY dY Pl0t>nun q0r0nl1q b0_l0n1c, y>Eluq vY s. :imi n5q0tiv 5pit5tlYrlY E0r0:t5rizY 5tdiyi bir 0lYmdir. Pl0t>n0 MrY m0t5riy0n1n bu mtlYq n0r0h0tl11, q5yri-d0y0n1ql11 hissi pr5dm5tlYr 0lYmindY h:m srYn dYyi_i:Ynliyi vY :5iciliyi _YrtlYndirir. B5lYli:lY, hYtt0 0rd1c1l id50list Pl0t>n b5lY m0t5riy0 :0t5q>riy0s1n0 mr0ciYt 5tmYdYn :5inY bilmir. Pl0t>nd0 m0t5riy0 d0h0 >E mil5tlilYrdY ruh, H5r0:litdY l>q>s, pif0q>rul0d0 YdYd, n0:s0q>rd0 Nus (01l), mp5d>:ld0 mYhYbbYt vY nifrYt _Y:lindY z Y:sini t0p0n f>rm0l b0_l0n1c, id5y0 prinsipi ilY y0n0_1 dny0n1 iz0h 5tmYyin m0ddi b0_l0n1c prinsipi :imi 1E1_ 5dir. Pl0t>n vY rist>t5l p0ssiv, f>rm0s1z m0t5riy0n1 >nu id0rY 5dYn fY0l, y0r0d1c1 b0_l0n1c0 q0r_1 q>yurdul0r. Bu q0r_1q>ym0n1n 0r0d0n q0ld1r1lm0s1 Intib0h dvr fYlsYfYsindYn b0_l0n1r. M0t5riy0 ilY y0r0d1c1, il0hi qvvYlYrin YzYli vY 0yr1lm0z vYhdYtinY >l0n p0nt5ist in0m hYrY:Yt vY in:i_0f1n m0t5riy0y0 d0EilYn E0s >lm0s1 h0qq1nd0:1 fYlsYfi :>ns5psiy0n1n b0_l0n1c1n1 q>ydu. M0t5riy0 h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYrin in:i_0f1nd0 Y5ni dvrn E0r0:t5ri: EsusiyyYti, diqqYti mtlYq v0rl11 btn mvcud0t1n Ys0s1n1 tY_:il 5dYn il: b0_l0n1c _Y:lindY 0Et0rm0q zYrindY d5yil, bu v0rl11n 0yr1lm0z E0ssYlYrinin- 0tributl0r1n1n  0Et0r1l1b t0p1lm0s1 zYrindY cYmlY_dirmYsidir. D5:0rt0 MrY m0t5riy0n1n bu Ys0s E0ssYsi uzunluqdur. L>::un fi:rincY m0t5riy0 id5y0s1 uzunlu0 vY s1El10 m0li: subst0nsiy0d0n ib0rYtdir; b5lY subst0nsiy0 >l0n hYr y5rdY m0t5riy0 vY >nun m0hiyyYti v0rd1r. M0t5riy0 E0ssYlYrin d0_1y1c1s1 >l0n substr0t, E0ssYlYr isY substr0t0 s0n:i m5E0ni:i _Y:ildY bYnd 5dilmi_ vY >E v0Et mstYqil mvcudluq :imi d_nlYn r50ll1ql0r _Y:lindY tYsYvvr >lunurdu. TYs0dfi d5yildir :i, y5ni dvr m0t5ri0lizminin b0nisi F.B5:>n m0t5riy0n1 hissi >l0r0q q0vr0n1l0 bilYn E0ssYlYrin  s0dY tYbiYtlYrin mYcmusu h5s0b 5dirdi. M0t5riy0 ilY >nun E0ssYlYri 0r0s1nd0:1 q0r_1l1ql1 mn0sibYtin b5lY 0nl0_1lm0s1 m5t0fizi: tYfY::rn birtYrYfliyi vY m5E0ni:i mYhdudluu ilY _YrtlYrindi. %0ssY :0t5q>riy0s1n1n m0t5riy0y0 mn0sibYtdY bu cr sYrbYst tYfsiri b0_q0 bir ifr0t1l10  m0t5riy0n1 duyul0r :>mpl5:sindYn ib0rYt h5s0b 5dYn b5r:liiliyY MYtirib 10rm0y0 bilmYzdi. B5r:li vY >nun 0rd1c1ll0r1 E0ssYni suby5:tiv _Y:ildY _Yrh 5dYrY:, >nu duyul0rl0 5ynilY_dirirdi. L0:in btvl:dY Y5ni dvr fYlsYfYsi n m0t5riy0n1 E0ssYlYrin d0_1y1c1s1 >l0n :YmiyyYt vY :5yfiyyYt cYhYtdYn mtlYq q5yri-mYyyYnliyi zndYn bizY n0mYlum q0l0n subst0rt _Y:lindY 0nl0m0q m5yli E0r0:t5ri: idi. mpri: b0E1md0n t0m n0mYlum >l0n b5lY mcYrrYd v0rl11n qYbul 5dilmYsi y5ni dvr 5lm inqil0b1n1n ruhun0 qYtiyyYn uyun MYlmirdi vY bun0 MrY dY d0h0 0d5:v0t :>ns5psiy0 ilY YvYz >lunm0s1n1 tYlYb 5dirdi. Bu tYlYb0t %VIII Ysrin Mr:Ymli fr0ns1z fil>s>fu H>lb0E tYrYifndYn mvYffYqiyyYtlY vY p0rl0q _Y:ildY dYnildi. S>n dYrYcY univ5rs0l hYcmY m0li: >l0n m0t5riy0 :0t5q>riy0s1n1n m0hiyyYtini y0ln1z >nun m0t5riy0 :imi M5ni_ Yh0tY d0irYsinY m0li: >lub, >n0 Y:s >l0n :0t5q>riy0 ilY  sby5:tlY mn0sibYtini 0_:0r0 1E0rm0ql0 0yd1nl0_d1rm0q >l0rd1. Bu mn0sibYtin isY i:i b0_l1c0 m>m5nti v0rd1r: 1) m0t5riy0 suby5:tdYn :Yn0rd0, >nd0n 0s1l1 >lm0y0r0q mvcuddur vY 2) m0t5riy0 suby5:tY tYsir 5dYrY: >nd0 duyu >y0d1r. H>lb0E tYrYfindYn m0t5riy0y0 v5rilYn tYrif mYhz bu i:i cYhYti zndY birlY_dirir: BizY mn0sibYtdY m0t5riy0 mumiyyYtlY, bizim hisslYrimizY h0ns1 y>ll0s0 tYsir MstYrYn btn _5ylYrdir.... S>nr0l0r bu tYrif di0l5:ti: m0t5ri0lizm tYrYfindYn btnl:lY mYnimsYnilYrY:, sist5m0ti: tYlimY 5vrildi. H>lb0E1n tYrifinin >E by: m5t>d>l>Ji vY nYzYri YhYmiyyYti >nd0d1r :i, > m0t5riy0n1 h5 bir il: b0_l0n1cl0 vY :>n:r5t cisimlY 5ynilY_dirmYyYrY:, nYin:i bu Mn ins0n0 bYlli >l0n, hYminin MYlYcY:dY dY :Y_f >lun0 bilYcY: btn m0ddi >by5:tlYri Yh0tY 5dir. M0t5riy0n1 h0ns1s0 il: b0_l0n1cl0 5ynilY_dirmYyin p5rsp5:tivsizliyi vY y0r0rs1zl11 m0sir mi:r>0lYm fizi:0s1n1n v5rdiyi mYlum0tl0r b0E1m1nd0n EsusilY 0yd1n Mrnr. MYlum >lur :i, btn tYbiYtin qurulduu h5 bir mtlYq, Yn 5l5m5nt0r il: >by5:t mvcud d5yildir. lmin s>n v0Etl0r0 qYdYr 5l5m5nt0r, yYni stru:tursuz qYbul 5tdi:lYri hissYci:lYrin zlYrinin mrY::Yb qurulu_0 m0li: >lduql0r1 0_:0r0 1Em1_d1r. M0t5riy0n1n y5M0nY Ys0s E0ssYsi >nun m0ddiliyidir. BYzYn m0ddili:lY >by5:tiv r50ll1q :0t5q>riy0l0r1n1 5yni mYn0d0 i_lYdirlYr. L0:in pr5dm5t vY h0disYlYr 0r0s1nd0 5lY mn0sibYtlYr v0rd1r :i, >nl0r1n mvcudluu suby5:tdYn 0s1l1 d5yildir (mYsYlYn, mY:0n vY z0m0n mn0sibYtlYri). M0t5riy0n1n y5M0nY E0ssYsini >by5:tiv r50ll1q h5s0b 5tmY: b5lY mn0sibYtlYrY m0t5riy0 st0tusu v5rmY: d5mY:dir. D5mYli, m0ddili: tY:cY >by5:tiv r50l >lm0q d5yil, hYm dY suby5:tY tYsir 5dYrY:, >nd0 duyu >y0tm0q q0biliyyYtidir. III Ins0nl0nl0r1n MndYli: tYcrbYsi vY tYbiYt_n0sl11n v5rdiyi f0:tl0r b5lY bir mumfYlsYfi nYticY 1E0rm00 im:0n v5rir :i, dny0d0 mtlYq s:unYtdY >l0n h5 bir r50ll1q mvcud d5yildir. Bizi Yh0tY 5dYn hYr bir pr5dm5t vY h0disYdY hYmi_Y bir-birinY Y:s >l0n i:i m>m5nti MrmY: mm:ndr: bir tYrYfdYn >by5:t z :5yfiyyYt mYyyYnliyini, btvlyn vY d0y0n1ql11n1 mYyyYn z0m0n int5rv0l1 YrzindY q>ruyub s0El0y0r0q, s0n:i znY bYr0bYr q0l1r. DiMYr tYrYfdYn isY bY_Yr pr0:ti:0s1 sbut 5dir :i, YbYdi >l0n h5 nY y>Edur; >by5:tin znn znY bYr0bYr q0lm0s1 nisbi E0r0:t5r d0_1y1r, n:i >nd0 b0_ v5rYn 0r0ms1z dYyi_i:li: pr>s5si M5c-t5z pr5dm5tin y>E >lub M5tmYsinY, y5ninin y0r0nm0s1n0 MYtirib 1E0r1r. Pr5dm5t vY y0 h0disYnin s0bitliyi, >nun d0y0n1ql11 mvYqqYti, bu d0y0n1ql11n p>zulm0s1n0 MYtirib 1E0r0n dYyi_ilmYlYrisY 0r0s1:YsilmYz pr>s5s >lduund0n >by5:tlYrin zYruri tYrYflYri :imi 1E1_ 5dYn s:unYt m>m5nti nisbi, dYyi_:Ynli: isY mtlYq E0r0:t5r d0_1y1r. Dny0y0 >l0n bu din0mi: b0E1_ t0riEYn mEtYlif f>rm0l0r 0l0n fYlsYfi hYrY:Yt :>ns5psiy0s1n1 f>rm0l0_d1rm1_d1r. FYlsYfYdY hYrY:Yt d5di:dY, mumiyyYtlY hYr cr dYyi_:Ynli: b0_0 d_lr. M0t5ri0lizmY MrY dny0 y0ln1z m0t5riy0d0n, >nun h0ll0r1nd0n vY E0ssYlYrindYn ib0rYt >lduund0n vY q5yd 5tdiyimiz :imi, dYyi_:Ynli: pr>s5sindYn :Yn0rd0 h5 bir _5y mvcud >lm0d11nd0n hYrY:Yt m0t5riy0n1n 0tributu, >nun mvcudluq sulu :imi 0nl0_1l1r. L0:in hYrY:Yt :0t5q>riy0s1n1n b5lY M5ni_ tYfsiri btn t0riEi dvrlYr n E0r0:t5ri: d5yildir. nti: fYlsYfYnin b0_l0n1c mYrhYlYsindY Ytr0fd0 >l0n hYr _5y c0nl1 v0rl1ql0r :imi tYsYvvr >lunurdu vY ins0n1 Yh0tY 5dYn btn pr5dm5tlYrin fY0ll11 vY hYrY:Ytliyi mumi c0nl1l1q prinsipinin Yn il:in vY zlyndY 0_:0r >l0n f0:t1 :imi q0vr0n1l1rd1. Mil5t mY:tYbi, mumiyyYtlY, yun0n fYlsYfYsinin 5r:Yn :l0ssi:0 0dl0nd1r1l0n dvr n hYrY:Yt pr>bl5mi mvcud d5yildir, n:i dny0n1n d0Eili fY0ll11 vY hYrY:iliyi h5 bir sbut0 5htiy0c1 >lm0y0n zlyndY 0yd1n bir f0:t :imi tYsYvvr >lunurdu. B5lY bir dny0duyumu, YlbYttY, mumiyyYtlY dYyi_:Ynli: :imi b0_0 d_lYn, mcYrrYd hYrY:Yt :0t5q>riy0s1n1 d>ur0 bilmYzdi. TYs0dfi d5yildir :i, il: yun0n fil>s>fl0r1n1n YsYrlYrindYn bizY qYdYr MYlib 0tm1_ fr0qm5ntlYrin h5 birindY hYrY:Yti if0dY 5dYn mcYrrYd t5rminlYrY r0st MYlmiri:. MYsYlYn, n0:sim0ndr h5 v0Et dny0n1n il: b0_l0n1c1n1  0p5yr>nu YbYdi hYrY:YtdY >l0n v0rl1q :imi d5yil, q>c0lm0y0n, lmYyYn vY mYhv >lm0y0n :imi E0r0:t5rizY 5dir. HYtt0 qYdim yun0n di0l5:ti:0s1n1n nYhYnM sim0s1 >l0n H5r0:lit b5lY hYrY:Yt, dYyi_:Ynli: vY s. :imi mcYrrYd szlYr i_lYtmir; univ5rs0l mumdny0 pr>s5sini > yuE0r1-0_01 y>l, >dd0n dny0n1n tY_Y::l t0pm0s1 vY 0E1r1nc1n1n y5nidYn >d0 5vrilmYsi  :imi if0dY 5dir. HYrY:Yt vY s:unYt h0qq1nd0:1 mYsYlYni il: dYfY >l0r0q, y0ln1z l5y fil>s>fl0r1 dis:ussiy0 pr5dm5tinY 5vridilYr. Bu v0Et0 qYdYr s0rs1lm0z vY zlyndY 0_:0r bir hYy0t v0:t1 :imi q0vr0n1l0n hYrY:Ytin mvcudluun0 >l0n 0n0d0nMYlmY in0m _bhY 0lt1n0 0l1nd1. l5y fYlsYfYsi hYrY:Yt mYsYlYsini mYhz bir pr>bl5m :imi btn :Ys:inliyi ilY qYdim yun0n mtYfY::irlYri q0r_1s1nd0 q>ydu. L0:in l5y mY:tYbi hYrY:Yt pr>bl5mini y0ln1z q>ym0ql0 :if0yYtlYnYrY:, >nu nYzYri tYhlilY cYlb 5tmYdi. FYlsYfi hYrY:Yt :>ns5psiy0s1n1n f>rm0l0_m0s1nd0 s>n dYrYcY mhm bir 0dd1m1 mp5d>:l vY n0:s0q>r 0td1l0r: >nl0r il: dYfY >l0r0q hYrY:Ytin mYnbYyi (mp5d>:ld0 mYhYbbYt vY nifrYt, n0:s0q>rd0 1l f>rm0s1nd0) :imi fund0m5nt0l mYsYlY q0ld1rd1l0r. Szn t0m mYn0s1nd0 mumi dYyi_:Ynli: pr>s5sinin h5 bir :>n:r5t nvnY (m5E0ni:i y5rdYiy_mY, :5yfiyyYtcY dYyi_mY, y0r0nm0, y>E >lm0 vY s.) mncYr 5dilmYyYn vY intuitiv >l0r0q, mumiyyYtlY dYi_mY :imi q0vr0n1l0n mcYrrYd hYrY:Yt :0t5q>riy0s1 ilY il: dYfY >rt0 dvr pif0q>rul0r1n, EsusYn, Fil>l0y1n tYlimindY r0stl0_1r1q. HYrY:Yt h0qq1nd0 il: sist5m0ti: nYzYri tYlimi isY y0ln1z Pl0t>n, EsusYn dY rist>t5l y0r0td1l0r. nl0rd0 hYrY:Yt h0qq1nd0 pif0q>rul0r1n dYrin mYn0l1 intuitiv tYsYvvrlYrini hYrY:Yt :0t5q>riy0s1n0 v5rilYn dYqiq nYzYri tYriflYr YvYz 5tdi. Bur0d0 y0ln1z rist>t5lin tYrifini v5rmY:lY :if0yYtlYnYcYyi:: hYr bir nvdYn >l0n mm:n v0rl1ql0 M5rcY: v0rl1q fYrqlYndiyinY MrY mYn hYrY:Yt d5di:dY im:0n _Y:lindY mvcud >l0n1n hYy0t0 :5mYsini b0_0 d_rYm. Y5ni dvrdY dny0n1n m5E0ni:i mYnzYrYsinin f>rm0l0_m0s1 vY hYrY:Ytin btn nvlYri iYrisindY y0ln1z m5E0ni:i y5rdYyi_mYnin hYrtYrYfli vY dYrindYn yrYnilmYsi zndYn btvl:dY hYrY:Yt 0nl0y1_1n1 m5E0ni:i y5rdYyi_mY ilY 5ynilY_dirmY: m5yli stnl: tY_:il 5dirdi. %VIII Ysr fr0ns1z m0t5ri0listlYrinin bir s1r0 ml0hizYlYri hYrY:Yt 0nl0y1_1n1n bu m5E0ni:i mYhdudluun0 q0r_1 ynYlsY dY, hYrY:Ytin :5yfiyyYt >EcYhYtliyi h0qq1nd0:1 mddY0 znY 5lm vY fYlsYfYdY y0ln1z %I% Ysrin i:inci y0r1s1nd0 :: s0l0 bildi. %I% Ysrin 40-c1 illYrindY 5n5rJinin s0El0nm0s1 vY 5vrilmYsi q0nununun :Y_fi hYrY:Ytin h5dYn y0r0nm0m0s1 vY itmYmYsi, >nun y0ln1z bir :5yfiyyYt h0l1nd0n diMYrinY 5vrilmYsi h0qq1nd0:1 tYsYvvrn qYr0rl0_m0s1nd0 hYll5dici r>l >yn0d1. F.nM5ls hYmin dvrdY 5lm vY tYbiYt_n0sl11n n0iliyyYtlYrini mumilY_dirYrY:, hYrY:Ytin Ys0s f>rm0l0r1n1n 0_01d0:1 tYsnif0t1n1 v5rmi_dir: 1. M5E0ni:i hYrY:Yt; 2. Fizi:i hYrY:Yt; 3. imyYvi hYrY:Yt; 4. Bi>l>Ji hYrY:Yt vY 5. S>si0l hYrY:Yt. Bu tYsnif0t %I% Ysrin >rt0l0r1nd0 5lm vY tYbiYt_n0sl11n v5rdiyi mYlum0tl0r0 Ys0sl0nd11nd0n, tYbiidir :i, 5lmin bu Mn: in:i_0f sYviyyYsi b0E1m1nd0n ciddi dYiy_i:li:lYrY mYruz q0lm0y0 bilmYz. HYmin dvrdY m5E0ni:i hYrY:Yt Yn s0dY hYrY:Yt nv h5s0b 5dilirdi vY b5lY Mm0n 5dilirdi :i, fizi:i hYrY:Yt (istili:, 5l5tr>m0qn5tizm vY s.) 5fir hissYci:lYrinin, 0t>m vY m>l5:ull0r1n m5E0ni:i hYrY:YtindYn b0_q0 bir _5y d5yildir. D5mYli, b5lY 1E1rd1 :i, fizi:i vY diMYr hYrY:Yt f>rm0l0r1n1n Ys0s1nd0 m5E0ni:i hYrY:Yt durur. L0:in mi:r>fizi:0n1n buMn: mYlum0tl0r1 sbut 5dir :i, YslindY m5E0ni:i hYrY:Yt z y0ln1z 5l5m5nt0r hissYci:lYrin 5vrilmYsinin, 5l5:tr>m0qnit, nvY, zYif vY qr0vit0siy0 q0r_1l1ql1 tYsirlYrinin mrY::Yb :>mbin0siy0s1n1n nYticYsindY mm:n >lur. NYh0yYt, > dvrdY b5lY Mm0n 5dilirdi :i, fizi:i hYrY:Yt :imyYvi hYrY:Yt n b0z0 r>lunu >yn0y1r. L0:in 5lm fizi:i hYrY:Yt h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYrY ciddi dYyi_i:li: MYtirmi_dir; bu Mn fizi:i hYrY:YtlY :imyYfi hYrY:Yt 0r0s1nd0:1 mn0sibYti birmYn0l1 qiymYtlYndirmY: >lm0z. Mi:r>0lYmdY M5dYn fizi:i q0r_1l1ql1 tYsirlYr :imyYvi hYrY:Yti, bu 0E1r1nc1 z isY fizi:i hYrY:Ytin b0_q0 nv >l0n m>l5:uly0r- istili: prs>5slYrinin mvcudluunu _YrtlYndirir. mumiyyYtlY, hYrY:Yt f>rm0l0r1n1n :5yfiyyYt mEtYlifliyi m0t5riy0n1n znn :5yfiyyYtcY mEtYlif stru:tur tY_:ili sYviyyYlYrinY m0li: >lm0s1 ilY _YrtlYnir. M0t5riy0n1n stru:tur tY_:ili sYviyyYlYri >nun s0dYdYn mrY::YbY ibtid0idYn 0liyY d>ru in:i_0f1n1n pillYlYri >lduund0n hYr bir yuE0r1 hYrY:Yt f>rm0s1n1n t0riEYn tY_Y::l t0pm0s1n1 d0 0_01 hYrY:Yt f>rm0l0r1n1n in:i_0f1n1n nYticYsi :imi tYsYvvr 5tmY: >l0r. HYrY:Ytin mEtYlif f>rm0l0r1 0r0s1nd0 M5n5ti: Yl0qY mvcuddur, yYni hYr bir yuE0r1 hYrY:Yt f>rm0s1 birbYn-birY d5yil, y0ln1z 0_01 f>rm0l0r1n b0z0s1nd0 y0r0n1r vY >nl0r1 zndY Yh0tY 5dir. L0:in bu h5 dY > d5mY: d5yildir :i, yuE0r1 hYrY:Yt f>rm0s1 0_01 hYrY:Yt f>rm0l0r1n1n m5E0ni:i mYcmusund0n ib0rYtdir. MYsYlYn, bi>l>Ji hYrY:Yt f>rm0s1 fizi:i  :imyYvi pr>s5slYr Ys0s1nd0 y0r0n1r vY bu hYr i:i hYrY:Yt f>rm0s1n1 zndY birlY_dirir. L0:in bi>l>Ji hYrY:Yti fizi:i vY :imyYvi hYrY:Ytin cYmindYn ib0rYt h5s0b 5tmY: :>bud sYhv >l0rd1. YuE0r1 hYrY:Yt f>rm0s1 0_01 f>rm0l0r1 bYrtYrYf 5dilmi_ _Y:ildY zndY birlY_dirir; bu birlY_dirmY >nl0r1n s0dY cYmi y>E, mrY::Yb sint5zindYn ib0rYtdir. Bun0 MrY dY hYr bir yuE0r1 hYrY:Yt f>rm0s1 :5yfiyyYt znYmYEsusluun0 m0li: >lub, 0_01 hYrY:Yt f>rm0l0r1nd0 fY0liyyYt MstYrmYyYn sp5sifi: q0nunl0r0 t0b5dir. HYrY:Ytin i:i Ys0s tipini 0y1rd 5tmY: >l0r. BirincidY pr5dm5t vY y0 h0disYdY b0_ v5rYn dYyi_i:li:lY >nun nisbi s0bitliyini p>zmur, >by5:t z :5yfiyyYt mYyyYnliyini s0El0y1r. HYr bir pr5dm5tin mvcudluu, YslindY >nun z Ys0s :5yfiyyYtini q>ruyub s0El0m0s1 d5mY:dir. L0:in pr5dm5tin mvcudluu YbYdi >lm0d11n0 MrY, > M5c-t5z y>E >lub M5dir, yYni z Ys0s :5yfiyyYtini itirYrY:, y5ni :5yfiyyYt :Ysb 5dir. Pr5dm5tin bir :5yfiyyYt h0l1nd0n diMYrinY :5mYsi ilY m_0yiYt >lun0n dYiy_mYlYr hYrY:Ytin i:inci Ys0s tipini tY_:il 5dir. by5:tin YvvYl:i :5yfiyyYt h0l1nd0 Mizli q0l0n p>t5nsi0l im:0nl0r1n1n r50ll1_m0s1 _Y:lindY b0_ v5rYn :5yfiyyYt dYyi_mYsi in:i_0f 0dl0n1r. In:i_0f pr>s5sinin i:i Ys0s nvn MstYrmY: >l0r: m0t5riy0n1n 5yni bir stru:tur tY_:ili sYviyyYsinin hdudl0r1 d0EilindY b0_ v5rYn :5yfiyyYt dYyi_mYlYri vY bir sYviyyYdYn diMYr sYviyyYyY :5idlY E0r0:t5rizY >lun0n :5yfiyyYt 5vrilmYlYri. BirincilYrY mis0l ulduzl0r1n tY:0ml pr>s5sini, c0nl1 0lYmdY y5ni bit:i vY h5yv0n nvlYrinin m5yd0n0 MYlmYsini vY s. MstYrmY: >l0r. Q5yri-zvi tYbiYtdYn c0nl1l0r 0lYminY vY nYh0yYt, cYmiyyYtin tY_Y::l t0pm0s1n0 MYtirib 1E0r0n in:i_0f isY i:inciyY mis0l >l0 bilYr. HYrY:Ytin Ys0s f>rm0l0r1 Yn mumi _Y:ildY mYhz bu i:inci pr>s5si zndY Y:s 5tdirirlYr. IV Dny0d0 mvcud >l0n btn pr5dm5t vY h0disYlYrY mYyyYn tYrYflYrdYn l 0nl0y1_1n1 tYtbiq 5tmY: mm:ndr. Bu l Yn mEtYlif E0r0:t5r d0_1y0 bilYr. l >l0r0q cisimlYrin uzunluunu, 5nini, hndrlyn, >nl0r1n hYcmlYrini nYzYrdY tutm0q mm:ndr. Pr5dm5tlYr bir-birinY nYzYrYn mEtYlif vYziyyYtlYrdY  yuE0r1d0, 0_01d0, s>ld0, s0d0 vY s. y5rlY_Y bilYrlYr. CisimlYrin m0li: >lduql0r1 bu E0ssY vY mn0sibYtlYr mY:0n :0t5q>riy0s1n1 mYzmununu tY_:il 5dir. Pr5dm5t vY h0disYlYrin nisbi s0bitliyinin, d0y0n1ql11n1n, :5yfiyyYt btvlynn d0 ls v0rd1r. HYmin l pr5dm5tin vY y0 prs>5sin mvcudluq, d0v0m 5tmY mddYtini if0dY 5dir vY srY:li: 0dl0n1r. Cisim vY h0disYlYr nYin:i z y5rlY_mYlYrinY grY, hYminin univ5rs0l y0r0nm0 vY y>E >lub g5tmY 0:tl0r1n0 nYzYrYn dY bir-biri ilY mYyyYn mn0sibYtlYrdY >lurl0r. Bu 0E1r1nc1l0r z Y:sini YvvYl, s>nr0, g5c, t5z vY s. :imi 0nl0y1_l0rd0 t0p1r. by5:t vY pr>s5slYrin srY:liyi vY >nl0r 0r0s1nd0:1 g5c, t5z qYbildYn >l0n mn0sibYtlYr z0m0n :0t5q>riy0s1n1n m0hiyyYtini tY_:il 5dirlYr. MY:0n vY z0m0n v0rl11n Yn E0rici vY bil0v0sitY bYlli >l0n E0r0:t5risti:0l0r1 >lduql0r1n0 grY, di0l5:ti: m0t5ri0lizm >nl0r1 m0t5riy0n1n mvcudluunun >by5:tiv  r50l f>rm0l0r1 :imi nYzYrdYn :5irir. MY:0n vY z0m0n h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYrin m5yd0n0 MYlmYsi vY >nl0r1n :0t5q>riy0l0r _Y:lindY tY_:ili uzun bir t0riEi y>l :5mi_dir. Bu t0riEi pr>s5si, EsYsYn, z0m0n h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYrin in:i_0f1 tims0l1nd0 Yy0ni _Yi:ldY izlYmY: mm:ndr. CYmiyyYtin in:i_0f1n1n t0riEdYn q0b0q:1 dvr :imi sYciyyYlYndirilYn 5lY bir mYrhYlYsi >lmu_dur :i, ins0nl0r hYmin dvrdY uzun mddYt v0rl11n z0m0n E0r0:t5risti:0s1n1 s0n:i hiss 5tmYmi_lYr. CYmiyyYtin qYbilY  icm0 tY_:ili, hYr bir fYrdin z icm0s1nd0n, bu 0E1r1nc1n1n isY btvl:dY >nu Yh0tY 5dYn tYbii mhitdYn 0m0ns1z 0s1l1l11 hYmin dvrn tYfY::r tYrzinY z tYsirini MstYrmYyY bilmYzdi. Bizim qYdim Ycd0dl0r1m1z1n tYbiYtdYn ciddi 0s1l1l11 vY qYbilY icm0s1n1n hYy0t fY0liyyYtinin btn s0hYlYrinin tYbii pr>s5slYrin ritmi: drvly ilY tYnzim 5dilmYsi icm0n1n mvcud iqtis0di vY s>si0l quruml0r1n1n mh0fizY:0rl11n1 _YrtlYndirir, bu s>nuncu isY z nvbYsindY ibtid0i tYfY::rn znYmYEsu st0ti:liyini f>rm0l0_d1r1rd1. L0:in bu cr tYfY::r ibtid0i cYmiyyYt n E0r0:t5ri: >l0n mv0fiq st5r5>tip d>urm0y0 bilmYzdi: indi mvcud >l0n hYr _5y 0rt1q uz0q :5mi_dY dY mvcud idi; indi :5mi_in YbYdi dvr0n1nd0n b0_q0 bir _5y d5yildir. TYs0dfi d5yildir :i, 0rE0i: (>E qYdim) miflYrdY:i sJ5tlYrin h5 birindY :5mi_, indi vY MYlYcY: 0r0s1nd0 :5idlYr vY mumiyyYtlY bu :0t5q>riy0l0r zlYri mvcud d5yildir. Dny0n1n nY v0Ets0 f>rm0l0_m1_ il:in h0l1, hYmin miflYrdY d5mY: >l0r :i, dYyi_ilmYdYn hYr y5rdY vY hYmi_Y mvcud r50ll1q :imi i_tir0: 5dir. mumiyyYtlY mif>l>Ji tYfY::rY dYyi_:Ynli:, pr>s5su0ll1q id5y0l0r1 dYrindYn y0b0n1d1r. NY v0Ets0 b0_ v5rYn h0disY mifdY h5 f0Et t0m0ml0n1b qurt0rm1r, > h5 d0v0m d0 5tmir. Mifi: h0disY h0qq1nd0 y0ln1z >nu d5mY: >l0r :i, > YbYdi mvcuddur, l0:in b0_l0n1c1 vY s>nu, 0rd1c1l 0r0l1q mYrhYlYlYri >l0n pr>s5s _Y:lindY d5yil, mtlYq dYyi_mYz >l0n pr5dm5t, Y_y0 _Y:lindY mvcuddur. D5yilYnlYri _Yrh 5tmY: n qYdim Isl0nd miflYrindYn Mtrlm_ bir sJ5ti nYzYrdYn :5irY:. Mifi: p5rs>n0J T>r q1z1lb0l1q tutur. B0l1q 1rp1n0r0q, 0z q0l1r :i, >nun YlindYn 1E1b dYnizY Mirsin. T>r s>n 0nd0 >nun quyruund0n y0p1_0 bilir vY >nu YlindYn bur0Em0m0q n b0l11 quyruq tYrYfdYn bYr: s1E1r. Q1z1lb0l11n 0rE0d0n n0zi: >lm0s1 bu h0disY ilY iz0h >lunur. Bu h0disYnin mifi: tYfY::r n E0r0:t5ri: >l0n z EsusiyyYti v0rd1r. vvYl0, ibtid0i ins0n, YlbYttY bu i:i h0disY (T>run b0l11 s1Em0s1 vY q1z1lb0l11n 0rE0d0n n0zi:liyi) 0r0s1nd0 Yl0qY >lduunu s5zir; l0:in > Yl0qYni E0lis intuitiv _Y:ildY q0vr0y0r0q, >nu _urlu _Y:ildY dYr: 5tmir. I:incisi, bizim n t0m0milY s>nlu vY :>n:r5t >l0n bu h0disY mifi: tYfY::r n h5 v0Et b0_0 0tm1r: 0E1 bu rYv0yYt nYin:i tY:cY :>n:r5t >l0r0q T>run tutduu q1z1lb0l11n, mumiyyYtlY btn q1z1lb0l1ql0r1n 0rE0d0n n0zi: >lm0s1n1 bu h0disY ilY b0l0y1r. B5lYli:lY, bu :>n:r5t vY tY:cY 0:t tYsvir t>lun0n :>n:r5t situ0siy0n1n YrivYsindYn :Yn0r0 1E0r0q, mifi: _rud0 mYyyYn qrupd0n >l0n pr5dm5tlYrin h0m1s1 n YbYdi vY 0yd1nd1r :i, st0ti: >l0n stru:turu zndY tYmsil 5dir. Btn q1z1lb0l1q nYsillYri mifi: tYfY::rdY :5mi_Y, indiyY vY MYlYcYyY blnmr, >nl0r h0m1s1 s0n:i 5yni z0m0nd0 mvcuddurl0r. MYhz z0m0n h0qq1nd0 dYr: 5dilmi_ tYsYvvrlYrin y>Eluu zndYn nY v0Ets0 b0_ v5rim_ h0disY (b0E1l0n h0ld0 T>run q1z1lb0l11 s1Em0s1) 5yni z0m0nd0 hYm :5mi_i, hYm indini, hYm dY MYlYcYyi btv bir t0m :imi Yh0tY 5dir. Dny0n1n mifi: mYnzYrYsinin z0m0n E0ricindY mvcudluunu nm0yi_ 5tdirYn b0_q0 E0r0:t5ri: nmunY >l0r0q miflYrdY 0yr1-0yr1 qYhrYm0n1n hYy0t1nd0n bYhs 5dYn E0>ti: 5piz>dl0r1 mis0l MYtirmY: >l0r. Bu rYv0yYtlYrdY mifi: qYhrYm0n1n hYy0t1 y0r0n1_d0n lmY d>ru istiq0mYtlYnYn pr>s5s :imi d5yil, bir-birinin stnY q0l0ql0nm1_ niz0ms1z vY z0m0nc0 l>:0ll0_m0m1_ h0disYlYr y11n1 :imi tYsvir >lunur. B5lYli:lY, qYhrYm0n1n hYy0t1 pr>s5s :imi d5yil, birdYfYli: v5rilmi_ st0ti: >by5:t :imi tYsvir 5dilir. Bun0 MrY dY qYrhYm0n h0ns1 y0_d0 mifi: sYhnYdY MrnrsY, 5lY hYmin y0_1nd0 d0 YdYbi >l0r0q q0l1r. MYsYlYn, qYdim isl0nd miflYrindY T>run >lu M0qni hYmi_Y u_0qd1r; Y:sinY mifi: 0ll0h din hYmi_Y q>c0d1r. MY:0n vY Z0m0n h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYrin tYzYcY f>rm0l0_m00 b0_l0d11 il: dvrdY qYdim ins0n1n tYfY::r >nl0r1 hYlY m0ddi prd5m5t vY h0disYlYrin 0yr1c0 bir tYrYfi :imi s5ib 0y1r0 bilmirdi. V0rl11n mY:0n vY z0m0n E0r0:t5risti:0s1 >nunl0 t0m biti_i: _Y:ildY tYsYvvr >lunurdu. MYsYlYn, hYtt0 H>m5rdY b5lY Mn sz z0m0n 0nl0y1_1 ilY >E zYif b0l1 idi; >, z0m0n v0hidi >lm0qd0n d0h0 >E h0ns1s0 bir tYbii pr5dm5t :imi, s0n:i pr>s5sin y5ri_i, 0dd1m1 :imi tYsYvvr >lunurdu. MY:0n h0qq1nd0 tYsYvvrn m0ddi pr5dm5tlYrin zndYn tYcrid >lun0r0q, mstYqil v0rl1q :imi 0nl0_1lm0s1 ilY il: dYfY >l0r0q 0t>mistlYrin tYlimindY r0stl0_1r1q. D5m>:rit mY:0n1 b>_luqd0 5ynilY_dirYrY:, >nun mvcudluunu 0t>ml0r1n mvcudluu qYdYr r50l h5s0b 5dirdi. MY:0n1 m0ddi pr5dm5tlYrdYn 0s1l1 >lm0y0r0q mvcud >l0n mstYqil v0rl1qd0n ib0rYt h5s0b 5dYn b0E1_ subst0nsi0l :>ns5psiy0 0dl0n1r. Z0m0n0 mn0sibYtdY subst0nsi0l :>ns5psiy0 mY:0nl0 birli:dY sist5m0ti: >l0r0q il: dYfY Nyut>nun mtlYq mY:0n vY z0m0n :>ns5psiy0s1nd0 z Y:sini t0pm1_d1r. Subst0nsi0l :>ns5psiy0n1n Y:sinY >l0r0q, L5ybnis mY:0n vY z0m0n1n r5ly0si>n :>ns5psiy0s1 d5yilYn tYlim irYli srm_dr. R5ly0si>n :>ns5psiy0 mY:0n vY z0m0n1n m0ddi >by5:t vY pr>s5slYrdYn 0s1l1 >lm0y0r0q, mstYqil mvcudluunu in:0r 5dYrY:, >nl0r1n m0hiyyYtini pr5dm5t vY h0disYlYr 0r0s1nd0:1 Esusi tip mn0sibYtlYrdY Mrr. R5ly0si>n :>ns5psiy0 z b0_l0n1c1n1 rist>t5lin mY:0n vY z0m0n tYlimindYn Mtrr. MY:0n vY z0m0n v0rl11n E0lis E0rici E0r0:t5risti:0l0r1d1r. Bu :0t5q>riy0l0rd0 pr5dm5t vY h0disYlYr 0r0s1nd0 mvcud >l0n h5 bir d0Eili, m0ddi Yl0qY vY 0s1l1l1q z Y:sini t0pm0m1_d1r. nl0r s0n:i ins0n1n dny0 ilY tYm0s1nd0 dny0n1n ins0n0 Yn il: MrnYn tYrYflYridir. MY:0n vY z0m0n :0t5q>riy0l0r1 v0sitYsi ilY dny0 ins0n tYfY::rndY Yn birb0_0, v0sitYsiz surYtdY Y:s >lunur. Ins0n1n MndYli: hYy0t1nd0, ictim0i pr0:ti:0s1 vY nYzYri fY0liyyYtindY dny0 zn il: nvbYdY vY hYr _5ydYn YvvYl z mY:0n vY z0m0n E0r0:t5risti:0l0r1 v0sitYsi ilY tYz0hr 5tdirir. TYs0dfi d5yildir :i, H5M5l mY:0n1 tYbiYtin il: vY y0 bil0v0sitY tYrifi... >nun v0sitYlYrdYn mYhrum fYrqsizliyi 0dl0nd1r1rd1. MY:0n vY z0m0n :0t5q>riy0l0r1n1n v0rl11n E0rici E0r0:t5risti:0l0r1 >lm0s1 > d5mY:dir :i, bu :0t5q>riy0l0r1n mYzmunu m0t5riy0n1n stru:turluun0 vY :5yfiyyYt fYrqlYrinY (mEtYlifliyinY) mn0sibYtdY t0m n5ytr0ld1r. Bu :0t5q>riy0l0rd0 idr0:1n dny0y0 nfuz 5tmYsinin 5lY sYviyyYsi Y:s >lunur :i, hYmin sYviyyYdY pr5dm5t vY h0disYlYr 0r0s1nd0:1 y0ln1z :YmiyyYt fYrqlYri vY mn0sibYtlYri tYz0hr 5dir, yYni, v0rl1q zn :YmiyyYt b0E1m1nd0n dif5r5ns0siy0 5dYrY: fYrdilY_dirir. YYqin :i, H5M5lin mY:0n1 E0lis :YmiyyYtlY 5ynilY_dirmYsi dY 5lY bu vYziyyYtlY b0l1d1r. MY:0n vY z0m0n :0t5q>riy0l0r1n1n mYzmunund0 v0rl11n h5 bir d0Eili Yl0qYsinin, :5yfiyyYt mYyyYnliyinin Y:s >lunm0m0s1 f0:t1 >E ciddi YhYmiyyYt :Ysb 5dYn nYticYlYrY MYtirib 1E0r1r. Bu hYr _5ydYn YvvYl, > d5mY:dir :i, mY:0n vY z0m0n m0t5riy0n1n mEtYlif stru:tur tY_:ili sYviyyYlYrinY mn0sibYtdY n5ytr0l q0lm0l1d1r. YYni m0t5riy0n1n E0ssYlYrindY:i hYr h0ns1 sYviyyYli :5yfiyyYt dYyi_mYlYri mY:0n vY z0m0n :0t5q>riy0l0r1n1n stru:turund0 hYr h0ns1 dYyi_i:li: d>ur0 bilmYz. Il: b0E1_d0 bu nYticY nisbili: nYzYriyyYsinin vY m0sir :v0nt fizi:0s1n1n v5rdiyi f0:tl0r0 zidd MrnY bilYr. Nisbili: nYzYriyyYsinY MrY pr5dm5tlYrin hYrY:Yt istiq0mYtindY:i ls vY h0disYlYrin b0_ v5rmY mddYti >nl0r1n y5rlY_diyi h5s0bl0m0 sist5minin nisbi hYrY:Yt srYtindYn 0s1l1d1r. mumi nisbili: nYzYriyyYsinY MrY y:sY: int5nsivli:li qr0vit0siy0 s0hYlYrindY z0m0n qr0vit0siy0 s0hYsinin zYif >lduu y5rlYrdY:inY nisbYtYn lYnMiyir. v0nt m5E0ni:0s1 isY mi:r>-hissYciyi hYrY:YtdY >l0n >by5:tin mhm mY:0n E0r0:t5risti:0s1 >l0n tr0y5:t>riy0d0n mYhrum 5dir. Btn bu d5yilYnlYri 0dYtYn m0t5riy0n1n E0ssYlYrinin dYyi_ilmYsindYn 0s1l1 >l0r0q, mY:0n vY z0m0n1n d0 uyun E0ssYlYrinin dYyi_mYsi :imi _Yrh 5dirlYr. L0:in Esusi 5lmlYrin v5rdiyi f0:tl0r Y:sYriyyYt tYrYfindYn qYbul 5dilmi_ bu s>nuncu _Yrhi d5yil, d0h0 >E >nun Y:si >l0n nYticYni  :>n:r5t 5lmlYrin istif0dY 5tdi:lYri mY:0n vY z0m0n 0nl0y1_l0r1 ilY fYlsYfi mY:0n vY z0m0n :0t5q>riy0l0r1n1 5ynilY_dirmYyin qYtiyyYn y>lv5rilmYz >lduunu sbut 5dir. yr1-0yr1 5lmlYrdY istif0dY 5dilYn mY:0n vY z0m0n 0nl0y1_l0r1 0dYtYn sYrfYli nYzYri :>nstru:siy0l0r >lub, tYdqiq0t1n q0r_1y0 q>yduu mYsYlYlYri hYll 5tmYsi n >E by: YhYmiyyYtY m0li: 5vristi: (m5t>d>l>Ji) fun:siy0 y5rinY y5tirirlYr. HYmin 0nl0y1_l0r Y:sYr h0ll0rd0 sni nYzYri qur0_d1rm0l0r >lub, mY:0n vY z0m0nl0 y0ln1z >E d>l0y1 y>ll0 vY zYif b0l1d1rl0r. Bu b0E1md0n mY:0n vY z0m0n1n fYlsYfi pr>bl5mlYrinin s>n v0Etl0r dYbdY >l0n bi>l>Ji, M5>l>Ji, s>si0l, psiE>l>Ji, bYdii vY s. mY:0n vY z0m0nl0r :>nt5:stindY tYdqiqi, Ytin :i, p5rsp5:tivli >lsun. 8 movzu 0NSAN VARLIIN SPESIFIK FORMASI KIMI PLAN 1. FYlsYfYdY insan probleminin qoyulu_u 2. 0nsan1n varl11n1n formalar1 3. 0nsan1n mahiyyYti. ^YxsiyyYt 4. FYaliyyYt vY insan1n tYlYbatlar1 5. ^YxsiyyYt vY azadl1q. HYy0t vY lm pr>bl5mi DBIYYAT 1.CYlilov M., 0brahimov ^. FYlsYfYdY insan problemi. B.,1995 2.XYlilov S. MYnYviyyat fYlsYfYsi. B.,2007 I FYlsYfYdY insan, onun varl11, mYn_Yyi, hYyat1n1n mYnas1, lm vY lmYzliyi ilY mYsYlYlYr xsusi blmYdY YhatY olunur. Masir dvrdY insan1n fYlsYfi mYnaland1r1lmas1na maraq xsusi bykdr. Haz1rda gzmz qar_1s1nda btn biliklYrin antropolojilY_mYsi meyli ba_ vermYkdYdir. Bu meyl onda ifadY olunur ki, fYlsYfi problemlYrin mumi, msYrrYd izah1n1n yerini, onlar1n insan fenomeni bax1m1ndan konkret mYnaland1r1lmas1 tutur. HYtta YnYnYvi fYlsYfi mYsYlYlYrin z dY getdiksY daha ox antropoloji Ysaslar zYrindY qurulmaqdad1r. FYlsYfi antropologiyan1n (insan1n tYbiYti haqq1nda fYlsYfi tYlimin) banisi M. ^eler gstYrmi_dir ki, fYlsYfYnin btn mYrkYzi problemlYrini mahiyyYt etibarilY insan probleminY mnsYr etmYk olar. FYlsYfY insan1 yrYnYn konkret elmlYrdYn (iqtisadi nYzYriyyY, sosiologiya, psixologiya, tYbabYt, biologiya vY s.) fYrqli olaraq ona btv bir tam kimi yana_1r. Masir dvrdY insan1 yrYnYn xsusi elmlYr byk nailiyyYtlYr YldY etmi_lYr. Lakin onlar z predmetlYrinY uyun olaraq insan1n bu vY ya digYr sYpkisinY diqqYt yetirirlYr. Buna grY dY hYmin mYlumatlar YksYrYn birtYrYfli xarakter da_1y1r. Odur ki, insan1 kompleks vY hYrtYrYfli yrYnmYyY tYlYbat vY ehtiyas yaran1r. Bu vYzifY isY fYlsYfYnin hdYsinY d_r. O mumnYzYri vY dnyagr_ elmi olmaq etibarilY insan haqq1ndak1 konkret elmlYri bir nv inteqrasiya edir. BelYliklY dY insan1 yrYnYn konkret elmlYrin dar YrivYsini, mYhdudluqlar1n1 aradan qald1rmaa imkan verir. Masir dvrdY insana kompleks yana_1lmas1 tYlYbat1 bir s1ra amillYrlY _YrtlYnir. HYr _eydYn YvvYl gstYrilmYlidir ki, insan ox mrYkkYb vY mxtYlif tYrYflYri YhatY edYn varl1qd1r. Buna grY dY ona btn YhatYliliyi vY hYrtYrYfliliyi ilY yrYnmYk zYrurYt hal1n1 al1r. 0nsan haqq1nda elmlYrin vahid sistem _YklindY inteqrasiyas1 isY yaln1z fYlsYfi zYmin zYrindY hYyata keirilY bilYr. XVIII Ysr frans1z filosofu Helvetsi insana btv vY hYrtYrYfli yana_ma1n zYruriliyini gstYrYrYk yaz1rd1:  0nsan haqq1nda elm tam mYnada gtrldkdY hdudsuzdur, onu yrYnmYk uzun vY Ytin i_dir. 0nsan mxtYlif rYssamlar1n seyr etmYsi n sYrgiyY qoyulmu_ modelY bYnzYyir. HYrY onun bir cYhYtinY bax1r, lakin hYlY he kYs onu btvlkdY YhatY edY bilmYmi_dir. FYlsYfi antropologiya rYsmi elm kimi keYn Ysrin YvvYllYrindY M. ^eler vY Q. Plesner tYrYfindYn Almaniyada yarad1lm1_d1r. Lakin bu he dY o demYk deyildir ki, ona qYdYr insan haqq1nda tYlimlYr mvsud olmam1_d1r. 0nsan haqq1nda ilk tYsYvvrlYr hYlY qYdim Hind vY in fYlsYfi tYlimlYrindY ifadY olunmu_du. MYsYlYn, Vedalarda vY Upani_adlarda insan1n mYnYviyyat1, onu obyektlYr vY ehtiraslardan azad etmYk yollar1 gstYrilirdi. Burada fYrdi ruhun (atman1n) dnya ruhuna, universal prinsipY (brahmana) qovu_mas1 Ysas yer tuturdu. QYdim indY geni_ yay1lm1_ konfusiilik vY daosizm tYlimlYrindY dY insan1n Yxlaq1 davran1_1 tYbiYt vY kainat ilY YlaqYlYndirilir, tYrbiyY mYsYlYlYri diqqYt mYrkYzindY dururdu. QYdim in fYlsYfYsindY insan1, onun qabiliyyYtlYrini ilahilY_dirir, hiperbolik _YkildY ilk insan modelini yarad1rd1lar, insan haqq1ndak1 mifoloji tYsYvvrlYr qrotesk _Yklini al1rd1. QYdim hind fYlsYfYsindY dY insan1n strukturu kainat1n strukturuna uyun gYlirdi. mumiyyYtlY, QYdim ^Yrq fikrindY insan1n tYbii vY sosial alYminY humanist mnasibYt, onun daxili dnyas1n1n tYkmillY_dirilmYsi ba_l1ca yer tuturdu. Antik fYlsYfYdY insan1n kosmoloji-naturalist mvqedYn, btn alYmlY ayr1lmaz surYtdY YlaqYdar _YkildY nYzYrdYn keirilir, vahid zvi tYbiYtin inki_af1 prosesindY onun cismani-mYnYvi tYkamln yolu ilY irYlilYdiyi vurulan1rd1. HYlY qYdim Yunan fYlsYfYsinin erkYn dvrndY insanla bal1 mYyyYn maraql1 fikirlYr irYli srlm_d. Lakin insana doru hYqiqi dn_ sofistlYr vY Sokrat etmi_dilYr. SofistlYrin grkYmli nmayYndYsi Protaqor yaz1rd1:  0nsan btn mvcudluqlar1n lsdr, hYm mvcud olan _eylYrin lsdr ki, onlar mvcuddur, hYm dY mvcud olmayan _eylYrin, nki onlar mvcud deyildir. QYdim yunan fYlsYfYsindY orfiklYr insanda iki ba_lan1c1n (cismani, titanik vY ali, mYnYvi, dionisisaya1) olduunu qeyd edirdilYr; hYyat Yzabd1r, bYdYndYki ruh natamamd1r, cisim-ruhun tabutu vY hYbsxanas1d1r, ya_ama1n mYqsYdi  ruhun cisimdYn azad olmas1d1r. Platonda bu ideya bYdYnin lmY dar olmas1nda vY ruhun lmYzliyindY ifadY olunur. Aristotel isY  0nsan siyasi heyvand1r tezisini arqumentlY_dirirdi. mumiyyYtlY, qYdim yunan filosoflar1 insan1n ba_l1ca xsusiyyYtini a1lda grm_, onun tYbiYt vY mahiyyYtini, ya_ama1n mYnas1n1, ruhun vY cismin mnasibYtini vY digYr problemlYri dYrindYn yrYnmi_dilYr. Orta YsrlYrdY antik fYlsYfYnin insanda ruh vY can1n mnasibYti haqq1ndak1 fikirlYrin dini gr_lYrlY uyunla_d1r1l1r vY insan1n Allah tYrYfindYn yarad1ld11, bYdYnin, can1n torpaqdan, mqYddYs ruhun isY Allah1n zndYn gYldiyi, insan hYyat1n1n tYyinat1n1n ruhi xilasa, YbYdiyyYtY qovu_maq tY_kil etdiyi bYyan edilirdi. Bu dvrdY dini fYlsYfYnin grkYmli nm0yYndYsi F>m0 kvinski ins0n0 ruh ilY bYdYnin vYhdYti kimi b0E0r0q, >nu h5yv0n ilY mYlYklYr 0r0s1nd0 0r0l1q bir v0rl1q h5s0b 5tmi_ vY ins0n1n ir0dY 0z0dl11n1 isY ll0hl0 b0l0m1_d1r. rt0 Ysr isl0m fYlsYfYsinY grY ins0n1n mYnYvi sim0s1n1 mYyyYn 5dYn iki b0_l1s0 EYtt v0r:1) zndYrk5tmY, 2) CYmiyyYti-dYrk5tmY. Isl0m fYlsYfYsi ins0n1 bir cisim kimi m0ddiyy0tl0, bir ruh kimi mYnYviyy0tl0 Yl0qYlYndirir. M0diyy0t mvYqqYti, mYnYviyy0t isY YbYdidir. Y5ni dvr fYlsYfYsinin nm0yYndYlYri B5k>n, H>bss vY Spin>z0 isY ins0n1 tYbiYt mn0sibYtYri sist5minY d0Eil 5dYrYk, >nu idr0k1n pr5dm5ti h5s0b 5dirdilYr. D5k0rt isY ins0n1n m0hiyyYtini >nun 01l vY zYk0s1nd0 grYrYk: "MYn d_nrYmsY - msud0m" d5yirdi. 0nsan1n abstrakt tYrifi ilY kifayYtlYnmYyib onu hYrYkYtY, fYaliyyYtY vY istimai hYyat mhitindY nYzYrdYn keirilmYsi Yeni dvr mtYfYkkirlYrinin Yn byk xidmYti olmu_dur. Bununla belY insan varl11n1n bioloji stimullarla izah edilmYsi, insan1n mahiyyYtinin yaln1z duyu qabiliyyYti ilY mYhdudla_d1r1lmas1 nYticYsindY Yeni dvr filosoflar1 insan konsepsiyas1n1n  insan bioloji varl1qd1r ideyas1ndan qabaa getmYmi_dirlYr. lmin inki_0f t0riEi b>yunc0 bir >E mtYfYkkirlYr ins0n h0qq1nd0 btv 5lmi nYzYriyyY y0r0tm00 sYy gstYrsYlYr dY bun0 XIX Ysrin >rt0l0r1n0dYk n0il >l0 bilmYmi_lYr. Ins0n1n k>nkr5t v0rl1q kimi yrYnilmYsi, >nun m0hiyyYtinin hYm id50list, hYm dY m0t5ri0list mvq5dYn iz0h >lunm0s1 XIX YsrY tYs0df 5dir. 0nsan problemi ilY bu vY ya digYr dYrYsYdY mY_ul olan, hYmin problemi Yks etdirYn oxsayl1 fYlsYfi konsepsiyalar mumi fYlsYfYyY antropologiya ad1 alt1nda birlY_ir. Bu terminin Ysas mYnas1 fYlsYfi fikrin insan1n tYbiYtini vY imkanlar1n1 dYrindYn anlamaqla YlaqYdard1r. HYlY 1929 cu ildY M.Haydegger Kant vY metafizika problemlYri adl1 YsYrindY Kant1n mY_hur MYn nYyi bilYrYm?, MYn nY etmYliyYm? vY MYn nYyY gvYnY bilYrYm? fikirlYrinin yeni yozumunu vermYyY al1_m1_d1r. z mYcmusuna grY, insan nYdir mumilY_dirisi fikrinY apar1b 1xar1rd1. slindY fYlsYfi antropologiya n ba_l1ca vYzifY insan idrak1n1n, fYaliyyYtinin vY etiqad1n1n predmetinY yeni traktovka ilY yana_maqd1r. Masir _YraitdY vacib olan odur ki, biz necY dYrk edirik, necY fYaliyyYt gstYrir vY necY etiqad edirik? FYlsYfi antropologiya emosiya, instinkt, ehtiras sahYlYrini tYdqiq etmYyY sYhd edir, insan1n daxili alYmindYki bu sYhYtlYri mtlYqlY_dirir, zehni (intellektual) ba_lan1s1n rolunu kiildir. Antropoloji fYlsYfYnin nmayYndYlYri zlYrinin insan vY onu YhatY edYn gerYklik haqq1nda anlay1_lar1n1 insan1n z varl11ndan 1xar1r, dnyan1 insan1n mahiyyYtindYn trYyYn bir _ey hesab edirlYr. FYlsYfi antropologiyan1n ideya mYnbYlYri hYr _eydYn YvvYl alman romantik fYlsYfYsi vY hYyat fYlsYfYsinin sonrak1 mYrhYlYsidir. 0nsan varl11n1n mxtYlif tYzahrlYrinin metodoloji cYhYtdYn Ysasland1r1lmas1 vY bilavasitY tYhlili n fYlsYfi antropologiya  kant1l1q vY yeni kant1l1q transsendentalizminin, Husserlin transsendental fenomenologiyas1n1n, Haydeggerin ekzistensializminin bYzi prinsiplYrindYn geni_ istifadY edir. FYlsYfi antropologiyaya Nits_e vY Dilteyin dY tYsiri bykdr. FYlsYfi antropologiya indiki zamanda yaln1z fYlsYfi bilik sahYsi, mYyyYn fYlsYfi istiqamYt deyil, hYm dY mYntiq sahYsinY prinsipsY daxil olmayan xsusi tYfYkkr metodudur. Yeni fYlsYfi antropologiyan1n ba_lan1c nqtYsi konkret (tarixi, sosial, ekzistensial, psixoloji) situasiyada insand1r. %X Ysr fYlsYfYsinin dini-idealist cYrYyanlar1ndan biri dY fYlsYfi antropologiya YrivYsindY fYaliyyYt gstYrYn personalizmdir. (lat. persona-_Yxs, fYrd). Personalizmin fYrqlYndirisi YlamYti _YxsiyyYtin ilkin reall1q vY ali mYnYvi dYyYr hesab edilmYsidir. Burada _YxsiyyYt varl11n ilkin mYnYvi elementi say1l1r. PersonalizmdY Ali _YxsiyyYt hYr _eyY qadir olan AIIahd1r. PersonalizmY grY Ysas sosial vYzifY dnyan1 dYyi_dirmYk deyil, _YxsiyyYti dYyi_dirmYk, yYni onun mYnYvi kamilliyY atmas1na kmYk etmYkdir. FYlsYfi antropologiyan1n Ysas zYmini E.Qusserlinin fenomenoloji fYlsYfYsi vY eksiztensializmlY qoyulmu_dur. FYlsYfi antropologiyan1n tYrYfdarlar1n1n fikrincY, YnYnYvi fYlsYfi obyektivizm vY pozitivizm idrak1n subyektiv vY fYal cYhYtlYrinY etinas1zl1q gstYrir, dnyan1n mahiyyYti, mYnbYyi kimi, insan1n zn kifayYt qYdYr qiymYtlYndirmir, onun daxili tYsrbYcini tam _YkildY nYzYrY alm1r. Buradan da fYlsYfYnin spesifik predmetinin axtar1lmas1 vY onun elmi tYdqiqat1n predmeti ilY eynilY_dirilmYsinY (pozitivistlYrdY olduu kimi) yol vermYmYk vYzifYsi meydana 1x1rd1. FYlsYfi antropologiya tYrYfindYn tYdqiq olunan konsepsiyalar _Yrti olaraq iki qrupa blnr. Bunlar: subyektiv antropoloji vY obyektiv ontoloji qruplard1r. Birinsi qrupa, insan1n vY dnyan1n varl11n1 insan1n zndYn, subyektiv MYndYn as1l1 edYn tYlimlYr daxildir. Bu zaman insana avtonom bir canl1 kimi, obyektiv _Yrait vY normalardan as1l1 olmayan varl1q kimi bax1l1r. Bu konsepsiyaya grY, insan azadl11n1n hYqiqi Ysaslar1 kimi Yqli idraki fYaliyyYtin daxili sYbYblYrdYn trYyYn ruhani mYnYvi qvvYlYr, tYhtYl_ur irrasional vY iradi impulslar ba_l1ca amillYrdir. 0kinsi qrupa, varl11n mYnas1n1, obyektin zndYn, dnyadan 1xararaq dYrk edYn tYlimlYr daxildir. Bu zaman insan kosmosun, dnya Yqlinin, ilahinin, mtlYq ruhun ciddi determinasiya edilmi_ sistemindY mvsud olan bir varl1q kimi zn gstYrir. Onun real tYbiYti zYruri olaraq fatalist xarakter da_1y1r. Sosial tarixi qanunauyunluqlar1 yarad1r. Bununla yana_1 mahiyyYtcY z zlyndYn varl11n yrYnilmYsi deyil, onun faktiki mcudluunun qanunlar1 deyil, varl11n znn mYnas1n1n izah1 vY ayd1nla_d1r1lmas1 tYklif olunur. BelY bir fikir irYli srlr ki, s1rf subyektivlik hYr cr obyektivliyin fYaliyyYt gstYrYn Ysas1d1r, insan1n Ysl varl11 rolunda isY onun yarad1c1l1q fYaliyyYti 1x1_ edir. Bu fYaliyyYtin 1x1_ mYqam1 insan fYall11n1n mYzmununu mYyyYn edYn dnyas1d1r. 0nsan dnyaya znn hYqiqiliyini YldY etmYyY kmYk gstYrYn, qar_1s1na qoyduu vYzifYlYrin hYyata kemYsinY yard1m edYn bir vasitY kimi mnasibYt bYslYyir. NYtisYdY insan mYnYvi vY s. dYyYrlYrin mYcmusu kimi dnyan1 yarad1r. nki bunsuz onun hYyat1n1n mYnas1, demYk olar ki, yoxdur. z fikirlYri, mddYalar1 prinsiplYrinY grY fYlsYfi antropologiya cYrYyan1n1n nmayYndYlYri fizikalistlYrY, sosiobioloqlara vY strukturalistlYrY blnr. BirinsilYrin bax1_lar1n1n Ysas1n1 dnyan1n fizika mYnzYrYsi, fiziki inki_af qanunlar1n1n dYrk edilmYsinY oriyentasiya tY_kil edir (U.Kuayn, s.s.Smart, s.Armstronq). sosiobioloqlar insan1n davran1_1 haqq1nda tYsYvvrlYri bioloji qanunlarla YlaqYlYndirirlYr (K.Lorens, Uilson, R.Qrivers, R.Aleksander). StrukturalistlYrin fikrinsY, hYqiqi mYnada tarix yoxdur. 0stimai hYyat vY insan1n z mvafiq btvlyn ancaq konkret ifadYsidir. Ona grY dY insan azadl11 yoxdur. Bu azadl1q rol vY funksiyalarla YvYz olunmu_dur (K. Levi Stross, M.Fuk, J.Derrida). 70 si illYrdY fYlsYfi antropologiya problematikas1n1n dYyi_ilmYsi m_ahidY edilir. Bu da zlyndY insan1n fYlsYfi antropoloji izah1n1n konkret elmi bazas1n1n geni_lYndirilmYsi ilY YlaqYdar idi. 0nsan tYbiYtinin tYbii elmi tYhlilinin dairYsinY ruh vY mYdYniyyYt haqq1nda elmlYr dY sYlb edilir. Daha dorusu yeni antropologiya haqq1nda shbYt ba_lan1r. Bu dalan1n nmayYndYlYri M.^eler vY Q.Plesner idi. M.^eler 0nsan1n kosmosda vYziyyYti YsYrindY (1828) fYlsYfi antropologiyan1n mahiyyYti haqq1nda Ysas elm kimi tYqdim edir. Bu elm insan1n varl11n1 btvlkdY, mxtYlif sahYlYri ilY birlikdY konkret elmi vY praktiki cYhYtdYn yrYnilmYsini birlY_di &(028<LNRTVhjprt|翳}}}}rh'h$OmCJaJh'hp5>*CJaJh'hX05>*CJaJh'h$Om5>*CJaJh'hX05CJ$aJ$h'h$Om5CJ$aJ$h'hP5CJ aJ h'h'5CJ aJ mH sH h'hq k5CJ aJ h'hp5CJ aJ h'h$Om5CJ aJ +tr X r Z :^ & F 88dh^8gd Y & Fdhgdd1 hdh^hgd Y hdh^hgdX0 & FdhgdX0 $dha$gd Y $a$gdq k      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~       . 0 @ B T Z n r t x      2 8 D F T X Z ^ p r t v z | вввввh'hpCJaJmHsHh'hX0CJaJmHsHh'h$OmCJaJmHsHh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hX0CJaJF    ( * . 0 8 < @ B P R X Z h j l n t v x | ~ ʻh'hpCJaJmHsHh'hX0CJaJmHsHh'h$OmCJaJmHsH"h'hX05>*CJaJmHsH"h'hu&5>*CJaJmHsH"h'h$Om5>*CJaJmHsH>      $ & . 0 @ B N P d f n r    " $ ( * . оЬоооооо||h'hpCJaJmHsHh'h Y CJaJmHsH"h'hX05>*CJaJmHsH"h'hp5>*CJaJmHsH"h'h Y 5>*CJaJmHsH"h'h$Om5>*CJaJmHsHh'hX0CJaJmHsHh'h$OmCJaJmHsH0. 0 2 4 8 : B D V Z \ ` t v ~  "$4:HJ`bdvxӴh'h$Om5CJaJmHsHh'hu&CJaJmHsHh'h Y CJaJmHsHh'h$OmCJaJmHsHh'hpCJaJmHsHD  $&,.:<PRZ^prtvxz  "246:NP`dfxĹĮĹĮĹĮĹĮĮĹĮĹĮĹĮėėėėėėh'hq kCJaJh'h$Om5CJaJh'h Y CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hp5CJaJmHsHh'h$Om5CJaJmHsHh'h Y 5CJaJmHsH;"xN$v%+.$dh`a$gdU$dh`a$gd`;$dh`a$gdfE $dha$gdfE$ & Fdha$gdd1$dh`a$gdq k & F 88dh^8gd Y   &(8<>NZ\^`tvŶŶŶŶh'hpCJaJmHsHh'h$OmCJaJmHsHh'hq kCJaJmHsHh'h;CJaJh'h;CJaJmH,sH,h'hpCJaJh'hq kCJaJh'h$OmCJaJ<  "&(.0@FHNPRXZ\^`bfhlȽȲȽȲȽȲȽȃȃȲȃȲȃȲȲh'hfECJaJh'hX05CJ aJ h'h$Om5CJ aJ h'hfE5CJ aJ h'hpCJaJh'hq kCJaJh'h$OmCJaJh'hq kCJaJmHsHh'h$OmCJaJmHsHh'hpCJaJmHsH3&*6<NRZ\fhxz "&(.028:BDPRT^`bdjlh'h$ |CJaJh'h&-CJaJh'hpCJaJh'h^CJaJh'h9@CJaJmH,sH,h'h9@CJaJh'h$OmCJaJh'hfECJaJ@(*DFLNPRTVX\^`dfvx|~Ժh'hfECJaJh'h9@CJaJmH,sH,h'h\HCJaJh'hpCJaJh'h^CJaJh'h$OmCJaJI$&*,68NR\^bdfh|~ &(8:@BHJNPbdjlprvxh'h$ |CJaJh'hpCJaJh'h\HCJaJh'h$OmCJaJT   $&,.024>@FHXZpt~ "$&8:>@BLPVX\^hjtx~h'hf]CJaJh'h$ |CJaJh'h$OmCJaJh'h\HCJaJh'hpCJaJO  *,.02:<FHVXZbdtv h'h$ |CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hf]CJaJS"$48<>NPRX\^`pt &(,.@BDFRTZ\`bfjxz h'h$ |CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hPCJaJT"$,.8<>BDJNRTXZnrxz ʻh'hpCJaJmH,sH,h'hPCJaJmH,sH,h'hWCJaJmH,sH,h'h$OmCJaJmH,sH,h'h`;CJaJmH,sH,(h'hUB*CJ\aJmH,phsH,h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hPCJaJ2"$&(*8:BDHJPRV`btv $(,.248:>@BDTV`bfhp⹮h'hpCJaJh'hPCJaJh'h$OmCJaJh'hWCJaJmH,sH,h'hpCJaJmH,sH,h'hPCJaJmH,sH,h'h$OmCJaJmH,sH,?prtz|     " $ 2 4 8 : D F X Z ^ ` d f n p ~ !!!꿴h'hUCJaJ(h'hUB*CJ\aJmH,phsH,h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hPCJaJh'h$ |CJaJG!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!""""" "("*"D"H"R"T"V"X"^"`"f"h"n"r"|"""""""""""""""""""""""""к%h'h5#B*CJaJmH,phsH,h'h$ |CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hUCJaJmH,sH,h'hUCJaJh'hPCJaJA"*#h##$$ $$t%v%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%&&& &Ʒ줍~o~o~o`o~o~o~o`o~o~o~o`o~o~o~h'hpCJaJmH,sH,h'h$OmCJaJmH,sH,h'hPCJaJmH,sH,,h'h5#0JB*CJ\aJmH,phsH,%h'h5#B*CJaJmH,phsH,h'h`;CJaJmH,sH,%h'h`;B*CJaJmH,phsH,%h'hSB*CJaJmH,phsH,%h'h('B*CJaJmH,phsH,% &"&&&(&*&0&2&4&8&D&L&N&X&Z&\&`&b&l&n&x&z&&&&&&&&&&&&&&&&&&&'''''''.'2'6'8':'<'P'R'T'V'Z'^'d'h'l'n'v'x'|'~'''''''''''''h'h>CJaJmH,sH,h'hpCJaJmH,sH,h'hPCJaJmH,sH,h'h$OmCJaJmH,sH,M'''''''''( ((("($(0(4(<(>(B(D(J(L(T(V(^(`(d(h(v(x(z(|(~((((((((((((((((((((((((((() )))))&)()0)2)@)ȽȽȽȽȽȲȽȽȽȽȽȲȽȽȽȽȽȲȲȽȽȽȲȲȽȽȽȽȽh'hpCJaJh'hPCJaJh'h$OmCJaJh'hPCJaJmH,sH,h'hpCJaJmH,sH,h'h$OmCJaJmH,sH,F@)B)L)P)T)V)X)Z)`)b)f)j)n)p)t)v)))))))))))))))))))))))))****** *.*0*8*:*>*@*F*H*L*N*P*`*b*d*f*h*v*x*|*~********ккккh'hCJaJh'hf]CJaJh'hpCJaJh'h5#CJaJmH,sH,h'h$OmCJaJh'hPCJaJI*************************+++ + +++++*+,+0+2+6+8+N+P+T+V+X+j+l+~+++++++++++++++++++++++++++, ,,,$,&,0,2,4,H,J,V,X,b,f,h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hCJaJXf,j,l,p,r,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,---- - ------0-2-H-J-V-X-Z-\-`-b-d-f-h-l-n-x-z-~------------------------..h'hUCJaJmH,sH,h'hUCJaJh'hCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJN...(.*.8.:.B.D.P.R.T.V.X.d.f.h.r.t...........................// / /////$/&/./0/2/4/6/:/D/F/J/L/V/X/n/p/r///////ԾԾh'hWCJaJh'h\HCJaJh'hpCJaJh'hvCJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJK////////////////////// 0 0000020H0J0N0P0Z0\0n0p0v0x0|0~00000000000000000000000000001111(1*1<1>1@1B1N1P1R1T1Z1\1`1b1h'hDkSCJaJh'hpCJaJh'hWCJaJh'h$OmCJaJTb1d1h1j1t1x1111111111111111111111111222 222222 2"2$2&2,202:2<2@2B2X2Z2^2`2b2d2h2j2r2v22222222222222222222222 3 33h'h>䴳'p䴳'$䴳'ٰ쳧䴳333332343<3>3P3R3Z3\3b3d3n3p3r3t3~333333333333333333333344444444 4,4.4<4>4N4R4V4X4^4`4r4t4444444444444444444444444555h'h$OmCJaJh'hpCJaJh'hCJaJX55 5"5(5*5<5>5555555555555555555555555555555555555556666"6$6:6>66666666666666666666666'ٰ쳧䴳'C䴳'=<CJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJK.>6D6F6>zD&KMPfp{TԊҡ$dh`a$gd#$dh`a$gd/ $dha$gdC$dh`a$gdfE66666666777777"7$7(7:7>77777777777777777777777888888*8,8>8888888888888888888888888888888888888889'$䴳'=<CJaJh'hpCJaJX9999999989:9<9L9N9d9f9r9t99999999999999999999999:: ::::2:4:6:8:::L:N:b:f:h:j:r:t:|:~:::::::::::::::::::::; ;; ;";h'h-%CJaJh'h=<CJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJT";6;8;F;H;R;T;d;f;p;r;z;|;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;< <<<< <0<2<8<:<F<H<L<N<^<b<j<l<z<|<~<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<===== =(=,=.=0=4=6=>=@=D=h'hpCJaJh'h-%CJaJh'h$OmCJaJXD=F=L=N=Z=\=d=f=h=j=t=v=x===========================> > >>>>>>.>0>J>L>V>X>Z>\>^>`>b>f>h>z>|>>>>>>>>>>>>>>>>>>>h'hk1CJaJh'hvCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h-%CJaJO>>>>>>>>??? ?"?*?,?0?4?6?:?A@APARATAVAXA\A^A`AnApArAzA|AAAAAAAAAAAAAAAAAAAABBBB B BBBB$B&B4B:B>B@BHBJBPBRBXBZBdBfBnBpBh'hpCJaJh'hk1CJaJh'h$OmCJaJXpBxBzBBBBBBBBBBBBBBBB CCCC C"C(C*C2C4C8C:C>C@CFCHCRCVCZC\C^C`CfChCnCrCtCvCxCzC|CCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCDDDDDD D"Dh'h9;;CJaJmH,sH,h'h9;;CJaJh'hpCJaJh'hk1CJaJh'h$OmCJaJN"D$D&D(D*D,D4D8DBDDDPDRDVDXD\D^D`DbDlDnDvDzD|D~DDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDEEEEEEE E&E(E*E,E2E4E6E8E:EBEFENEŶh'h(|CJaJh'h#CJaJmH,sH,h'h#CJaJh'hUCJaJmH,sH,h'hk1CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJCNEPEXEZEfEhEtEvEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEFFFF FFFF"F$F8F:FF@FVFXF\F^F`FbFdFfFnFpFFFFFFFFFFFFFɺh'hmUXCJaJh'hCCJaJmH,sH,h'hCCJaJh'hB]CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hk1CJaJEFFFFFFFGGGGGG G"G$G4G6G@GBGHGJGPGRGZG\GrGtGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGHHH&H(H8H:H>H@HBHDHNHPHRH\H`HbHjHnH~HHHHHHHHHHHHHHHHHHHh'h^ACJaJh'hpCJaJh'hmUXCJaJh'h$OmCJaJTHHHHHIIIIII0I2I8I:IBIDIJILIZI\IfIjIxIzIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIJJJJJ"J$J2J4JFJHJNJPJVJXJ`JbJnJpJvJxJJJJJJJJJJJJJh'h(|CJaJh'h &CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h^ACJaJOJJJJJJJJKKKK"K$K&K.K0K4K6KHKJKLKNKdKfKnKpKrKtKKKKKKKKKKKKKKKKKKKKL LLLLL*L,L:LM@M`MbMnMpM~MMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMNN NNN N"NNDNFNNNRNfNhNtNvNxNNNźź꠺h'h(|CJaJh'hUCJaJmH,sH,h'h?CJaJh'hpCJaJh'h &CJaJh'h#CJaJmH,sH,h'h$OmCJaJh'h9TCJaJ?NNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNOOOOO O(O*O.O0OBODOHOJOROTOZO\ObOdOfOvOxOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOPPPP"P$P&P2Ph'h&oCJaJh'hpCJaJh'h?CJaJh'hR}CJaJmH,sH,h'h$OmCJaJL2P4P6PPNPPPfPhPrPtPvPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPQQQQQQQ*Q,Q8Q:QHQLQRQTQVQXQ^QdQfQnQpQrQxQzQQQQQQQQۺۯкۤۺۺۺh'h%CJaJh'h&oCJaJh'hg7CJaJh'h9TCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h?CJaJh'h*CJaJmH,sH,@QQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQRRRR RRR&R(R0R2RFRHRVRZR\R^R`RhRjRtRvRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRSS SSSSSSS(S,S0S2S8S:Sh'hg7CJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJX:SBSFSLSNSRSTSVSXSbSdStSvS|S~SSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSSTTTT"T$T2T4T8T:T@TDTNTPTRTTTZT\TfThT|T~TTTTTTTTTTTTTTTTTTTTTh'h CJaJh'hiCJaJh'hpCJaJh'hg7CJaJh'h$OmCJaJOTTTTTTUUUUUU"U$U.U0U:UV@VDVFVRVTVXVZVɺh'h*CJaJmH,sH,h'h*CJaJh'h[,CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h CJaJIZVdVfVpVtVxVzV~VVVVVVVVVVVVVVVVVVWWWWWW"W&W*W,W6W:WHWJWXWZW\WbWdWrWtW|W~WWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWX XXXX,X.X0Xh'hCJaJh'hpCJaJh'hP(CJaJh'h[,CJaJh'h$OmCJaJO0XBXFXHXJXNXPXXXZX^X`XnXpXvXxXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXYY*Y,Y2Y6Y:YY@YBYDYFY`YbYnYpY|Y~YYYYYYYYYYYYYYYYYYYɺh'h#CJaJmH,sH,h'h#CJaJh'h(&eCJaJh'hpCJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJIYYYYYYYYYYYYYYZZZZZ$Z&Z8Z:ZDZFZPZRZ`ZbZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ[[$[&[.[0[8[:[@[B[L[N[V[X[^[`[f[h[p[r[[h'h*CJaJmH,sH,h'h*CJaJh'hpCJaJh'h(&eCJaJh'h$OmCJaJN[[[[[[[[[[[[[[[[[\ \\\\ \"\&\(\0\2\@\B\X\Z\^\d\v\x\z\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\]]]]]] ]$]h'h*CJaJmH,sH,h'h*CJaJh'h/ 7CJaJh'h CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h(&eCJaJE$](],]>]B]L]N]`]d]t]x]]]]]]]]]]]]]]]]]^^ ^^^^^ ^&^(^8^:^L^P^^^b^r^t^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^____$_&_0_2_B_h'hCJaJh'hdCJaJh'hz}>䴳'p䴳'(&䴳'$䴳ٳճճڳԳ____________________,.46<`>`F`H`^```p`r`x`z`|`~```````````````````a aaa"a$a(a*a:ah'hdCJaJh'hH:CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hCJaJO:ad@dNdPd\d^dldnddddddddddddddddddddh'hjCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hvCJaJTddddddddde e eee e"e.e2e>eDeVeZedefepereeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeff ffffff,f.f8f:fXfZfbfdflfnftfvfzf|f~fffffffh'h^ uCJaJh'hjCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hvCJaJOffffffffffffffffffgggggggg&g(g:gpPpRpZp\pjpppxpzppph'h7CJaJh'hpCJaJh'hiACJaJh'h$OmCJaJTpppppppppppppppppppp q q(q*qDqFqVqXqlqnqxqzqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqrr rrrrrrr r(r*r,r0r2r6r8r@rBrLrNrRr߾h'h)QCJaJh'hCJaJh'h^ uCJaJh'hpCJaJh'h7CJaJh'h$OmCJaJKRrTrnrprzr|r~rrrrrrrrrrrrrrrrr s s.s0s:svJvLvPvRvXvh'hpCJaJh'h*CJaJmH,sH,h'hCJaJh'h$OmCJaJNXvZv\v^vdvfvnvpvtvvv|v~vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvwwwww wwww$w&w*w,w0w6w8w:w@wBwHwJwVwXwfwhw~wwwwwwwwwwwwwh'hCJaJh'hCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h:rVCJaJmH,sH,Nwwwwwwwwwxxx x xx x,x.x2x4xBxFxTxVxdxfxnxrxtx|xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxyy yyyy y&y(y*y0y2yyByDyNyPyZy^yjylyxyzyyyh'h:rVCJaJh'hR/CCJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJJyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyyzzzz"z&z2z4zJzNzZz\zjzlzzzzzzzzzzzzzzzzzzz{{ { {{ {"{${({*{ۺۺۺۺ۫h'h*CJaJmH,sH,h'hX1CJaJh'hR/CCJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJh'h:rVCJaJmH,sH,C*{,{.{2{4{6{@{B{D{F{T{V{X{f{h{j{l{n{r{t{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{{||| | |||| |"|,|.|8|:|B|D|P|R|b|f|v|x|z||||||||||||h'h7CJaJh'hCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJT||||||||| } }} }.}0}>}@}T}V}h}j}n}p}t}v}x}z}~}}}}}}}}}}}}}}}}}}} ~~~~~$~&~(~<~>ݴܴԴ~~~~~~~~~Ŧ~~~~~~'p䴳'X1䴳'$䴳'䴳~~~&(:<NPRZ\fhlnpxz 04BDXZ\dfrtĀƀ؀ڀ܀ހh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hCJaJX02DFPTbdhjprz|āԁց *,8:BDPR^`lnvx‚ĂƂʂނh'h*CJaJmH,sH,h'h dCJaJh'hpCJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJN "46LN\^jlƒȃʃ҃ԃ  02FHLN|„Ȅźh'h*CJaJh'hCJaJh'hpCJaJh'h*CJaJmH,sH,h'h dCJaJh'h$OmCJaJIȄʄ؄ڄ(,46DFRTbfvxąȅ؅څ܅ޅ &(*24BDJNZ^lnvxh'h*CJaJmH,sH,h'hX1CJaJh'h?1 CJaJh'hCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJIȆʆΆІֆ؆چ܆ &(*,02:<FHJLNVX\bjlvxz|ƇʇЇ҇܇އh'h*CJaJmH,sH,h'hUCJaJmH,sH,h'hQ}CJaJmH,sH,h'hpCJaJh'hs-DCJaJh'h$OmCJaJh'h?1 CJaJB (,:<HJTVXZhjxzĈƈ܈ވ "&(02<@JLXZfhprЉ҉։؉h'hCJaJh'hpCJaJh'hs-DCJaJh'h$OmCJaJT؉܉މ $24DHTVbdpt|~ƊȊ̊ΊЊҊԊ܊ފ (*68@BDFHVXjltvz|~h'hCJaJh'h*CJaJmH,sH,h'hCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJN‹Ƌ؋ڋ܋ދ  (*2468DFNP\^prtvz|ƌȌԌ֌ h'hngVCJaJmH,sH,h'hngVCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hCJaJN  "&(:<NPRT`blnpr|~č̍Ѝ֍ڍ܍ލ(,46HJLNRTV^`lnvxz~ʎh'h8CJaJh'h9BCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hCJaJOʎ̎Ԏ֎؎ڎ $&8:<>VXdfprz|ƏȏЏҏޏ"&(,468:>@JL\`bdln|~h'hXCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h8CJaJTĐԐ֐ؐ"&.0@BDLN^blnvxƑȑ̑ΑБґܑޑ "h'h aCJaJh'h<CJaJh'hz CJaJh'hpCJaJh'h gUCJaJh'hXCJaJh'h$OmCJaJF"<@HJNPbdlnpr|~ȒʒΒВܒޒ  "$&*.24<>FHLNZ\jlpxz“Гh'hQCJaJh'hP%CJaJh'hpCJaJh'h aCJaJh'h$OmCJaJOГғܓޓ $&02<>BDFHJLNRVX`blnprtvz|~Ȕʔ֔ؔܔ  h'hrCJaJh'hVCJaJh'h<CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hQCJaJK "$48FJNPVX\^lnvxĕЕҕܕ &*,.02<@TVZ\^btv~ĖƖh'h<CJaJh'hhpCJaJh'hpCJaJh'hrCJaJh'h$OmCJaJOƖʖ̖Ԗ֖ږܖ*,8:>ʗڗٗʗƗȗ֗ؗڗ.08:ʘژ˜'@TV^`ln~̙Ιؙ֙ޙ  46BDPT\^`bdfhjlprtvxh'h|CJaJh'hBJLNPZ\^bdfhlnvx|~›ě̛Λқԛɽh'h$Om5CJaJh'hw5CJaJh'hCJaJh'h[CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h|CJaJC8VXfhtvxz|~Ĝʜ̜"$24>@FJLԶh'hdCJaJh'hpCJaJh'hVnCJaJh'h/CJaJh'h$OmCJaJh'h#B*ph%h'hT,B*CJaJmH,phsH,%h'h#B*CJaJmH,phsH,h'h[5CJaJh'h/5CJaJ2LNPhjprtvx|~ܝޝ &(68JL^`tvz|ĞȞ̞ΞԞ֞ޞźߺߺߺߺ߯h'h[CJaJh'hOrCJaJh'hvCJaJh'hT,CJaJmH,sH,h'h$OmCJaJh'hhCJaJh'hpCJaJE  *,>@BFJLNVXdfz|ğƟȟ֟؟  "$&(*68BDTV^`np~Ơh'h"\CJaJh'hOrCJaJh'hpCJaJh'h[CJaJh'h$OmCJaJOƠȠ֠ڠܠޠ  8:HJVXZ\`bdz|¡ġΡСҡڡܡ (*.08:DFTV^`dfvxh'h/CJaJh'h;GCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h"\CJaJOxz|ҢԢ $(*,8:BDNPbdfhj|~£ģƣ̣ΣУԣ֣أ*,68h'hUCJaJmH,sH,h'h;GCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJR8@BHJLPRXZ`drtvx¤ĤȤʤΤФؤڤޤ *,46>٥ӿ'&䴳'p䴳';䴳'$䴳ĥҥԥޥ.024:<>զݦ٦ʦĦ¦ĦΦЦԦئ"$*04:<>PR\^hh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h&CJaJXhjlnpƧȧʧ̧֧ا 0468<>FHLN\^lnprtvxzҨԨڨܨި  "0246h'h vCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h&CJaJT6>@RTfh~ʩΩ *,@BNPVX^`fhnpxzªĪԪ֪ܪުh'hpCJaJh'h&CJaJh'h$OmCJaJX48JNX\bdjltv|«ΫЫ֫ثګܫ  ".0268JNPRTdhlnpr¬Ĭܬެh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h&CJaJX $&24>BLNRTdhrtxz̭έԭحڭܭ "$&.0246RVbdvzЮԮh'hpCJaJh'h{CJaJh'h&CJaJh'h$OmCJaJTԮڮ &( 02>@BDRT^`tvz|ΰаްh'h;GCJaJmH,sH,%h'hgB*CJaJmH,phsH,h'hgB*mH,phsH,h'hgCJaJmH,sH,h'h{CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJ> (*248:<>@LPRTXZbdhjvxıƱԱֱر 68DFLNP꾯h'hT,CJaJmH,sH,h'hT,CJaJh'h@&CJaJh'h7nGCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h{CJaJEPRVX`dprȲʲҲԲ&(*,.@BFHRTXZ`bjl|~Ƴʳ̳Գֳڳܳ h'h{CJaJh'hNUCJaJh'h@&CJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJO"$(,DFVX\^hjz|Ĵƴȴشڴ (,68:<LNPTVZ\bdprtĵƵ̵ε "$.0@Dh'h vCJaJh'h$OmCJaJh'hNUCJaJh'hpCJaJTDTV\^`bd|~ζжԶֶ  "&(6:<>@XZ^`dflnz|ηзҷԷطڷܷ*,46JNdfvxh'h&CJaJh'hpCJaJh'hNUCJaJh'h$OmCJaJTxĸƸθиڸܸ &(,8:<>PRZ\^`bhjnprtֹعܹ޹ "$,.:<@BFHh'h_<CJaJh'hpCJaJh'h&CJaJh'h$OmCJaJPHJRTdftvƺʺ޺&(8:NPjlrtxz»Ļʻ̻λлܻ޻Ժh'h#CJaJmH,sH,h'h vCJaJh'hn3CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'huCJaJI "02@BPRZ\hjlnrtvƼȼмҼ  02@BFHPTXZd񵪟h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h=v7CJaJmH,sH,h'h#WCJaJmH,sH,h'hpCJaJmH,sH,h'hn3CJaJmH,sH,h'h$OmCJaJmH,sH,@PRTVZ\`bdfjnxz"$&8:TV`brt|~  "(*8:Th'hpCJaJh'hlCJaJh'h#WCJaJh'h$OmCJaJTTV`bln~ .046JLNP\^bdhjlnrx (*68<>'p䴳'$䴳'䴳ݰ&(46<>DHJXZ^`bdnp|~ h'h#WCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJT "$&(*.2468:<>(*46'p䴳'$䴳'䴳$&:<DFHJL^`rtxz~*,.08:>@BJLZ\`dhnpz|~h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX *.68:<>$&(*,.<>RVXZ^`hjh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX $&*.:<FHXZprt"$48BDJLTVXZlnz|~h'h#WCJaJh'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJT  &(24BDNPdhrtvx$&(*,46:@RTZ^lnx~ 02:<JLRh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJXRTXZbdrt~$&68HJZ\^ln~ *,FHRTbdjnxzh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX 24FHbdhjrtv ,.248:<>BDFHJLNPRVX^`hjxzh'hpCJaJh'hVCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJT$&*,68HJLN^`tvz|~ ".0DFXZ`dnpvxh'hlCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJX.0DFRThlprvxz|&(24DFPRVX\^lh'hVCJaJh'hUCJaJmH,sH,h'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJNlnprvx"$&(24:<HJNPR`dln~ "&0246JLZ\h'hVCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJT\hjrtxz"$(*.046>@BDFHJPRTVXZ^`hlnprtvz~ "h'hGCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJT"0246:<BDPR\`hjxz|~ $&46<>JL\^hlpr (h'hGCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJT(,.02BDJL\`dflnprx| "$(*02>*6:'G䴳%';*䴳,,';䴳,,'p䴳'$䴳'䴳$(46<@XZ\^bdnrz|(*028:HJVXfhjlnrtz|~h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX.2@BFHRT^`jlz| &(*,68<>TVXZhjrtxzh'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJX  .0:<XZ`bprvxz| "&(BDTXjltvh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX "$&*,<>JNPT`blnprtvxz| "8:@DLNPTbdprh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX"$&(468<HJVXfhprtv~$&:<@BDFRV`bprt|~h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX"02FHXZdftx *,BDNRTVX`bnp|~h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJW ".0<>BDXZnpr02LNVXZfhrth'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h'?4CJaJT "&(0246FHRT\^bfvx(,:<HJLNVX\^`lnxzh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX,0DFRT\^z~ ",.02FHRTbfjlvx~ ".06h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX68:HJPTX^`jlxz"$&*,<>@BNPTVZ\dfjltv~  "02h'h$OmCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJX268DFLNZ\^lp &(46BDRTXZ\^fhjpr|~ h'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJX ,.@BFHVXnpz|*,6:>̽'䴳,,%'󲹱*䴳,,'p䴳'$䴳'䴳.046:<>@FJNTVXZ\rt$&24@BLNjlz~h'hpCJaJh'hlrCJaJh'h|5CJaJh'h$OmCJaJh'hwCJaJmH,sH,M  $&028:BFNPXZ^`dfnp~(*68RTdfjvxh'hd-CJaJmH,sH,h'hd-CJaJh'hlrCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJNx "(*8:@BDTXbdprz|  04>@PRh'h'?4CJaJh'hpCJaJh'hlrCJaJh'h$OmCJaJTRXZ\^`lnp~"$&,.0BDJLfhjlprz|߾h'h`FCJaJh'hNCJaJh'h9CJaJh'hpCJaJh'hlrCJaJh'h$OmCJaJK      2 4 8 : < > B D F H J P R T V X f h r t x                                * , 2 4 B D N P X Z r t       h'hlCJaJh'h'?4CJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'h`FCJaJO                     $ & , . 2 4 6 : < > L P d h l r t x z                           & ( , . J L N d f v x         h'hJCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJT                     . 0 4 6 @ B J L R T d f p r                             "$&(248:VXbdtvz|h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX *,.068LNTV\^hjlntv  h'hd-CJaJmH,sH,h'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hJCJaJN &(:<@BFHLNRTX\bhjnpz| "$*,24FH^`hjlnprvxh'hJCJaJh'hlCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJT*,:<>@JLPRTVpr|~(*8:@DFHRVdfvx 246HJVh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJXVX\^`drtz|24BD\^`bvx|~ *,68LNRVXZ\`nptvh'hlCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJX *,248:BDFHVXjlvx,.46JL`b|~h'hhCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJT,.:<NPTVX\fhvx~*,:<JLVX^bfhjlprtvzh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX ",0>,.<>BDFHJLPXZ^`tv~h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX $&.046@BHJPRZ\rt (*,68DFVXbdfhjlh'hhCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJT,.:<RTbdhl       " $ & * 8 > F H R V d f x |              h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX     !!!!$!&!0!2!6!8!J!N!X!Z!\!^!`!b!d!h!j!r!t!x!z!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!""""."0"6"8"<">""""""""""""""""""""""""""""""'$䴳'䴳'p䴳"##&#(#:#<#F#J#T#V#j#l######################$$$$$$&$($6$8$<$>$D$F$N$P$V$X$\$^$`$b$l$n$|$~$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$%% %h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX % %$%&%2%4%F%H%P%R%d%f%x%z%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% &&&&&&*&,&D&F&P&R&h&j&p&r&~&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&'','.'<'>'@'B'L'N'f'j'v'z'|'~'''''h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX'''''''''''''''' ( (("($(4(6(8(:(J(L(^(b(p(r(z(|(~((((((((((((((((()))))$)&).)0)<)>)F)H)P)R)\)^)`)b)d)l)n))))))))))))))))))h'hlCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJX))** * *****,*.*0*D*F*L*N*P*R*T*V*X*^*`*b*r*v*~********************++++"+$+&+6+8+@+B+F+L+N+R+T+V+X+r+t+~++++++++++++++++++++h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJU++++++++,,",$,8,:,<,>,@,T,V,^,`,d,f,t,v,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,------ -"-$-&-,-.-8-:->-@-L-N-R-T-V-`-b-d-f-h-t-v-z-|----------h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJh'hhCJaJT---------------.. . ...".$.(.,.2.6.8.H.J.`.b.j.l.p.r...........................////"/$/,/./6/8/N/P/V/X/f/h/z/|//////////h'h$OmCJaJh'hpCJaJh'hlCJaJX//////////////////////00 0"02040<0>0N0P0d0f0z0|000000000000000000000000000011112161@1B1F1H1L1N1R1Z1\1l1n1v1x1z1|111111h'hlCJaJh'h$OmCJaJh'hpCJaJX11111111111111111122 2"2$2&24262:2<2F2H2J2L2V2X2j2l2p2r2~222222222222222222222222222223 333$3&36383N3P3\3^3`3b3j3l3x3z3h'h NCJaJh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJTz333333333333333333333333333344444 484:4R4T4\4^4x4z444444444444444444444445555,5.5H5J5T5V5b5h5x5z5|5~5555555555h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX5555555555666666"6$6&6,6.686:6B6D6J6L6N6R6T6\6^6l6p6r6t6v6x6|6~66666666666666666666777777,7.76787F7H7P7R7Z7\7`7j7l7v7x7777777777h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX77777777777777778 888&8(8B8D8Z8\8f8h8x8z88888888888888888888888999999"9$9(9*9294989:9>9@9L9N9T9Z9b9f9p9r9t9999999999999h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX99999999:: ::: :":2:6:@:B:J:L:N:P:^:`:d:h:j:l:n:p:r:z:|::::::::::::::::::;; ;;;;;$;&;0;2;:;<;H;J;V;X;n;p;t;v;z;|;;;;;;;;;;;;;;;;h'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJX;;;;;;;;<<<<<<4<6<:<<<F<H<P<R<V<X<Z<\<^<`<b<v<x<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<========= ="=4=6=:=<=>=@=B=T=V=Z=\=b=d=l=n=r=t=z=|=~=======h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX========================>>> >(>*>8>:>B>D>H>J>N>P>V>X>^>`>j>l>|>~>>>>>>>>>>>>>>>>>>?????$?&?6?8?N?P?`?b?p?r?t?v??????????h'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJX???????????????????????@ @@@&@(@*@,@>@@@L@N@V@X@d@f@h@t@v@x@~@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@ A AAA"A&A*A,A6A8APARAVAXAbAdAvAxA~AAAAAAAAh'hpCJaJh'hlCJaJh'h$OmCJaJXAAAAAAAAAAAAAAAAAAABBB BBB B"B$B*B,B4B6BFBHBTBVBbBdBhBlB|B~BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBCCCC CCCCCC&C(C6C8C:CC@CBCDCFCHCJCZC\CfChCxCh'hpCJaJh'h$OmCJaJh'hlCJaJXxCzCCCCCCCCC D DDD&D(D:D@6ܭlP4D $dh1$^`a$gd'$dh1$`a$gd'$dh1$`a$gd'LPb\fZpR@<$>@DJ   H+z+ 33363;(;*;H;XLL M0MV"W"h'h'5CJ\aJmH,sH,$h'h'CJOJQJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,Jr*NTDFJJZdb)H+2:dAEKVx]flu$dh1$`a$gd'$dh1$`a$gd'"W$W@W]]ggggm.m0mLm0{6{P~6ԐR^`|¶Vd((XJl~vͺ񩗩+h'h'5@CJOJQJaJmH,sH,#h'h'5@CJaJmH,sH, h'h'@CJaJmH,sH,$h'h'CJOJQJaJmH,sH,'h'h'5CJOJQJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,,u0{6{P6NFLrh"VZd  dh1$`gd'$dh1$^`a$gd'$dh1$`a$gd'$dh1$`a$gd'v b.FHgd' $dha$gd'$dh1$^`a$gd'$dh1$^a$gd'$dh1$^`a$gd'$dh1$`a$gd' "<PJ <  b.TPTSSIJIJģtti]ViKKh'h'mH,sH, h'h'h'h'5CJaJh'h'CJaJh'h'5CJOJQJaJh'h'CJOJQJaJh'h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,#h'h'5@CJaJmH,sH, h'h'@CJaJmH,sH,+h'h'5@CJOJQJaJmH,sH,(h'h'@CJOJQJaJmH,sH,HTBt6r6n%,7LSW^cuڄ $dha$gd'$a$gd'$a$gd' $dha$gd'ڄNFvR tH ()1@LSSSRT dh`gd'gd' $dha$gd'SRTTTXTZT^TTTTTTTTTTTTTTTTTUU,UVVVVWWWW WWWWW&W(W,W.W0W2W6W8W:WW@WDWFWHWͲh'h'5CJ\aJ"h'h'5CJ\aJmH sH h'h'CJaJh'h'CJaJmH sH h'h'5CJaJh'h'5CJaJmH sH h'h'5CJaJmH,sH,$h'h'CJOJQJaJmH,sH,4RTTT^TTUUVHWJWLW`WbWW6XX4YYZZ$7dh&dP`7a$gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd' $dha$gd'$ & Fdh1$7$8$H$a$gdd1 $dha$gd'HWJW^W4YZZT]X]``laxaPchcddddddnnno4oTo^o`ovors"t$t2tuFuuv{ʹvc$h'h'CJOJQJaJmH,sH,'h'h'5CJOJQJaJmH,sH,h'h'6CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH, h'h'@CJaJmH,sH,h'h'@CJaJh'h'CJaJh'h'5CJaJ"h'h'5CJ\aJmH,sH,%ZZZ[[[X\\T]X]`obohor"t$$dh`a$gd' $dha$gd' $dha$gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd' $dha$gd'$7dh&dP^7a$gd'{H|J||}|~~`n6H$> Pfjv>X |šĚěƛVXR*NϽϽϭϭϭϭϭϭϭϭϭϭϭϭϭpp'h'h'5CJOJQJaJmH,sH,$h'h'CJOJQJaJmH,sH,*h'h'5CJOJQJ\aJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,"h'h'5CJ\aJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,h'h'6CJaJmH,sH,"h'h'56CJaJmH,sH,,ƨXz"F$+0:= $dha$gd'$dh`a$gd'$Sdh`Sa$gd'$dh`a$gd' $dha$gd' $dha$gd'tn<>zNT`jخ؋{{{{iYYiB-h'h'56CJOJQJ]aJmH,sH,h'h'6CJaJmH,sH,"h'h'56CJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,'h'h'6CJOJQJaJmH,sH,*h'h'56CJOJQJaJmH,sH,'h'h'>*CJOJQJaJmH,sH,$h'h'CJOJQJaJmH,sH,'h'h'5CJOJQJaJmH,sH,|~x      R j l nTdf""""F$~$ʺʖsʺʺʺʺʖʖa"h'h'5>*䴳,,%''56Ca,,''6C,,"''56C,,"''5Ca,,''5C,,''䴳,,'''5Cϴ,,$''䴳ϴ,,"$$+:+<+.-T-V--`.00:=`=B(Cdg\||^̀΀RnԊ@djnpr̗ͻ໫vfvh'h'CJ\aJmH,sH,"h'h'5CJ\aJmH,sH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,h'h'6CJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,"h'h'5>*CJaJmH,sH,%h'h'56>*CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,h'h'>*CJaJmH,sH,(:=Pgk,z\|jnp̗:f^6̩$dh`a$gd' $dha$gd'$dh`a$gd'$Sdh`Sa$gd'$Sdh`Sa$gd'$dh`a$gd' $dha$gd'6:Pf^x̩Zү 4 Dl :=8=d=DII8JOPVPpPV*VDmpm||&8`ǴǴǴǕmmm'h'h'CJOJQJ\aJmH,sH,'h'h'5CJOJQJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,$h'h'CJOJQJaJmH,sH,*h'h'5CJOJQJ\aJmH,sH,"h'h'5CJ\aJmH,sH,h'h'CJ\aJmH,sH,*̩Z`fb|bD $dh`a$gd' $dha$gd'$7dh`7a$gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd'$ T@dh`a$gd'r,`48:=?DIOU8[Jhrv{|H"|֞& $dha$gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd'&`dl.Vf0< Vdh`gd'$  dha$gd'$dh`a$gd'$  Sdh`Sa$gd'$Sdh`Sa$gd'  Sdh`Sgd'$Sdh`Sa$gd'$dh`a$gd'0n`5d5h555889:f;;P<|ggR=)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,!h'h'@B*CJaJph$h'h'5@B*CJaJph,h'h'5@B*CJaJmH,phsH,h'h'5CJaJmH,sH,'h'h'CJOJQJ\aJmH,sH,*h'h'5CJOJQJ\aJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,< vhh~ *n3`5b5d5f5x555$dh-DM ]a$gd'$Sdh`Sa$gd'$dh`a$gd'555R66v77$8888(999:z$dh-DM ]a$gd'$dh-DM ]a$gd' $ & Fdh-D1$7$8$H$M ]a$gdd1$dh-DM ]`a$gd'$dh-DM ]`a$gd'P<<=t==p>>b??b@@DAA.BB"CCDXDZDD@E8GG6H0II­׭­n­_JJJ)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,)h'h'@ B*CJaJmH,phsH,:=ZDKWbilqyx]]$+dh-DM ]+`a$gd'$7dh-DM `7a$gd'$dh-DM ^`a$gd'$ dh-DM ] ^`a$gd'$dh-DM `a$gd'$dh-DM ]`a$gd'IJJKKKKZLLRMHNN>Or_J5 _)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH, >OO(PP QQ&RR"SSUhUjUUUlVVnWW`XXXYYRZZB[­՘ƒnWBn˜Ճ)h'h'@ B*CJaJmH,phsH,,h'h'5@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,B[B\\<]](^__``aab~bbb c|cndd՘nYJ5n)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,d\eeZffTggRhiijjhkkXll>mm2nՃnYDnn/)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@ B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,2n(opqjqlqqLrrBss2tt$uu vvvpwwdxtt_tJ5)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,)h'h'@ B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,dxx\yyyzzzx{{f||X}}B~~6n³잉tt_žžJ)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,%h'h'B*CJaJmH,phsH,yB~ʅЅTŒҗrU$7dh5-DM ]`7a$gd'$ 7dh-DM ] `7a$gd'$57dh-DM ]5`7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$ dh-DM ^ `a$gd'$ dh-DM ^ `a$gd'RʅЅ6`@վsZsAZ(0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u,h'h'5@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH, RT.rŒ*܍οt[tB(B3h'h'5@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,ul؎DbБHεjUj<#0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u *x\ƕ6εt[B))0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u җ>lښJPR(rε眵jQjBjh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uҗR:>@Jڼhx[$7dh0-DM ]`7a$gd'$s7dh-DM ]s`7a$gd'$57dh0-DM ]5`7a$gd'$ 7dh-DM ] `7a$gd'$7dh-DM `7a$gd'$7dh-DM `7a$gd'rޟR0 v:|R¥0εjΜQ80h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0^̨<>@vRεj[Fj,3h'h'5@B*CJaJmHnHphsH,u(jh'h'CJUaJmHnHuh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u«x®,>@dα>ε眍tt[B)0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uZĴ2J ^и> `εjQj8j88j0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u`μؼڼܼ@~Zfhʿ<οΊqXA(X0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u,h'h'B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u6h'h'6@B*CJ]aJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uZnHεj[B)0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u h|jntYB$7dh-DM `7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$57dh0-DM ]5`7a$gd'$ 7dh"-DM ] `7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$ 7dh-DM ] `7a$gd'$7dh"-DM `7a$gd'H&hz|F"`εt_F-絃t0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,ulF*NZhε眵tdO6΃60h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uhrlDj04 ѸmT;"m0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@ B*CJaJmH,phsH, xV,ln@εj[B)B0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u hFz|R*pεΜt[B)0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u n|j"v6 tYYY$7dh-DM ]`7a$gd'$7dh-DM `7a$gd'$7dh&-DM `7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$ 7dh+-DM ] `7a$gd'!$ $7dh-DM ]`7a$gd' p`0 xP$jεΜjεQ80h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,uj@>hjεt[B)0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u>&ҷԱ<#U0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u  ",<êzaH,6h'h'5@B*CJ\aJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u,h'h'B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u  ~ZtvTɰ~e~V=$0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u6h'h'5@B*CJ\aJmHnHphsH,u3h'h'@B*CJ\aJmHnHphsH,u T:V0tε眃jQ56h'h'6@B*CJ]aJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,udL*N&4εt[B)0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u46\4L,ؿt[[[B&6h'h'5@ B*CJ\aJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,v   x  Z   * 6 ε΍t[B-B)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u6   z    PbεnU<-Uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u |Z$0+nW$7dh-DM `7a$gd'!$ $7dh-DM ]`7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$7dh"-DM ]`7a$gd'$7dh"-DM `7a$gd'$7dh&-DM ]`7a$gd'b<z|εrY@1h'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u F\8Dεj[B(Bj3h'h':@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u DFZ$' (()v))X**0+˲gN7gN0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u,h'h'B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u6h'h'5@B*CJ\aJmHnHphsH,u 0++,l,,F-.../t//P00&1b11022εjQjQ80h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?0+/149<z=BpW@$7dh-DM `7a$gd'$7dh-DM `7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'$7dh"-DM ]`7a$gd'$7dh+-DM ]`7a$gd'$7dh-DM ]`7a$gd'23r33N4445n55D6677^889εtε[B[B+,h'h'B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u999`::>;;<< <~<<R=x=z===N>ؿؿx_Fx_0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,uh'h'CJaJmH,sH,N>>*?4?>????@AA"εԱ<')h'h'@ B*CJaJmH,phsH,0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u"BBBBBB:CCD|DDE(FFG`Gҹҹ繇nU<0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,uB`GjLhQ>V[[B_dbrfltY$07dh-DM ]0`7a$gd'$7dh&-DM `7a$gd'$ 7dh&-DM ] `7a$gd'$07dh-DM ]0`7a$gd'$"7dh"-DM ]"`7a$gd'$7dh&-DM ]`7a$gd' `GlGG2HHIlIIFJJJJKKhLѸmTm?m&0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@ B*CJaJmH,phsH,hLjLvLL8MNN\OO,PQhQQêx_Fx_-0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,h'h'CJaJmH,sH, Q:RRSSSVTT(UUVV絜jQ88)h'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u >VVVVWWXXYY2YYY繠mQ80h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u6h'h'5@B*CJ\aJmHnHphsH,u3h'h'@B*CJ\aJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u)h'h'@B*CJaJmH,phsH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u YYYZZ ZtZZ[[ɰzaH/ h'h'CJaJmH,sH,0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@B*CJaJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u6h'h'5@ B*CJ\aJmHnHphsH,u3h'h'@ B*CJ\aJmHnHphsH,u0h'h'@ B*CJaJmHnHphsH,u6h'h'5@ B*CJ\aJmHnHphsH,u3h'h'@ B*CJ\aJmHnHphsH,u [[`atzNfhz:@vz|@RX/ $/ M M z z  P ᄇh'h'5CJ aJ mH,sH,h'h'CJaJh'h'CJaJmH sH h'h'5CJaJh'h'5CJaJmH sH "h'h'5>*CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,5lmr~u,|rؕtvzHԨ&r:@`""$07dh-DM ]0`7a$gd'$07dh-DM ]0`7a$gd'"< tv@. $dha$gd'$ & Fdha$gdd1$ (dha$gd' $dha$gd'$07dh-DM ]0`7a$gd'.lLNPX<P    " $ / / $/ 8 : B F  dh`gd'$dh`a$gd'$ dha$gd' $dha$gd'F J L L M M M T B[ J` @d k o u z z z L| }  Ċ $dha$gd'$dh`a$gd' $dha$gd'$dh`a$gd' t 6 L     B D P $dh`a$gd' $dha$gd' $dha$gd'P R   P p r        < # ( 4 : pE H K $ & F dha$gdd1$dh`a$gd' $dha$gd'$ & Fdha$gdd1$dh`a$gd'P R                 " $ 0 2 R T ^ ` r t v x              6 8 < > F H N P d f j l           L N \ ^ h j n p    h'h'5CJ$aJ$h'h'5CJ aJ h'h'5CJ aJ mH,sH,h'h'CJaJh'h'CJaJmH,sH,K            H J h j l n v x           T V \ ^ d f p r ! ! ! ! ! ! ! ! "! $! L! N! `! b! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! " " ." 2" L" N" P" R" T" V" " " " " # # # # $# &# .# 0# h'h'CJaJh'h'CJaJmH,sH,[0# \# ^# b# d# f# h# |# ~# # # # # # # # # $ $ ($ *$ 6$ 8$ :$ <$ B$ D$ |$ ~$ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ % % % % % % % % :% <% H% J% L% N% `% d% h% j% % % % % % % % % % % % % % % % % & & & & & & $& && 6& 8& B& D& f& h'h'CJaJmH,sH,h'h'CJaJ[f& h& l& n& & & & & & & & & & & & & & & ' ' &' (' 8' :' N' P' T' V' ~' ' ' ' ( ( "( $( 2( 4( 8( :( \( ^( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ( ) ") .) 0) <) >) @) B) D) F) ) ) ) ) $* &* 2* 4* 6* 8* X* Z* ^* `* d* f* p* r* v* x* * * * * * * * * h'h'CJaJh'h'CJaJmH,sH,[* * * * * + + d+ f+ h+ j+ n+ p+ + + + + + + &, (, H, J, |, ~, , , , , , , , , , , , , , , - - - - <- >- X- Z- p- r- v- x- - - - - - - >. @. D. F. . . . . . . . . 4 4 6 6 P; R; Lq Nq ~ ~ $ & !jh'h'0JCJUaJh'h'CJaJmH,sH,h'h'CJaJTK K K XQ i .s y  D L ң    f , d D  " ( * $dh`a$gd'$dh`a$gd'   B D & (    8# N# &- (- 1 1 A A A &B (B j<hJXh'5B*CJ \aJ fHmH,phq sH,0hJXh'5CJ aJ fHmH,q sH,*h'5CJ aJ fHmH,q sH,h'h'CJaJmH sH h'h'5>*CJaJh'h'CJaJmH,sH,!jh'h'0JCJUaJh'h'CJaJ*  $ ' F- 1 A A (B *B 4B B B C LC C C C nu cYmiyyYtdY gtrmYk l0z1md1r. nki ins0n cYmiyyYtin mYhsuludur, cYmiyyYt isY fYrdlYrin Yl0qY vY mn0sibYtlYrinin mYcmusunu if0dY 5dir. Ins0n1n vY cYmiyyYtin mYn_Yyi h0qq1nd0 5lm >l0n ntr>p>s>si>g5n5z (ins0n1n vY cYmiyyYtin mYn_Yyi) ins0n1n fiziki tipinin YmYlY gYlmYsini, >nun YmYk fY0liyyYtinin, nitqinin vY 5lYsY dY cYmiyyYtin inki_0f mYrhYlYlYrinin b0_l0n1s1n1, >nl0r1n tYk0ml pr>s5sini, bu pr>s5sin 0millYrini, g5di_ini vY q0nun0uyunluql0r1n1 yrYnir. ntr>p>l>ji pr>s5sdY, ins0n1n tYk0mlndY, t0riEi inki_0fd0 Ys0s 0mil YmYk fY0liyyYti >lmu_dur. mYk 0lYtlYrinin h0z1rl0nm0s1, i_lYdilmYsi, bu fY0liyyYtin dYrk 5dilmYsi ins0n0 >nun tYbiYtY fY0l tY'sirini g5tdiksY 0rt1rm0q imk0n1 v5rmi_, bi>l>ji 0millYrin tYk0mlY tY'sirini tYdricYn 0r0d0n q0ld1rm1_d1r. Ins0n1n mYn_Yyi h0qq1nd0 m0t5ri0list nYzYriyyYnin y0r0d1c1s1 ingilis 0limi .D0rvin ins0n1n ins0n0bYnzYr m5ymund0n YmYlY gYlmYsini sbut 5tmYklY, ins0n1n nv v0hidliyini, 5ynimYn_Yli >lm0s1n1 Ys0sl0nd1rm1_d1r. XIX Ysrin ikinci y0r1s1nd0n 5'tib0rYn .D0rvinin 0ntr>p>g5n5z id5y0s1 Ys0s1nd0 h0m1 tYrYfindYn qYbul 5dildi ki, ins0n bi>l>ji tYk0mln mYhsuludur. HYy0t1n tYk0mlndY ins0n1n y0ln1z tYbii bir hYlqY >lduunu sbut 5dYn D0rvin >nun h5yv0n q0r_1smd0k1 k5yfiyyYt sp5sifik0s1n1 01ql0y0 bilmYdi. Bun0 grY dY hYmin v0Etd0n 5'tib0rYn ins0n1 yksYk tY_Ykkll h5yv0nl0rd0n fYrqlYndirYn cYhYtlYrin mYyyYnlY_dirilmYsi vY >nl0r1n 5lmi iz0h1n1n 0Et0r1lm0s1 0ntr>p>l>giy0n1n mYrkYzi pr>bl5mlYrindYn birinY 5vrildi. Ins0n1n hYy0t1n1n digYr f>rm0l0r1 ilY zvi Yl0qYsi h0qq1nd0 id5y0 0rt1q mumi vY m>l5kuly0r bi>l>giy0n1n n0iliyyYtlYri ilY Ys0sl0nd1r1lm1_ vY inki_0f 5tdirilmi_dir. D0rvin z dY b5lY sbutl0r1 tY'kidlY 0Et0r1r vY bu 0n0l>giy0n1 m5ymunl0 ins0n1n Yl0qYsindY grrd. M0sir 5lm ins0n1 h5yv0n Ycd0d1nd0n k5yfiyyYtsY fYrqlYndirYn Yl0mYtlYri 0rt1q mYyyYn 5tmi_dir. H5yv0n1n d0vr0n1_1 >nun hYy0t mvq5yinin f>rm0l0r1nd0n biridir. H5yv0nl0r1n tYlYb0t1n1 vY d0vr0n1_ pr>qr0m1n1 mYyyYn 5dYn b0_l1c0 0mil >rq0nizmin strukturudur. HYr bir h5yv0n 0n0d0n zYngin instinktlYr t>plusu ilY d>ulur vY bunl0r >n0 mvsud tYbii _Yr0itY uyunl0_m0q imk0n1 v5rir. H5yv0nl0r1n hYr bir nvnn znYmYEsus d0vr0n1_ q0yd0l0r1 v0rd1r. MYsYlYn, V0_0q h5 v0Et zn c0n0v0r, pYlYng isY tlk kimi 0p0r0 bilmir. Ins0n isY b0_q0 tYbiYtli v0rl1qd1r. rt1q 40 min ildir ki, Y5r zYrindY y5ni ins0n nv H>mo s0pi5ns (zYk0 0d0m1) 0dl0n0n bi>l>ji nvY mYEsus ins0nl0r y0_0m0qd0d1r. H5yv0nd0n fYrqli >l0r0q bu ins0n nvnn "0n0d0n gYlmY" d0vr0n1_ pr>qr0m1 y>Edur. MYsYlYn, u_0q y0_l0r1nd0 P0risY gYtirilmi_ p0pus >l0n tYdrisYn "yz f0izli" p0risliyY 5vrilir. Z0dYg0n 0ilYsindY byyb b>y0-b0_0 0t0n kYndli b0l0s1 isY z0dYg0n mYi_Ytinin btn _YrtlYrini mYnimsYyY bilir. H5yv0nl0rd0 instinktiv d0vr0n1_l0r1 mYyyYn 5dYn "g5n5tik pr>qr0m" >nl0rd0k1 0min tur_ul0r1 m>l5kull0r1nd0, ins0nl0r1n hYrYkYt vY fY0liyyYtini tYnzimlYyYn pr>qr0m isY >nl0rm dilindY sYmlY_mi_dir. H5yv0n >n0 0n0 bYtnindY v5rilYn h0z1r "g5n5tik pr>qr0ml0" d>ulduu h0ld0, ins0n b5lY pr>qr0m1 0ns0q s>nr0d0n, hYm dY Ys0sYn dil v0sitYsilY q0z0n1r. limlYrin YksYriyyYti bu fikirdYdir ki, fYrdin mYhz u_0q y0_l0r1nd0n 5'tib0rYn y0_l1 nYsillYrdYn qYbul 5tdiyi dil mYdYniyyYti, ins0n1n d0vr0n1_1n1 tYnzimlYyYn b0_l1s0 0mildir. H>m> s0pi5nsi sYciyyYlYndirYn Yn diqqYtYl0yiq Yl0mYt dY mYhz dil mYdYniyyYtidir. ntr>p>l>giy0n1n mhm nYticYlYrindYn biri dY bund0n ib0rYtdir ki, mYdYniyyYtin >lm0d11 y5rdY cYmiyyYt dY y>Edur. MYhz mYdYniyyYt ins0n cYmiyyYtini h5yv0n birliklYrindYn fYrqlYndirYn b0_l1c0 0mildir. L0kin zlyndY mYdYniyyYt dY ins0n cYmiyyYtinin mvsudluunu, >nun n5cY, h0ns1 y>ll0rl0 y0r0nm0s1n1 iz0h 5dY bilmir. Ins0n1n h5yv0nl0r 0lYmindYn 0yr1lm0s1 z mYzmunun0 grY s0nl1n1n s0ns1zd0n y0r0nm0s1n0 bYnzYr mhtY_Ym bir s1r0y1_ >lmu_dur. Ins0n nv 0nl0y1_d1r. Bu > d5mYkdir ki, ins0n1n y0r0nm0s1 ilY hYqiqYtdY 5lY bir s0nl1 m5yd0n0 gYlmi_dir ki, 0rt1q >nd0 nv dYyi_mYsi pr>s5si d5yil, Esusi tip "y0r0d1s1 tYk0ml" b0_l0m1_d1r. HYy0t1n y0r0nm0s1 kimi bY_YriyyYtin t0riEdYn YvvYlki dvr dY bu gn bizim n bir sirr >l0r0q q0lm0qd0d1r. Ins0n1n mYn_Yyi mYsYlYsindY 0ntr>p>l>ql0r vY fil>s>fl0r mEtYlif mvq5lYdYn y0n0_0r0q, 0ntr>p>l>ql0r ins0n1n m5ymun0bYnzYr Ysd0d1nd0n zYk0 0d0m1n0 d>ru bi>l>ji tYk0mlndY "0t1_m0y0n hYlqY"ni t0pm00, fil>s>fl0r isY bu pr>s5sin 0yr1lm0z m>m5nti >l0n "tYdrisilikdY f0silYni", inqil0bi s1r0y1_1 iz0h 5tmYyY 0l1_1rl0r. Ins0n1n qYr0rl0_m0s1 (0ntr>p>g5n5z) ilY cYmiyyYtin qYr0rl0_m0s1 (s>si>g5n5z) 3-3,5 mily>n il d0v0m 5tni_dir. ntr>p>s>si>g5n5zin mhm bir sYhYti >nun k>mpl5ks E0r0kt5rli >lm0s1 tY_kil 5dir. Bun0 grY dY b5lY d_nmYk t0m0milY sYhv >l0rd1 ki, guy0 YvvYlsY YmYk, y0ln1z s>nr0 cYmiyyYt, dil, tYfYkkr vY _ur m5yd0n0 gYlmi_dir. Ins0n1n qYr0rl0_m0s1 pr>s5sindY YmYyin hYll5disi r>lu v0rd1r, nki YmYk 0lYtlYrindY ins0nl0r1n biliklYri, b0s0r1q vY vYrdi_lYri tYsYssm t0p1r. S0dY YmYk 0lYtlYrinin h0z1rl0nm0s1 nitq vY tYfYkkrdYn 1-1,5 mily>n YvvYl h>minidlYr srsnn d0EilindY b0_ v5rmi_ vY s>nr0l0r d0vr0n1_1n instinktiv Ys0sl0r1n1n d01lm0s1nd0 mhm r>l >yn0m1_d1r. ntr>p>s>si>g5n5zin mhm 0millYrindYn biri >l0n dil btn bY_YriyyYtY mYEsus mYdYniyyYt sist5midir. ^ur kimi qYdim >l0n dil vY nitq bil0v0sitY tYfYkkrlY b0l1d1r. Ins0nl0r1n y0r0nm0s1 pr>s5sindY >nl0r1n Yl0qY vY nsiyyYt y0r0tm0q tYlYb0t1nd0n trYnmi_ dil s>nr0l0r fikrin tYbii y>ll0 inki_0f1 pr>s5sinY EidmYt 5tmi_dir. L0kin t0riEin 0E1n1nd0 dilin mYzmunu ins0nl0r1n g5ninY h>pm0m1_, y0ln1z v0Et0_1r1 hYy0t0 k5irilYn tYrbiyY v0sitYsilY nYsildYn-nYsilY trlYrYk s>si0l pr>qr0m sYviyyYsinY yksYlmi_dir. K>nkr5t dillYrin d0_1y1c1s1 g5nlYr y>E, mYyyYn nitq mhitindY tYrbiyY >lun0n vY tYrbiyY v0sitYsilY dY znn dil mYdYniyyYtini u_0ql0r1n0 v5rmYyY q0dir >l0n ins0nl0rd1r. Dilin s>si0ll0_d1rm0 imk0nl0r1 byk >ls0 d0 ins0n1n m5yd0n0 gYlmYsini vY inki_0f1n1 tYksY >nunl0 b0l0m0q vY iz0h 5tmYk dzgn d5yil. Ins0n n0dir H>m> s0pi5ns nv kimi cYmiyyYtin uzun srYn tYk0ml nYtisYsindY y0r0nm1_d1r. Bu ins0n1n f>rm0l0_m0s1 dvr >lmu_ vY > v0hid 0ntr>p>s>si>g5n5z pr>s5s nYtisYsindY m5yd0n0 gYlmi_dir. TYfYkkr vY dilin f>rm0l0_m0s1 ilY 5yni v0Etd0 s>si0l m0t5riy0-ist5hs0l, s>si0l-iqtis0di mn0sibYtlYr dY qYr0rl0_m1_d1r. Istim0i _ur0 nisbYtYn birinsi >l0n s>si0l m0t5riy0n1n sp5sifikliyi >nd0d1r ki, > tYbii m0t5riy0d0n fYrqli >l0r0q _ursuz mvsud >l0 bilir. Ins0n m0t5riy0 tY_kilinin Yn yksYk f>rm0s1, z-zn tYnzimlYyYn vY dYrk 5dYn bi>-s>si0l-psiEi v0rl1qd1r. T0riEi pr>s5sdY mY'ruz q0ld11 0yr1-0yr1 dYyi_ikliklYrY b0Em0y0r0q btvlkdY ins0n >rq0nizmi >E 0z dYyi_mi_dir. M0sir ins0n b5yninin hYsmi kr>m0n>nun vY n50nd5rt0l1n b5ynindYn >E 0z fYrqlYnir. 100 min il bund0n YvvYl y0_0m1_ n50nd5rt0l1n b5yninin hYsmi 1450 sm3, m0sir ins0n b5yni isY 1350 sm3 -dir. Bu mddYt YrzindY ins0n b5yninin hY6mi 100 sm3 kiilmYsi b5ynin 0l1n hissYsindY 0ss>si0siy0 mYrkYzlYrinin inki_0f1n1n 0rtm0s1 ilY iz0h >lunur. Fizi>l>ql0r1n rY'yinY grY m0sir ins0n z b5yin imk0nl0r1n1n y0ln1z 10 f0izindYn istif0dY 5dir. L0kin m0sir ins0nd0 b5ynin inf>rm0siy0l0r1 qYbul5tmY q0biliyyYti vY mYsYlYlYri hYll5tmY sYviyyYsi, hYtt0 y0E1n k5mi_in sYlYflYrinY nisbYtYn >E->E stndr. Bur0d0n b5lY nYtisY 1E1r ki, b5ynin gYlYsYk tYk0ml >nd0k1 sinir hs5yrYlYinin vY b5yin ktlYsinin 0rt1m1 h5s0b1n0 d5yil, >nd0k1 gizli 5htiy0tl0r1n, > smlYdYn, hs5yrYlYr0r0s1 Yl0qYlYrin mrYkkYblY_mYsi, hs5yrYlYrdYn d0h0 mYqsYdynl istif0dY 5dilmYsi, b5ynin mrYkkYb mYntiqi YmYliyy0tl0r 0p0r0n blmYlYrinin inki_0f1 h5s0b1n0 b0_ v5rYsYkdir. II Ins0n1n inki_0f1nd0 s>si0l 0milin hYll5disi tY'siri >nd0 tYbii-bi>l>ji 0milin 0r0d0n q0lEm0s1 d5mYk d5yildir. Ins0nd0 bi>l>ji vY s>si0l 0millYr di0l5ktik vYhdYtdY mvsud >lm0ql0, ins0n v0rl11n1n ls v0rd1r: bi>l>ji, s>si0l vY psiEi 0millYr. 0nsan1n varl11n1n nvnn olmas1 onun mahiyyYtinin ara_d1r1lmas1na a_a1dak1 yana_man1 _YrtlYndirir: antroploji (bioloji), sosial-fYlsYfi vY dini. 0nsan1n varl11n1n plralizmindYn onun mahiyyYtinin plralizmi irYli gYlmir. 0nsan1n varl11 dYyi_kYndir, mahiyyYti isY daimi. 0ns0n z mvsudluund0 mrYkkYb v0rl1q >lm0ql0, hYm dY tYbiYtin trYmYsi vY >nun yksYk mYhsuludur. DigYr tYrYfdYn, ins0n cYmiyyYtdY y0_0d11 n, iqtis0di, siy0si, mY'nYvi mn0sibYtlYrlY b0l1d1r. HYm bi>l>ji, hYm dY s>si0l hYrYkYtin d0_1y1c1s1 >l0n ins0n 5yni z0m0nd0 hYm tYbiYt, hYm dY cYmiyyYtlY tYm0sd0d1r. Bu q0r_1l1ql1 tYsir ins0nd0 mEtYlif 0sp5ktlYr-bi>l>ji vY s>si0l 0millYr y0r0d1r. TYbiYtin ins0nd0 tYrbiyY 5tdiyi tYrYflYrin (m0ddYlYr mb0dilYsi, irq, sins, z0hiri grkYm, >E0lm0 vY s.) mYcmusu ins0nm bi>l>ji 0milini, cYmiyyYtin, istim0i mn0sibYtlYr sist5minin ins0nd0 tYrbiyY 5tdiyi tYrYflYrin (_ur, tYfYkkr, s>si0l fY0ll1q, hYrYkYt vY d0vr0n1_l0r0 q0r_1 mYs'uliyyYt hissi vY s.) mYcmusu isY ins0n1n s>si0l 0milini y0r0d1r. 0ns0n z tYbiYti 5tib0rilY bi>l>ji, z m0hiyyYti 5tib0rilY s>si0ld1r. Bi>l>ji vY s>si0l ins0nd0 y0n0_1 dur0n vY biri digYrindYn 0s1l1 >l0n tYrYflYrdir. HYmin sist5mdY stnlk s>si0l 0milY mYEsusdur. 0ns0n1n tYbii Ys0s1n1 >nun bi>l>ji EsusiyyYtlYri tY_kil 5tsY dY, ins0n1n m0hiyyYti, mYyyYn5disi tYrYfi, >nun tYbii k5yfiyyYtlYri: 0li sinir fY0liyyYti, q0n dvr0n1, tYnYffs sist5mi, dYrisinin, s01n1n rYngi vY s. ilY d5yil, mYhz s>si0l k5yfiyyYtlYrilY mYyyYn >lunur. 0ns0n1n psiEik0s1n0 isY >nun d0Eili mY'nYvi 0lYmi, _um, q5yri-_uri, _ur0lt1 pr>s5slYr, ins0n1n ir0dYsi, E0r0kt5ri, hYyYs0nl0r1, t5mp5r0m5nti vY s. h0disYlYr d0Eildir. Ins0n1n bi>l>ji E0ssYlYrinY nYzYr s0ld1qd0 >nl0r1n t0riEYn mYyyYn dYyi_kliyY ur0d11n1 grY bilYrik. L0kin ins0n1n bi>l>ji tYk0ml h5yv0n n sYsiyyYvi >l0n tYk0ml >lm0y1b, >nd0n Ys0sl1 surYtdY fYrqlYnir. Bu fYrqY sYbYb, tYbii s5mY s0yYsindY ins0n znn irq vY nv y0r0tm0q q0biliyyYtini t0m0rnilY itirmYsidir. 0ns0n1n 0ntr>p>g5n5z y>ll0 qYr0rl0_m0s1 b0_0 0td1qd0n s>nr0 >, ictim0i-iqtis0di fY0liyyYtdY s>si0l _YEsiyyYt kimi f>m0l0_m00 b0_l0m1_ vY bunun nYticYsi z inik0s1n1 m0ddi mYdYniyyYtdY vY ins0n1n tYrYqqisindY b0_l1c0 r>l >yn0y0n irsiyyYtin s>si0l pr>qr0m1nd0 t0pm1_d1r. 0ctim0i mn0sibYtlYrin inki_0f1, ins0n1n vY sYhih nitqin y0r0nm0s1 ins0n d0vr0n1_1n1n mvsud ictim0i mn0sibYtlYrY s0v0b v5rYn YEl0qi prinsiplYrin f>rm0l0_m0s1n0 gYtirib 1E0rm1_d1r. 0ns0n1n mYqsYdynl fY0liyyYti nYtisYsindY >nun bi>l>ji 0mili YhYmiyyYtli dYrYsYdY m>difik0siy0y0 ur0y0r0q h5yv0nl0rl0 mq0yisYdY d0h0 yksYk sYviyyYyY q0lEm1_, s>si0l 0milin tY'siri ilY bir nv "ins0nl0_m1_d1r". Ins0n1n stnly bund0d1r ki, >nun btn hYy0t fY0liyyYti znn _ur vY ir0dYsinin nYz0rYti 0lt1nd0d1r. Ins0n tYksY znn d5yil, b0_q0l0r1n1n hYy0t tYlYb0t1n1 dYmYk n ist5hs0l 5dir vY hYm dY >, pr5dm5tlYr istim0i YhYmiyyYtY m0likdir. nun hissiyy0t vY tYlYb0t1 isY ist5hs0l pr>s5sindY g5tdiksY d0h0 >E inki_0f 5dir. Bun0 grY dY bi>l>ji 0mil ins0n1n hYm >nu h5yv0n Ysd0d1n0 y0E1nl0_d1r0n, hYm dY >nd0n fYrqlYndirYn y5ni sYhYtidir. Ins0n1 n0dir v0rl10 5virYn sYhYt >dur ki, >, g5n5tik pr>qr0m0 m0lik >lm0ql0 y0n0_1 z zYngin tYsrbYsini _urlu surYtdY gYlYsYk nYsillYrY v5rmYk q0biliyyYtinY m0likdir. Ins0n s0dYsY >l0r0q bi>l>ji nv, fYrd d5yil, > hYm dY istim0i mn0sibYtlYrin suby5ktidir.  0nsan1n tYbiYti anlay1_1 mYzmunsa bioloji varl1q anlay1_1ndan geni_ olmaqla insan1n yaln1z bioloji vY antropoloji YlamYtlYrini xarakterizY etmir. z tYbiYtinY grY insan biososial varl1qd1r. 0nsan1n bioloji varl11 insan1n mahiyyYtinin z yox, onun substrat1, da_1y1s1s1 vY ilkin _Yrtidir, nki bu formada insan1n varl11 heyvanlar alYminin btn mvsudluq formalar1na identikdir. 0nsan1n bioloji varl11nda insanl11n tYzahr insan1n hYyat1n ekspansiyas1n1 dYf etmYk, varl11n yeni gYrsYsini ba_lamaq sYhdidir. Insan1n bioloji resursu insan1n istimai varl11n1n perspektivlYrini mYyyYn edYn tYbii potensiald1r. 0nsan1n bioloji varl11n1n tYkmillY_dirilmYsi n bY_YriyyYtin ehtiyatlar1n1n sYfYrbYr edilmYsi bu gnn aktual mYsYlYlYrindYn biridir.  0nsan1n tYbiYti anlay1_1 sosial vY bioloji varl11n real rYngarYngliyini ifadY edir vY mYzmununa grY insan1n mahiyyYtindYn daha geni_dir. 0nsan1n mahiyyYti sosial mahiyyYtin qYrarla_mas1, insan1n tYbiYtdYn aralanmas1 prosesidir. 0nsan1n istimai varl11 insan1n insan kimi varl11n1n vY mYnYvliyinin tYksY ilkin _Yrt yox, hYm dY onun mahiyyYtidir. Bu mY'n0d0 ins0n s>si0ld1r, _YEsiyyYtdir. FYrd vY _YEsiyyYt - ins0n1n 0yr1lm0z iki tYrYfidir. n0 grY dY "ins0n", "fYrd", "_YEsiyyYt", "fYrdiyyYt" 0nl0y1_l0r1n1n tYhlili bu 0nl0y1_l0r1n vYhdYti vY fYrqinin mYyyYnlY_dirilmYsi mhm YhYmiyyYt kYsb 5dir. III Ins0n - btn H>m> s0pi5ns - lYrY mYEsus mumi sYhYtlYri Yks 5tdirYn, yY'ni >nl0r1 btn h5yv0nl0rd0n fYrqlYndirYn nv 0nl0y1_1d1r. Bi>l>ji vY s>si0l sYhYtlYri 5htiv0 5dYn ins0n 0nl0y1_1nd0, bi>l>ji tYrYf s>si0l 0millYr tYrYfindYn "ins0nl0_d1r1l0r0q" mYyyYn dYyi_ikliyY mY'ruz q0l1r. B.Fr0nklinin "ins0n - YmYk 0lYtlYri h0z1rl0y0n h5yv0nd1r" tY"rifi nYinki ins0n1n btn h5yv0nl0rd0n >l0n fYrqini if0dY 5dir, hYm dY >nun s>sial m0hiyyYtini 0m00 imk0n v5rir. z tYbiYtinY grY bi>l>ji vY m0hiyyYtinY grY s>si0l >l0n ins0n istim0i-t0riEi fY0liyyYtin vY mYdYniyyYtin suby5kti vY istim0i mn0sibYtlYrin vY mumdny0 t0riEi pr>s5sin substr0t1d1r. FYrd - ins0n nYslinin znYmYEsus mumi vY sp5sifik sYhYtlYrini zndY birlY_dirYn 0yr1s0 nm0yYndYsidir. zn cYmiyyYtin vY y0 s>si0l qrupun 0yr1s0 bir nm0yYndYsi kimi gstYrYn fYrd bi>l>ji, s>si0l vY psiEi tYrYflYrY m0likdir vY fYrddY >nl0r ul0l0_m1_ _YkildY mvsud >lur. ^YEsiyyYt - ins0n1n mhm YhYmiyyYt E0r0kt5ristik0s1 >lub, >nun s>si0l tYrYfinin in1d_0f dYrYcYsini if0dY 5dir. ^YEsiyyYt - yksYk zYk0l1l11, z hYrYkYt vY d0vr0n1_l0r1 n mYs'uliyyYt hissini, _YEsi lYy0qYti vY b0_q0 yksYk mY'nYvi k5yfiyyYtlYri zndY tYcYssm 5tdirYn ins0nd1r. ^YEsiyyYt mstYqil, s>si0l 6YhYtdYn fY0l >l0n 0d0md1r. ^YEsiyyYt fY0liyyYt vY nsiyyYt pr>s5sindY f>rm0l0_1r, b0_q0 szlY, _YEsiyyYtin f>rm0l0_m0s1 m0hiyyYt 5'tib0rilY fYrdin s>si0ll0_m0 pr>s5sidir. H0z1rd0 _YEsiyyYt h0qq1nd0 iki k>ns5psiy0 mvsuddur: 0) _YEsiyyYt-ins0n1n funksi>n0l E0r0kt5ristik0s1d1r: b) _YEsiyyYt - ins0n1n m0hiyyYt E0r0kt5ristik0s1d1r. Birinsi k>ns5psiy0 s>si0l r>l0 Ys0sl0n1r. Bu konsepsiyaya grY, _YxsiyyYt fYaliyyYtin mYyyYn istimai mnasibYtlYrin, mYyyYn sosial rol vY funksiyalar1n personifikasiyad1r. Ikinsi k>ns5psiy0d0 _YEsiyyYt ins0n1n tYnzimlYyisisi - mY'nYvi q0biliyyYtin gstYrisisi, zndYrk5tmYnin mYrkYzi, ins0n ir0dYsinin mYnbYyi vY sYrbYst fY0liyyYtin suby5kti kimi tYsvir >lunur. zndYrk vY znqiymYtlYndirmY isY _YEsiyyYtin sp5sifik0s1n1 y0r0d1r. ^YEsiyyYtin mhm EsusiyyYtlYrindYn birinsisi >nun dny0gr_dr. ^YEsiyyYtin ikinsi mhm EsusiyyYti >nun E0r0kt5ridir. %0r0kt5r bir nv ins0n1n _YEsiyyYt ls >lub, >nun ir0dY qvvYsini Yks 5tdirir. B5lY ki, ir0dYsi gsl >l0n 0d0m hYm dY E0r0kt5rsY gsl >lur. ^YEsiyyYtin mhm EsusiyyYtlYrindYn biri dY >nun mY'nYviyy0t1d1r. Geni_ mYnada insnan1n mYnYvi varl11 vY ya mYnYvi hYyat1 insan1n varl11n1n btn formalar1nda (insYsYnYtdY, YdYbiyyatda, dindY, fYlsYfYdY, vY istehsal fYaliyyYtindY) fYrdi vY istimai varl11n maddi, intellektual sYviyyYsini dYf etmYk sYhdlYrini ifadY edir. FYrdilY_dirilmi_ mYnYvi vY obyektivlY_dirilmi_ mYnYvi mYnYvi varl11n nvlYridir. MYnYviyy0t - _YEsiyyYtin suby5ktiv 0z0dl11n1n ls vY >nun inki_0f dYrYsYsinin gstYrisisidir. Z0m0n k5diksY _YEsiyyYt istim0i mn0sibYtlYr sist5minY d0h0 g5ni_ sYpgidY d0Eil >lur vY istim0i tYsrbYyY yiyYlYnir, >nu mYnimsYyir, z sYrvYtinY 5virir. HYr bir ins0n y0ln1z znn int5ll5ktu0l tYsrbYsindYn d5yil, hYm dY z sYlYflYrinin tYsrbYsindYn istif0dY 5dir. ^YEsiyyYtin inki_0f1n1n bu sYhYti >nun istim0ilY_mYsi 0dl0n1r. ^YEsiyyYt istim0i hYy0t1n mEtYlif s0hYlYrinY q>vu_duqs0, istim0i mn0sibYtlYr sist5minY d0h0 >E d0Eil >lduq60 > d0h0 >E mstYqillik q0z0n0r0q fYrdilY_ir. FYrdilY_mY pr>s5sindY ins0n1n znYmYEsus, tYkr0r>lunm0z hYy0t tYrzi vY z d0Eili 0lYmi, z "MYni" f>rm0l0_1r. Ins0n1n _YEsiyyYt kimi inki_0f1nd0 tYz0hr 5dYn bu sYhYt fYrdiyyYt 0dl0n1r. FYrdiyyYt ayr1sa _YxsiyyYtin varl11n1n suludur. FYrdiyyYt - hYr bir fYrdi b0_q0l0r1nd0n fYrqlYndirYn sp5sifik, znYmYEsus k>nkr5t bi>l>ji vY s>si0l cYhYtlYrin mYcmusudur. FYrdiyyYt vY _YEsiyyYt 0nl0y1_l0r1n1n mYzmuns0 bir-birinY y0E1nl11n0 b0Em0y0r0q, >nl0r1 5ynilY_dirmYk >lm0z. gYr fYrdiyyYt 0nl0y1_1 ins0n1n v0rl11n1, tYkr0r >lunm0z E0ssYlYrini, >rijin0ll11n1 if0dY 5dirsY, _YEsiyyYt 0nl0y1_1 d0h0 >E ins0n1n mstYqilliyini, >nun _YEsi sim0s1n1, s>si0l fY0ll11n1, YqidY mhkYmliyini, prinsipi0ll11n1, Ytin vYziyyYtlYrdY sYrbYst qYr0r qYbul 5tmYk q0biliyyYtini gstYrir. BelYliklY, _YxsiyyYt mahiyyYtinY grY sosial, mvsudluq suluna grY fYrdidir, tYkrarolunmazd1r. ^YxsiyyYt insani xassYlYr strukturunun zirvYsi, fYrdiyyYt isY _YxsiyyYtin vY fYaliyyYtin subyektinin  dYrinliyidir . IV Ins0n hYy0t1n1n Ysl mY'n0s1 y0ln1z fY0liyyYt pr>s5sindY 01l1r. 0nsan1n mahiyyYtinin substansiyas1 fYaliyyYt, sosial mahiyyYti isY bu substansiyan1n varl11n1n formas1d1r. FYaliyyYtin btn formalar1 bYdYnin bioloji strukturu kimi irsi olmay1b sosial irsin (tYlimin, tYrbiyYnin, praktiki tYsrbYnin) nYtisYsidir. FYaliyyYt YmYyin daha geni_ _Yrhi, YmYk isY fYaliyyYtin onun btn digYr nvlYrini _YrtlYndirYn nvdr. FYall11n fYaliyyYt vY davran1_ kimi formalar1 YmYyY Ysaslan1r vY onunla _YrtlYnir. Davran1_ insan1n fYall11n1n xarisi tYzahrdr. Davran1_ sosiabel (hquqi vY Yxlaqi) normalarla, _YxsiyyYtin _urluluq vY mYdYniyyYt sYviyyYsi ilY determinasiya olunur. FYaliyyYt akt1n1n strukturu a_a1dak1 elementlYri zndY birlY_dirir: subyekt (ayr1-ayr1 fYrdlYr, insanlar qrupu vY ya cYmiyyYt), mYqsYd, vasitY, predmet, hYrYkYt, nYtisY. MYqsYd vY vasitYnin bir-birini qar_1l1ql1 _YrtlYndirmYsi uurlu fYaliyyYtin Yn mhm _Yrtidir. 0nsan1 fYaliyyYtY tYhrik edYn qvvY fYaliyyYt subyektinin struktur elementi olan tYlYbatlard1r. TYlYbat fYaliyyYtdYn YzYldir. Bioloji (tYbii) tYlYbatlar, maddi tYlYbatlar, sosial tYlYbatlar, mYnYvi tYlYbatdak1 stnly bundad1r ki, onun btn hYyat fYaliyyYti znn _ur vY iradYsinin nYzarYti alt1ndad1r vY o, yaln1z znn deyil, ba_qalar1n1n da hYyati tYlYbatlar1n1 dYmYk n istehsal edir. mYk alYti insan1n heyvandan nv fYrqidir. 0nsanla1n mYqsYdynl fYaliyyYti nYtisYsindY YhYmiyyYtli dYrYsYdY modifikasiyaya urayan bioloji amili sosial amilin tYsiri ilY bir nv  insanla_araq heyvanlar1n bioloji amili ilY mqayisYdY ox-ox yksYkliyY qalxm1_d1r. 0nsan znn Ytraf mhitini yarad1r (ev tikir, geyim haz1rlay1r vY z tYsYrrfat1n1 yarad1r. Heyvanlar isY bunlar1 istehsal edY bilmir, yaln1z haz1r mYhsuldan istifadY edir. CYmiyyYtin fYaliyyYti nYtisYsindY insan z tYlYbat1n1 dYmYk n antropogen land_aft yarad1r, eyni zamanda mYnYvi qanunalr vY gzYllik YrivYsindY Ytraf alYmini dYyi_ir, heyvanlar isY z nvlYrinin tYlYbatlar1na grY Ytraf mhiti dYyi_Y bilir. Burada qeyd etmYk olar ki, insan tYksY z tYlYbatlar1 nqteyi-nYzYrdYn fYaliyyYt gstYrmir, hYm dY z iradYlYri vY fantaziyalar1 hesab1na Ytraf alYmi dYyi_ir. Heyvanlar1n hYrYkYti isY z fiziki tYlYbatlar1n1 mYsburi dYmYk _YklindY zn biruzY verir. 0nsan universal hYrYkYt etmYyY qadir olduu halda, heyvan isY konkret vYziyyYtY uyunla_araq hYrYkYt edir. 0nsan z hYyat fYaliyyYtini mYqsYdYuyun (ona _urlu surYtdY yana_1r, mYqsdYli dYyi_ir vY onu planla_d1r1r), heyvanlar isY hYyat fYaliyyYtindY ox_ard1rlar vY onu zlYrindYn fYrqlYndirirlYr. 0nsan hYyat fYaliyyYti daxilindY tYbiYtin bir hissYsi bir hissYsi kimi mYhdudla_m1r, o, z bioloji tYbiYti YrivYsindYn 1x1r. Yuxar1da qeyd etdiyimiz kimi, insan tYksY bioloji varl1q deyil, hYm dY sosial varl1qd1r. O, znn yaratd11 xsusi alYmdY - cYmiyyYtdY ya_ay1r, fYaliyyYt gstYrir vY nYticYdY bu, onu sosialla_d1r1r, cYmiyyYtin tYsiri alt1nda a1ll1 mhakimYlYrY malik olur, dil yrYnir, istimai Yxlaq normalar1na yiyYlYnir, istimai dYyYrlYri qavray1r. Istimai funksiyalar1 hYyata keirir, mYyyYn spesifik sosial fYaliyyYt rolunu isra edir. CYmiyyYtin tamhquqlu zv kimi fYaliyyYt gstYrmYsi n insan1n mYyyYn bilik, norma vY dYyYrlYr sisteminY yiyYlYnmYsi prosesinY sosialla_ma deyilir. V Ya_amaq tYlYbat1 insan1n birinsi vY ba_l1sa tYlYbat1d1r. NY n, nYyin naminY, nesY ya_amal1 hYyat1n mYnas1 mYsYlYlYridir. QYdimdYn  hYyat1n mYnas1 problemi filosoflar1n, YdiblYrin vY ba_qalar1n1n qar_1la_d11 problem olmu_dur vY masir dvrmzdY dY z aktuall11n1 saxlay1r. HYyat mxtYlif alarl1 olduundan  hYyat1n mYnas1 nYdYn ibarYtdir sual1na birmYnal1 savab vermYk mmkn deyildir. Bu sual dYrin zYka sahibinin hYr an znY verdiyi suald1r. XIII YsrdYn ba_layaraq btn Avropan1 fYth edYn  Tibb elminin kanonu YsYrinin mYllifi, byk tYbib vY filosof, islam ^Yrqinin dnyaya bYx_ etdiyi mtYfYkkir bu li ibn Sina bu sual1n qoyulu_unu belY dYyi_dirmi_dir:  MYn ox istYrdim ki, bilYm mYn kimYm vY bu dnyada nY axtar1ram? 0nsan1n  bu dnyada nY axtar1ram sual1na savab axtarmas1 onu azadl1a doru apar1r. BelY ki, insan hYyati zYrurYti nY qYdYr vY nY sYviyyYdY dYrk edirsY vY onu z fYaliyyYtindY hYyata keirirsY o qYdYr dY azad olur. Bu azadl1q sosial YdalYtlilik, humanizm, cYmiyyYt n faydal1l1q vY s. prinsiplYri zndY birlY_dirir. 0nsan1n sediyi hYyat fYaliyyYti sferas1nda z qabiliyyYtlYrini, YmYk vY yarad1s1 vYrdi_lYrini realla_d1rmas1 hYyat1n hYqiqi mYnas1d1r. FYlsYfYdY _YxsiyyYtin iradYsi vY fYaliyyYtinin azadl11 probleminY mnasibYt birmYnal1 qiymYtlYndirilmir. MYsYlYni ayd1nla_d1rmaq n fYlsYfY tarixinY mrasiYt edYk. QYdim yunan fYlsYfYsindY stoiklYr, epikrular vY skeptiklYr azadl1q problemini mumiyyYtlY, dnya, inki_af, insan haqq1ndak1 tYsYvvrlYrin Ysas1nda hYll edirdilYr. Insan z  zn dYrk edYn bir fYrddir. O dnyadan azad olduu tYqdirdY tam kamilliyY nail ola bilYr, bu onun ideal1, vYzifYsi, ali mYqsYdidir. Insan dnyada znn _Yxsi ideal1n1, hYyat1n mkYmmYl vYziyyYtini axtarmaqdad1r. FYlsYfYnin ba_l1sa vYzifYsi  insanda ilahi kamilliyi bYrpa etmYk, daxili yetkinliyY nail olmaq vY Allaha qYdYr usalmaqd1r. Bu vYzifYni yerinY yetirmYk n insan dnyadan azad olmal1d1r (_Yxsi avtarkiya). Bu nesY mmkn olur? NY qYdYr ki, biz, dnyan1n tYrYqqisindY i_tirak edirik, nY qYdYr ki, dnya bizi idarY edir, biz, ondan as1l1y1q vY azad deyilik. Dnyadan tam azad olmaq n insan gYrYk arzulardan, Yzabke_likdYn, dnya problemlYrini hYll etmYk sYhdlYrindYn tam uzaqla_s1n. Biz onlar1 elY bir vYziyyYtY gYtirmYliyik ki, bu zaman dnya bizim n hYr hans1 YhYmiyyYtini itirmi_ olsun; hislYr vY ehtiraslar susmal1, iradY donmal1 vY hYrYkYt etmYmYlidir(stoiklYr). Biz zmz dnyadan mdafiY etmYli vY elY bir ya_ay1_ tYrzinY nail olmal1y1q ki, burada iztirabdan daha ox hYzzalma bizY qismYt olsun (epikrular). NYhayYt, ruhun Yzablar1ndan azad olmaq n skeptiklYr dnya problemlYrinin hYllindYn uzqla_maa, onlar1n mYnas1zl11n1 ba_a d_YrYk kYnara atma1 tYklif edirdilYr. Bu sYrYyan1n mumi bir motivi vY mYqsYdi var; mkYmmYl avtarkiya vY sakit zndYrk vYziyyYtinY d_m_, dnyadan tam azad olmu_ insan ideal1na nail olmaq. Bunun n hans1 vasitYlYrdYn istifadY oluna bilYr? Filosoflar dnya axar1ndan azad olmaq istYyir, lakin basarm1rlar, gslYri atm1r, ideallar1 mYhv olur. TYbii instinktlYr daim yenilY_ir, eyirxahl1q onlara tab gYtirmir (stoiklYrdY); epikrular1n hYzzalma ideyas1na qar_1 _Yr alYmi 1x1_ edir, skeptiklYrin mumi hYqiqYtlYrin inikas1na qar_1 hakim tYsYvvr vY mYqsYdlYr durur ki, bunlar1 nY izah etmYyY, nY dY onlardan azad olmaa filosoflar qadir deyillYr. StoiklYr azadl11 xeyirxahl1q yolu ilY YldY etmYyY, epikrular bunu hYzzalma ilY, skeptiklYr isY _bhY ilY nail olmaa al1_1rd1lar. StoiklYr, nYtisYdY, xeyirxahl1qdan, buna nail olmaq yollar1ndan hYzz almaa al1_1r, epikrulYr hYzzalman1 xeyirxahl1a evirir (usald1r), spektiklYr isY _bhYnin hYqiqi olduunu bYyan edir, onda _bhYdY _bhYli bir _ey qalm1r vY belYliklY skeptisizmin sonu gYlib at1r. FYlsYfY tarixinin XVIII YsrdYn sonrak1 mYrhYlYlYrindY azadl1q probleminin iradY, znkamillY_dirmY yolu ilY qazan1lmas1 haqq1nda bir ox filosoflar yaz1blar. Rus filosofu N. Berdyayev belY filosoflar1n bYzilYrinY z mnasibYtini bildirmi_dir ( 0lahi vY insaninin ekzistensial dinamikas1 ). O. Kontun, Russonun, Nits_enin, Marks1n insan probleminY mnasibYtini tYhlil edYrYk yaz1rd1 ki, insan ktlYsinin ba_1n1  rYk vY YylYnsYlYrlY aldad1b, onlar1 YfsanYlYr, tYmtYraql1 dini mYrasim vY bayramlarla, hipnoz, tYbliat vY qanl1 zorak1l1q ilY idarY edirdilYr. SiyasYtdY yalan ox, hYqiqYt isY daha az yer tutur. Yalan Ysas1nda dvlYtlYr yaran1r, bu yalan sonra dvlYtlYri y1x1r. Makiavellizm  0ntibah dvrnn siyasYtindY bir sYrYyan yox, siyasYtin mahiyyYtidir: siyasYt Yxlaqi buxovlardan azad olmal1d1r. Makiavellizmi daha ox konservator vY inqilab1lar tYtbiq edir. InsaniyyYt daha dYrin, mYnYvi inqilab1n ba_ vermYsini tYlYb edir. Insan daxilYn azad olmal1d1r. Bunsuz azad cYmiyyYti yaratmaq olmaz. CYmiyyYt insan1 azad edY bilmYz, lakin insan cYmiyyYti azad edY bilYr, nki, o, azad, mYnYvi varl1qd1r. QYdim dnya ilY mqayisYdY xristianl1q insan1n daxili hYyat1n1 qat  qat art1q dYrYsYdY geni_lYndirdi vY dYqiqlY_dirdi, lakin bununla belY insan taleyi haqq1nda nigaran1l11 da yaratd1. NYinki insan1n, hYm dY cYmiyyYtin humanistlY_mYsi prosesi gedir. Insan hYyat1n1n ba_l1sa mYqsYdi insaniyyYtlik YldY etmYkdir. Ruh azadl1qd1r; dualizm azadl1q vY zYrurYt dualizmidir; ruh vY mYnYviyyat tYbii vY tarixi dnyan1 dYyi_dirir, ayd1nla_d1r1r. Berdyayev gstYrirdi ki, Hegelin inand11 tYrYqqinin, ruh vY mYnYviyyat1n tarixdY inki_af etdiyinY inanmaq dzgn deyildir. Ruh tarixdY obyektivlY_ir, s1l1zla_1r, baxmayaraq ki, o elementar _YkildY z _urunu art1r1r. Onun Ysl inki_af1 isY transsendental, Allaha doru gedYn yoldur. Insan z hYqiqi, daxili  MYn i urunda, sitezedisi birlik urunda mbarizY aparmal1d1r. Fridrix ^legelin azadl1q haqq1nda ideyalar1 XIX Ysrin fYlsYfY tarixindY znYmYxsus yer tutur; o hesab edirdi ki, insan tYbiYti vY mahiyyYtinY aid olan ba_l1sa keyfiyyYt azadl1qd1r. Azadl1q insan1n mahiyyYtini tY_kil edir; dnyan1n inki_af qanunlar1  azadl1q qanunlar1d1r. Bu qanunlar btvly, vahidliyi tYmin edir. Btvlyn qanunauyunluunu tYmin edYn bir ideal var, o, ali cYmiyyYt tY_kilindY btn tYsisat vY tY_kilatlar1n mumi tipidir. Insan azadl11  onun dnyaya mnasibYtdY qabiliyyYtli olmas1d1r; burada Ysas mYsYlY insan1n dnyaya tYsir etmYk imkan1n olub  olmamas1ndad1r. gYr dnyan1n Ysas1nda idealistsYsinY,  MYn in hYdsiz dYrYsYdY YmYlY gYlmYsi, formala_mas1n1 dnyan1n Ysas1 olduunu qYbul etsYk, bu suala msbYt savab vermYk olar. Dnya inki_af etmYkdY, YmYlY gYlmYkdYdir ki, burada azadl1q mmkndr, dnyan1n inki_af1 bitmi_ olsayd1, onda azadl1q mmkn olmazd1. Insan  dnyan1n tYrkib hissYdir, dnyan1n mYqsYdlYrinin hYyata keirilmYsinY Ysasl1 dYrYsYdY kmYk edY bilYr. Ayd1nd1rd1 ki, insan dnyaya real _YkildY tYsir etmYk imkan1n1 yaln1z kollektiv, bY_YriyyYt _YklindY YldY edY bilYr. Yaln1z birlY_mi_, bY_YriyyYt dnyaya tYsir edYrYk, onu formala_d1r1b tamamlaya bilYr. Buraya Benedikt Spinozan1n ( azadl1q dYrk edilmi_ zYrurYtdir ), Fridrix Hegelin (insan z bYdYnin vY ruhunun kamilliyinY nail olmaqla, zndYrk yolu ilY znn, ba_qalar1n1n mahiyyYtini mYnimsYmYklY azad olur),Karl Marks1n (insanlar1n azad, _urlu fYaliyyYti onlar1n ba_l1sa YlamYtini tY_kil edir, azadl1q tarixi inki_af1n zYruri mYhsuludur; mYdYni inki_af1n hYr bir mYrhYlYsi azadl1a doru olan bir add1md1r), XX Ysr filosoflar1n1n vY politoloqlar1n azadl1q haqq1ndak1 ideyalar1n1 da YlavY etsYk, grYrik ki, azadl1q hYqiqYtYn insan1n fYal mvqeyY, znYmYxsus fYaliyyYtY qabiliyyYtli olmas1n1 gstYrir; insan z maraqlar1na, mYnafe vY tYlabatlar1na uyun qar_1s1na mYqsYdlYr qoyur vY onlara nail olmaa al1_1r, imkanlar1 gerYklY_dirmYklY o, daxili azadl1a olan qbiliyyYtini praktiki _YkildY realizY edir. FYlsYfY tarixindY insan1n hYrYkYtlYri vY fYaliyyYtindY tam sYrbYst olmas1n1 (volyuntarizm), hYr hans1 bir add1m1n1n qabaqsadan mYyyYn olunmas1n1 (fatalizm) tYbli edYn bax1_lar olmu_dur. CYmiyyYt inki_af etdiksY, insanlar hYqiqi azadl11n obyektiv _Yraitini YldY edir,_YsiyyYtin mlkiyyYtdYn, hakimiyyYt vY mYdYniyyYtdYn tYsrid olunmas1 aradan gtrlr; insan z tarixinin Ysl yarad1s1s1na evrilir. ^YxsiyyYtin davran1_1 vY hYrYkYtlYri iradY azadl11 vY determinasiya problemlYri ilY s1x bal1d1r. Bununla YlaqYdar gstYrilmYlidir ki, _YxsiyyYtin btn davran1_lar1 mYyyYn amillYrlY _YrtlYnir. Lakin _YxsiyyYt subyekt kimi 1x1_ edir. Bu o demYkdir ki, o z hYrYkYtlYri ilY yeni determinasiya sistemi yarad1r. Buna grY dY _YxsiyyYtin inki_af vY fYall1q dYrYsYsi nY qYdYr yksYkdirsY, bir o qYdYr ox azadl1a malik olur. Bununla yana_1 qeyd olunmal1d1r ki, _YxsiyyYtin inki_af dYrYsYsi tYksY onun azadl1q sYviyyYsi ilY deyil, hYm dY hYyat fYaliyyYtini cYmiyyYtin qar_1s1nda duran vYzifYlYrY nesY uyunla_d1r1lmas1 ilY llr. Qeyd edYk ki, azadl1q vY zYrurYt anlay1_lar1 bir  birilY ayr1lmaz YlaqYdY 1x1_ edir. FYlsYfi fikir tarixindY bu iki anlay1_1n qar_1l1ql1 mnasibYtini amaq sYhdlYri ox olmu_dur. Bu tYsadfi deyildir: azadl1q vY zYrurYt, onlar1n nisbYtinin mYyyYnlY_dirilmYsi insanlar1n gndYlik davran1_ vY fYaliyyYti n byk YhYmiyyYtY malikdir. Odur ki, mxtYlif dvrlYrdY ya_am1_ filosoflar bu mYsYlYni hYll etmYyY al1_m1_lar. Bu halda onlar ya azadl1q vY zYrurYti bir  birinY qar_1 qoymu_, ya da onlardan hYr hans1 birini mtlYqlY_dirYrYk digYri laz1m1 qiymYtlYndirmYmi_lYr. Bu anlay1_lar1n nisbYtini dzgn mYyyYnlY_dirmYk _YxsiyyYt azadl11, _YxsiyyYtin z hYrYkYtlYri n Yxlaqi vY hquqi mYsuliyyYti kimi mYsYlYlYri ay1rd etmYk n vasibdir. BYzYn _YxsiyyYt azadl11 konkret mYzmundan ayr1l1qda gtrlr , ruhun z  zn mYyyYn etmYsi, iradY azadl11, xarisi mhit vY _YraitdYn as1l1 olmayaraq fYaliyyYt gstYrmYk imkan1 kimi gstYrilir. Bu nqteyi - nYzYrY grY azadl1q _YxsiyyYtin cYmiyyYtdYn as1l1 olmamas1, mtlYq mYnada mstYqil olmas1 demYkdir. slindY azadl1q insan tYrYfindYn YrurYtin dYrk olunmas1 vY z fYaliyyYtindY bundan istifadY etmYsidir. ^YxsiyyYtin cYmiyyYtdYn mtlYq surYtdY as1l1 olmamas1 fikrini tYbli edYnlYr belY hesab edirlYr ki, _YsiyyYtin cYmiyyYtdYn as1l1l11n1n qYbul edilmYsi guya onun mYsuliyyYtini aradan qald1r1r. Onlar1n fikrinsY, YgYr insan1n fYaliyyYti xarisi mhitlY _YrtlYnirsY, onda he bir _YxsiyyYt z hYrYkYt vY davran1_1 n mYsuliyyYt da_1mamal1d1r. slindY isY _YxsiyyYtin azadl11 onun mYsuliyyYt dYrYsYsi ilY vYhdYtdYdir. ^YxsiyyYtin azadl1q dYrYsYsi artd1qsa onun z fYaliyyYti n mYsuliyyYti dY yksYlir. Dorudur, insan1n fYsliyyYti btvlkdY obyektiv _YraitdYn as1l1d1r, lakin insan z iradYsinY uyun olaraq hYrYkYt edir. MYhz bunun nYtisYsidir ki, eyni _YraitdY mxtYlif insanlar1n fYaliyyYti bir  birindYn fYrqli ola bilir. Insan obyektiv _Yraiti nYzYrY almaqla mmkn olan mxtYlif variantlardan birini azad surYtdY seYrYk, fYaliyyYt gstYrir. Bu zaman o, z iradYsinY, dnyagr_ vY mYnYviyyat1na uyun surYtdY hYrYkYt edir. DemYli, YgYr _YxsiyyYtin azadl11 onun mmkn olan fYaliyyYt nvlYrindYn birini semYsindY tYzahr edirsY, onun mYsuliyyYti hYmin seilmi_ yolun qiymYtlYndirilmYsindY, onun cYmiyyYt n xeyirli vY ya zYrYrli olduunun mYyyYnlY_dirilmYsindY ifadY olunur. MYsuliyyYtli olmaq z hYrYkYtinin nYtisYlYrini irYlisYdYn grmYk, fYaliyyYt gstYrYrkYn cYmiyyYt qar_1s1nda savab verY bilYsYk motivlYrdYn 1x1_ etmYk demYkdir. MYsuliyyYtlilik hYm dY _YxsiyyYtin YldYn verdiyi imkanlar n savabdehliyini nYzYrdY tutur. BelYliklY, _YxsiyyYtin azadl11 onun mYsuliyyYtindYn ayr1lmazd1r. MYsuliyyYtsiz azadl1q zba_1nal1a gYtirib 1xar1r. ^YxsiyyYtin Yn yksYk lYyaqYti onun azad olmas1ndad1r. TYsadfi deyildir ki, Hegel azadl11 insan1n ba_1 zYrindY yerdYki zlmkarlar1n vY allalahar1n simvolunun yox olmas1 kimi qiymYtlYndirirdi. lkYmizdY demokratiyan1n geni_lYnmYsi gedi_indY _YxsiyyYtin hquqlar1 da art1r. O, znn insani mahiyyYtini daha dolun ifadY etmYk, mYnYvi ehtiyaslar1n1 dYmYk, azadl1q hdudlar1n1 vY lYyaqYt hissini inki_af etdirmYk n yeni  yeni imkanlar YldY edir. slindY _YxsiyyYtin azadl11 iki Ysas tYrYfi birlY_dirir. Bunlardan birinsisi onun zorak1l1qdan qorunmas1d1r (buna hquqi dvlYt tYminat verir). Ikinsisi isY onun fikir, bax1_ vY iradYsinin toxunulmazl11 vY onlar1n onlar1n istimai hYyatda realla_d1r1lmas1na _Yrait yarad1lmas1d1r (bunu demokratiya tYmin edir). DeyilYnlYr sbut edir ki, hYqiq azadl1q yaln1z demokratik cYmiyyYtdY mmkndr. Demokratik istimai qurulu_ hYr bir adam1n onun siyasi yetkinliyinY vY YqidYsinY mvafiq olaraq cYmiyyYt tYrYfindYn tan1nmas1na vY hrmYt edilmYsinY _Yrait yarad1r. HYy0td0 v0rl11n1n s>nlu >lm0s1n1 d_nYn, z lmn dYrk 5dYn ins0n, >nu d_nsY pr5dm5tinY 5virmYyi b0s0r0n y5g0nY v0rl1qd1r. L0bd lm h0qq1nd0 d_nsYlYrin y0r0td11 gsl 5m>si>n0l s0rs1nt1l0r ins0n1n mY'nYvi 0lYminin Yn uz0q gu_YlYrinY b5lY y0y1l0r0q >nun _urund0 silinmYz izlYr bur0E1r. lmn l0bdlyn dYrk 5dYn, l0kin bu zYrurYtlY b0r1_m0q istYmYyYn ins0nd0 y0r0n0n ilk r50ksiy0 midsizlik vY 0_q1nl1q hissi >lur. L0kin z ir0dYsi s0yYsindY bu hissY q0lib gYldikdY b5lY > mrnn q0l0n gnlYrini g5s-t5z b0_ v5rYsYk lm h0qq1nd0ki d_nsYlYrlY y0_0y1r. HYy0t1n1n s>nu >lduunu dYrk 5dYn ins0n znn hYy0t vY lm mn0sibYtini 0yd1nl0_d1rm00 b0_l0y1r. HYr bir ins0n n YhYmiyyYtli >l0n bu mYsYlY btn bY_YriyyYtin mYdYniyyYtindY mYrkYzi y5r turur. BY_Yr mYdYniyyYtinin t0riEi ins0n hYy0t1n1n mY'n0s1 ilY lm sirrinin 01lm0s1 0r0s1nmd0k1 Yl0qYnin 0r0_d1r1lm0s1, h0b5lY lmY fiziki >lm0s0 d0 mY'nYvi qYlYbY 0l1nm0s1nm sirrlYri zYrindY yksYk fikirlYrlY zYngindir. Mif>l>giy0, dini tY'limlYr vY insYsYnYtdYn fYrqli >l0r0q fYlsYfY bu mYsYlYnin hYllindY b5lY mvq5 tutur ki, ins0n hYmin su0l1n s0v0b1n1 mstYqil 0Et0rm0l1 vY >nun n znn _YEsi-mY'nYvi imk0nl0r1nd0n istif0dY 5tmYlidir. lm vY lmYzlik ins0n1n mY'nYvi 0lYminY >E gsl tY'sir 5dYn mYsYlYdir. Ins0n1n fiziki sYhYtdYn lmYmYsi mmkn d5yil, >, y0ln1z mY'nYvi sYhYtdYn lmYyY bilYr. QYdim yun0n fYlsYfYsindY lmn _Yr qvvY kimi qiymYtlYndirilmYsinY b0Em0y0r0q, Lukr5tsi bu fikri qYbul 5tmirdi. B5lY ki, h5 bir ins0n lmdYn Eil0s >l0 bilmYz, d5mYli, g5s-t5z hYr bir 0d0m lmlY r0stl0_m0l1d1r. pikur isY q5yd 5dirdi ki, lm >l0nd0 biz y>Euq, biz >l0nd0 isY lm y>Edur. Birinsisi, lm ins0n1n t0m0milY mYhv >lm0s1 d5mYkdirsY, >nd0 ins0n h5 bir h0disYdYn q>rEm0m0l1d1r. Ikinsisi, isY ins0n1n nY v0Et lmYsindYn 0s1l1 >lm0y0r0q lm gYlYn v0Et >, lr, d5mYli, >nun g5s vY t5z lmYsi h5 bir YhYmiyyYt kYsb 5tmir. L0kin hYr bir ins0n >E y0_0m0q istYyir, >n0 grY dY g5 lmYk 0rzusund0 >lur. Ins0n1n lmYmYsi - q5yri-mmkndr. Ins0n y0ln1z mY'nYvi sYhYtdYn lmYyY bilYr. Ins0n fiziki sYhYtdYn ldkdYn s>nr0, >nun y0ln1z id5y0l0r1, y0E_1 0d1, YmYllYri vY s. uzun mddYt y0_0y0 bilYr. Ins0n nY qYdYr mr srY bilYr? , n5sY vY nYyin n0minY, h0ns1 0m0ll0rl0 y0_0m0l1d1r? Ins0n hYy0t1n1n srYkliyinY Ys0sd0n: s>si0l, mY'nYvi vY bi>l>ji b0E1md0n y0n0_m0q >l0r. S1rf hum0nist b0E1_d0n ins0n hYy0t1n1n srYklik dYyYri k0fidir, s>si0l b0E1md0n hYy0t1n n>rm0l s>si0l srYkliyin uz0d1lm0s1 t0m0milY zYruridir. Ins0n1n hYy0t1n1n bi>l>ji srYkliyinY gYldikdY h0z1rd0 Esusi m5t>dl0r1n kmYyi ilY >nu m0ksimum uz0tm00 0l1_1rl0r. H0z1rd0 tibb 5lmi ifr0t uzunmrlyY 0l1_1r. limlYr zYnn 5dirlYr ki, bu 5lY pr>s5s >l0s0qd1r ki, ins0nl0r istYnilYn y0_l0r1nd0 b5lY zlYrinin mY'nYvi vY fiziki gmr0hl11n1 q>ruyub s0El0y0 bilYsYklYr. 9 movzu 0DRAK NZRIYYSININ SASLARI PLAN 0drak1n mahiyyYti vY mYnas1. 0drak nYzYriyyYsinY mumi bax1_ 0drak1n nvlYri (adi-gndYlik, elmi, bYdii) 0drak1n subyekti vY obyekti 0drak, praktika, tYcrbY 0drak1n empirik vY nYzYri sYviyyYlYrinin forma vY metodlar1 DBIYYAT 1.hmYdli C. Elmi idrak1n Ysas postulatlar1. B.2002. 2.MYmmYdYliyev Z. Masir elmi idrakda mYkan, zaman vY materiya kateqoriyalar1n1n qar_1l1ql1 mnasibYtlYri. B.,1994. 3..MYmmYdov, V.NYsirov. Elmi idrak1n metod vY formalar1. B., 1980 4..MYmmYdov. Dialektik idrak vY mumelmi tYdqiqat metodlar1. B., 1997 5.V.Pa_ayev. 0ctimai idrak vY fYaliyyYt. B., 1979. I TYbiYtYn btn insanlar biliyY can at1r. Qar_1m1zda vY zmzdY ba_ veYn hYr _ey hisslYrimiz vY d_ncYlYrimiz, tYcrbY vY nYzYriyyY vasitYsilY dYrk olunur. Duyular, qavray1_, tYsYvvr vY tYfYkkr, onlar1n dYrk olunan obyektY adekvatl11, hYqiqi biliklY illzor biliyin bir-birindYn fYrqlYndirilmYsi qYdim zamanlardan fYlsYfYnin mxtYlif problemlYri kontekstindY, ilk nvbYdY onun idrak nYzYriyyYsi kimi blmYsindY ara_d1r1l1d1. 0drak nYzYriyyYsi vY varl1q vY _ur problemlYrini ara_d1ran  mumi metafizika btn fYlsYfYnin Ysas1n1 tY_kil edir. 0drak nYzYriyyYsi elmin, incYsYnYtin vY ya adi-gndYlik praktikan1n hans1 sahYsindY hYyata keirilmYsindYn as1l1 olmayaraq insan1n idraki fYaliyyYtinin znn mahiyyYtini yrYnYn mumi nYzYriyyYdir. 0drak nYzYriyyYsi fYlsYfY tarixi boyu YrzindY fYlsYfY ilY birgY inki_af etmi_di. ElY bir mtYfYkkirin ad1n1 YkmY olmaz ki, o, bu vY ya digYr dYrYcYdY idrak nYzYriyyYsi problemlYri ilY mY_ul olmas1n. 0drak nYYzYriyYsi qnoseologiya vY ya epistemologiya da adlan1r. Bu terminlYrin yinan klYri var: gnosis  dYrk etmY; dYrk, bilik , episteme  bilik, bacar1q, elm demYkdir. Bzim dilimizdY  bilik termini, elY  dYrketmY terminin z dY iki mYnada i_lYnir: birincisi, YldY olunmu_ fakt, ikincisi, yrYnmY, biliklYri qazanma prosesi mYnas1nda i_lYnir. Qnoseologiya gstYrilYn bu tYrYflYrY toxunmaya bilmYz. Bununla belY qnoseologiyan1n vYzifYsi daha ox haz1r biliyi yrYnmkYdir, nYinki onun YldY olumas1 metodlar1n1. BelYlilY, qnoseologiya bilik haqq1nda bilikdir. SkeptiklYr dnyan1n dYrk edilYnliyini inkar etmYsYlYr dY, biliyin hYqiqiliyinY _bhY ilY yana_1rlar. AqnostiklYr isY dnyan1n dYrk eilYnliyini inkar edrlYr. Lakin bu xYtti qeyd etmYklY biz mYsYlYni hardasa sadYlY_dirmi_ olururq. Amma YslindY hYr _ey daha mrYkkYbdir. Ax1 aqnostiklYr dnyan1n dYrk olunanl11n1 inkar edYrkYn bunu Ysasland1r1rlar. Onlar1n gstYrdiklYri bir ox suallara hYlY dorudan da cavab vermYk mmkn deyil. AqnostisizmY gYtirYn Ysas problem ondan ibarYtdir ki, predmet bizim hiss orqanlar1m1z vY tYfYkkrmz vasitYsilY dYrk olunur. PredmetlYrin YslindY necY olmas1 barYdY biz he nY deyY bilmYrik. Lakin aqnostisizmin praktii qYrar1n1 elmin inki_af1 tYkzb edir. BelY ki, pozitivizmin banisi O.Kont byan etmi_di ki, guya bY_YriyyYt GnY_in kimyYvi tYrkibini he bir vaxt yrYnY bilmYyYcYk. Lakin bu skeptik szlYrdYn az sonra spktral tYhlilin kmYyi ilY GnY_in tYrkibi mYyyYn olundu. XIX Ysrin bYzi elm nmayYndYlYri atomlar1 real mvcud olan bir _ey imi yox, nYzYri konstruksiyalar n sYrfYli olan fikri funksiya hesab edirdilYr. laki tezliklY E.Rezerford laboratoriyaya girYrkYn bu szlYri deyY bildi: 0ndi mYn atomun nY cr olduunu bilirYm! . L.de Broyl yaz1r: elmin tYrYqqisindY nYhYng mczY ondan ibarYtdir ki, bizim d_ncYlYrimizlY gerYklik st-stY d_r.Biz zYkam1z1n ehtiyatlar1n1n vY qaydalar1n1n kmYyi ilY hadisYlYr aras1ndak1 YlaqYlYri hiss edY bilirik . Lakin bu gn dY aqnostisizmY yax1n olan fYlsYfi doktrinalar1n diapazonu -neopozitivizmdYn ba_lay1b fenomenologiyaya, ekzistensializmY, praqmatizmY qYdYr kifayYt qYdYr geni_dir. ONLARIN AQNOSTOSOZM0 tYkcY qnoseoloji xarakterli sYYbYblYrlY deyil, hYminin mYyyYn dYrYcYdY D.Yum vY 0.Kantdan bizY qalan YnYnY ilY dY izah olunur. Kant1n aqnostisizminin mahiyyYti a_a1dak1lardan ibarYtdir: fenomenlY noumen bir-birindYn tamamilY fYrlYnir. HadisYlYrin dYrinliyinY nY qYdYr dY varmaq istYsYk belY bizim biliklYrimiz _eylYrdYn yenY dY fYqlYnYcYkdir. Dnyan1n dYrk olunan  hadisYlYrY lY dYrkolunmaz  zndY _eylYrY blnmYsi idrak1n mmknlyn isitisna edir. PredmetlYrin YslindY neY olduunu biz bilmirik, bilY dY bilmYrik: _urda olanla onun hdudlar1ndan kYnarda olan1, ona transendent olan1 mqayisY etmYk mmkn deyil. Kant1n z zn yYqin ki, aqnostik hesab etmirdi. TYbiYti (bir fenomen olaraq) idrak1n dairYsinY yerlY_dirmYklY o, idrak1n sonsuz tYrYqqisiniY inan1rd1. Kanta grY, hadisYlYrin m_ahidYsi vY tYhlili tYbiYtin dYrinlilYrinY var1r, tYcrbYmizin hdudlar1 daimi geni_lYnir vY bilik nY qYdYr artsa da onun hdudlar1 yox ola bilmYz. Grdymz kimi, Kant1n aqnostisizmi bizim tYsYvvr etdiyimizdYn dY mrYkkYbdir. Bu mrYkYblik onkret olaraq nYdYdir? Kanta grY, insan zYkas1n1n payina ox qYribY bir tale d_m_d: onu hYr tYrYfdYn suallar YhatY edir. O, bu suallardan yaxa qurtara bilmir, nki bu suallar onun z xsusi tYbiYtindYn irYli gYlir. Lakin eyni zamanda o, bu suallara cavab verY dY bilmir, nki bu, onun imkanlar1 YrivYsindY deyil. ZYka z dY itYmYdYn belY YtinliklYrY d_r. O, tYcrbYdYn YldY etdiyi Ysas mddYlaradan ba_lay1r, lakin idrak1n zirvYlYrinY qalxd1qca grr ki, onun qar_1s1nda cavabland1ra bilmYdiyi yeni-yeni suallar meydana 1xr. BelYliklY, Kant burada insan tYcrbYsinin mYhdudluu haqq1nda mYsYlY qald1rm1_ vY gerYkliyin daim biliyin hdudlar1ndan kYnara 1xd11n1 etiraf etmi_di. Bu mYnada gerYklik istYnilYn nYzYryyYdYn sonsuz dYrYcYdY zYngindir. Bundan ba_qa, Kant bYyan edir ki, _eylYrin yaln1z tYzahrlYri dYrk oluna bilYr. MtlYqlY_dirilYn bu mddYa aqnostosozmY apar1r. Biz grrk ki, Kant1n aqnostiziminin kklYri onun subyektlY obyekt aras1nda hans1sa koordinasiya YlaqYlYrinin izlYyY bilmYmYsindYdir. Bu YlaqYnin xarakteri haqq1nda qnoseoloji fYrziyyYlYrdYn as1l1 olmayaraq bilik nYzYriyyYsinY onu daxil etdirmYdikdY aqnostik nYticYlYr qa1lmaz olur. Aqnostizmin kklYrindYn biri qnoseoloji relyativizm, yYni hadisYlYrin dYyi_kYnliyinin mtlYqlY_dirilmYsidir. Relyativizmin tYrYfdarlar1 a_a1dak1 skeptik prinsipdYn 1x1_ edirlYr:dnyada hYr _ey tezaxarl1d1r, hYqiqYt isY bizim hadisYlYr haqq1nda bilidiklYrimiz yaln1z bu an n ifadY edir. DnYn hYqiqYt hesab olunan bu gn yanl1_ hesab oluna bilYr. dYrman kimi,. hYqiqYtin dY saxlama mddYti olur. QiymYtlYndirmYlYr dY dYyi_ikililYrY mYruz qal1r. Bu, sosial hYyatda, Yxlaqi normalarda vY estetik zvqlYrdY daha ox zn biruzY verir. Buradan da belY bir qYrar verilir ki, bizim biliymiz sanki qeyri-mYyYnlilik dYnizindY zr, o, nisbidir,_Yrtidir, subyektivdir. BelY skeptik bax1_ hYlY antik dvrndY meydana gYlmi_di. znn son hYddindY relyativizm Kratilin tYlimindY z Yksini tapm1_d1r. O, hesab edirdi ki, dnyada hYr _ey o qYdYr srYtlY dYyi_ir ki, burada mtlYq davaml1 olan he bir _ey gstYrmYk mmkn deyil .O, deyirdi ki, hYtta bu vY ya digYr predmeti, heyvan1 vY ya insan1 adland1rmaq da mmkn dyil, nki biz bu sz deyYnYdYk onlar art1q dYyi_YcYk vY ba_qa bir _ey kYsb edYcYklYr. Yanl1_l1qdan uzaq olmaq n Zkratil susma1 vY ya Yn zYruri halda barmaqla i_arY etmYyi (burda art1q he cr sYhvY yol vermYzsYn) mYslYhYt grrd. BiliklYrimizin ham11s1n1 nisbi hesab etmYlY biz idrakda tam zba_1nal11 tYsdiq etmi_ oluruq. BelY olduqda idrak nisbYtYn davaml1 olan he bir _eyin olmad11, hYqiqYtlY yanl1_ aras1nda hYddlYrin yox olduu bir ax1na evrilir. Bu, o demYkdir ki, hYyatda he bir mddYaya inanmaq olmaz, demYli, he bir _eyi dY rYhbYr tutmaq olmaz. Relyativizmin tYrYfarlar1 adYtYn fikirlYrini bununla Ysasland1r1rlar ki, ox vaxt hYqiqi hesab olunan mddYalar sonralar yanl1_ kimi rYdd edilir vY, YksinY, yanl1_ hesab olunan mddYalar elmin inki_af1 prosesindY hYqiqYt kimi _1x1_ etmYyY ba_lay1r. Dorudan da, elmin inki_af yolu dz xYttdYn ibarYt deyil. Lakin bu he dY o demYk deyil ki, bizim biliklYrimizin ham11s1 bo_ _eydir. Skeptik fikir antik fYlsYfYnin zirvYlYri olan Sokrat1n vY Platonun sYlYflYri vY masirlYri Protaqor, Qorqiy, Qippiy vY Antifontun mhakimYlYrinY kklYnir. Lakin dahi Aristotel dY deyirdi: Ayd1n dYrk etmYk istYyYn hYr kYs ilk ncY Ysasl1 _YkildY _bhYlYnmYlidir.  SkeptiklYr ad1n1n zn adYtYn Pirron tYrYfindYn Ysas1 qoyulmu_ fYlsYfi mYktYblY YlaqYlYndirirlYr. SkeptiklYr Pirronda z patronunu grrdlYr. Buna grY dY skeptisizm bYzYn pirronizm dY adlan1r. Pirronun bax1_lar1 onun davam1s1 olan Sekst Empirikin YsYrlYrindY z Yksini tapm1_d1r. Antik skeptisizm haqq1nda mYlumatlar1n YsYriyyYti elY mYhz buradan YldY olunur. 0ntibah dvrndY vY Yeni dvrn YvvYllYrindY Erazm Rotterdamski, Piko della Mirandola kimi filosoflar da skeptik tYlimlYri inki_af etdirmi_dilYr. MY_hur  TYcrbYlYr YsYrinin mYllifi Mi_el Monten isY belY yaz1rd1: 0nsanlar1n icad etdiklYri _eylYr aras1nda daha hYqiqYtY bYnsYr vY daha faydal1s1 pirronizmdir. Onun hesab1na insan z fitri zYifliyini boynuna al1r vY hans1sa bir ali qvvYnin olmas1n1 etiraf etmYyY haz1r olur Skeptisizmin digYr nmayYndYsi D.Yum s1rf analitik hesab etdiyi riyazi hYqiqYtlYrdYn ba_qa btn  mumi mddYalar1 inaclar hesab edidi. Yuma grY, hYtta xarici tYYssratlar1n tYsviri elmi adland1r1la bilmYz: bunlarda mtlYq 2inaclar elementi mvcuddur. gYr yumun ard1nca getsYk, onda hYtta tarix vY corafiyan1n da elm olmad11n1 etiraf etmYli olmal1y1q. BelY skeptisizm znY dY, yYni znn mumi mddYlardan ibarYt olan bilik nYzYriyyYsinY dY _bhY ilY yana_mal1d1r. Bu mnada Yumun skeptisizmi z zn da1d1r. Art1q qey etdiyimiz kimi, aqnostisizm bilik praktikas1n1n znY dY ziddir, yYni onun mddYalar1 alimlYrin tYcrbYdY tYsdiqlYnYn bu vY ya digYr dYrYcYdY uurlu nYzYriyyYlYr qurmaa mvYffYq olmas1 fakt1 ilY ziddiyyYtY girir.A.Eyn_teyn deyirdi ki,  bu dnyada tamamilY anla_1lmaz bir _ey varsa da, o da dnyan1n dYrk edilYnliyidir . Biliyin praktikas1 aqnostosozmi dolay1 yolla tYkzib edir. Bundan ba_qa, aqnostisizmdY daha bir daxili ziddiyyYt yer alm1_d1r. Bir qayda olaraq, aqnostisizm empirizmY, xalis tYcrbYyY apelyasiya edir. Lakin aqnostisizm faktlarla ziddiyyYtY girir: ax1 btn insanlar xarici alYmin mvcudluuna inan1n vY bu inam bilavasitY transsubyektivliyin (subyektdYn kYnar sferada, MYn sferas1ndan kYnarda olma) ya_anmas1na sykYnir. gYr reall1q hYqiqYtYn dY zYka ilY ziddiyyYt tY_kil etmi_ olsayd1, onda hYyatda hYr _ey mYnas1z olard1. Aqnostisizm skeptisizmin hipertrifik formas1d1r. 0drak1n mmknlyn tYsdiq edYn skeptisizm biliklYrin etibarl1l11na _bhY ilY ana_1r. Bir qayda olaraq skeptisizm paradiqmalar1n, dYyYrlYrin, ictimai sistemlYrin dYyi_diyi bir dvrdY iYklYnir. AdYtYn belY vaxtlarda YvvYllYr hYqiqYt hesab olunan bir _eyin elmin vY praktikan1n yeni nailiyyYtlYri i_11nda yanl1_ olduu a_karlan1r. Skeptisizmin psixologiyas1 belYdir ki, o, dYrhal yaln1z khnYni deyil, yeni olan hYr bir _eyi dY tYkzib etmYyY ba_lay1r. Bu psixologiya tYdqiqat1n1n yenilik hYvYsi ilY deyil, bir vaxtlar inand11m1z prinsiplYrY vYrdi_ etmYyimizlY izah olunur. BYzi alimlYrY hYqiqYtYn dY belY psixologiyan1n xas olduundan tYYssflYnYn K.E.Siolkovski deyirdi: ox _eylYri inkar edirlYr. Bu, asan vY xo_dur. Lakin bY_YriyyYt nun z n sonralar faydal1 ola bilYcYk bir _eyi boaraq mYhv edYrsY, bu, biab1r1l1q olar. Bir doktrina kimi skeptisizm, _bhYsiz ki, zYrYrlidir, nki insan1n praktiki-idraki imkanlar1n1 laz1m1nca qiymYtlYndirmir. BiliyY can atan insan deyir:  Bunun nY olduunu mYn bilmirYm, lakin bilYcYyimY inan1ram . Aqnostik isY deyir: Bunun nY olduunu mYn bilmirYm vY he vaxt da bilmYyYcYyYm . SkeptisizmY, eynilY fanatizmY daha ox mYhdud insanlarda rast gYlmYk olur. Lakin mYyYn YrivYlYrdY skeptisizm faydal1 vY laz1md1r. 0draki priyom kimi skeptisizm _bhY formas1nda 1x1_ edir. Bu isY hYqiqYtY doru at1lan add1md1r. ^bhY inki_af etmYkdY olan elmin zYruri elementidir. Problemsiz idrak yoxdur. Lakin _bhY etmYdYn problem dY ola bilmYz. Bilik hYmi_Y nYyi isY _bhY alt1na al1r. HYqiqi dYrin d_nYn mtYfYkkirdY fYlsYfi _bhY varl11n sonsuzluu vY Ylatmaz olmas1 haqq1nda tYsYvvrlYr yarad1r. GerYlik hYr biliin hdudlar1ndan kYnara 1x1r. DYrin d_nmYyYn filosof adYtYn qYti vY son mhakimYlYrY meylli olur. Pabindranat Taqorun szlYrinY grY, insan1n zYkas1 1raa bYnzYyir: i_1q nY qYdYr parlaq olsa, _bhYlYrin klgYsi bir o qYdYr qat1 olar. Salam skeptisizm, yYni etimoloji mYnas1na grY hYr _eyi Ysasl1 _YkildY ara_d1rmaa can atma mahiiyyYt etibari ilY idraka nikbin bax1_la da ziddiyyYt tY_kil etmir. slindY mYsYlYnin qoyulu_u bu crdr: zYka varl11n sirrlYrinin getdikcY daha dYrin qatlar1na var1r. II 0drak1n nvlYri. MahiyyYt etibar1 ilY vahid olan biliyin ox rYngarYng nvlYri var. BYzi insanlar idrak1 yaln1z elmi idrakla eynilY_dirYrYk biliyin digYr nvlYriini kYnnara qoyur. Bu, masir cYmiyyYdY  stiyentist atmosferlY, elmY pYrYsti_lY izah olunur. ElmlYrin inki_af1 sadYcY oxlu sayda fakt, qanun vY xassYlYrin kY_f olunmas1na sYbYb olmam1_d1r. Bu gn insanlarda spesifik tYfYkkr tipi formala_m1_d1r. Lakin biliyi onun elmi formas1 ilY eynilY_dirmYk dsgn deyil. GndYlik hYyat1m1zda qar_1m1zda duran problemlYrin he dY ham1s1 elmY mraciYt etmYni tYlYb etmir: hYyat kitab1 tYkcY alimlYr n deyil, d_nmYyY qadir olan hYr kYs n a1qd1r. Maraql1d1r ki, bioloji qanunauyunluqlarla _YrtlYnYn elementar  biliklYr heyvanalrda da m_ahidY olunur. Uzun illYr belY bir fikir mvcud idi ki, gya heyvanlar he bir formada abstraksiyaya qadir deyillYr. Lakin XX Ysrin ortalar1ndan inki_af etmYyY ba_layan etologiya ( heyvanlar1n davran1_1 haqq1nda elm) bu fikri tYkidlY tYkzib edir. HYr biliyin Ysas1n1 szn Yn geni_ mYnas1nda gtrlm_ tYcrbY tYkil edir. Buna grY Y insna biliynin nvlYri birinci nvbYdY onlar1n hans1 xarakterli tYcrbYyY Ysasland11na grY bir-birindYn fYrqYnir. M.^elerY grY, idrak1 _YrtlYndirYn mYyyYn mYnada insanlar1n dnyaya sevgi mnasibYti tYcrbYsidir. DemYli, sevgisiz idrak da yoxdur. Biliyin tipi dYrk edYn subyektin xsusiyyYtlYri ilY bal1d1r. Biliyin bYzi tiplYri z tYbiYtinY grY yaln1z hans1sa bir subyektlY bal1 olir. BelY ki, mYsYlYn, xristianl1a grY, insan dini hYqiqYtlYri yaln1z kilsYnin canl1 orqanizmi ilY vYhdYtdY dYrk edY bilYr. BYdii YsYri oxuyan insna1n1 vY ya mhazirY yazan tYlYbYnin  passiv biliyini mYllifin, yarad1c1n1n (istYr alim, istYrsY dY rYssam) biliyindYn fYrqlYndirmYk laz1md1r. (Dzdr, birinci halda da yarad1c1l1q elementlYri istisan olunmur. DeyirlYr ki, dahi yaz1c1ya dahi oxucu tYlYb olunur). MYllif biliyi ilk nvbYdY _Yxsi meylliliyin tipinY, xarakterinY grY fYrqlYnir. 0.V.Hte yaz1rd1 ki,  dYqiq elmlYr n yaran1b inki_af edYnlYr ba_a d_Y bilmYyYcYlYr ki, eynilY dYqiq hissi fantaziya da mvcuddur. Onsuz he bir incYsYnYt mmkn ola bilmYz. Dzdr, grkYmli yarad1c1 YxsiyyYtlYrdY ox vaxt idraki qabiliyyYtlYr ahYngdar YkildY olur. ksYr alimlYrin, filosoflar1n tYrcmeyi-hal1 sbut edir ki, z Ysas tYdqiqat sahYsindYn ba_qa onlar incYsYnYtlY dY maraqlan1r, _erlYr yaz1r, musiqi altlYrindY dY al1rd1lar.0stedadl1q he dY yaln1z  yksYk idrakla baql1 deyil. Aram1zda hYyat elmlYrinin Ysl akademiklYri dY az deyil. Bu da xsusi istedadd1r. Adi-gndYlik idrak vY bilik ilk nvbYdY m_ahiYyY Ysaslan1b empirik xarakter da_1y1r. Praktiki bilik elmi idraka ox yax1nd1r. Onlasr1n aras1ndak1l fYrqlYr YsasYn mYqsYdlYrin ynYli_liyindYdir. Elmi idrak1n Ysas fiquru alimdirsY, praktiki biliyinki mhYndis vY ya menecerdir. Alimin mYqsYdi qanunauyunluu, mumi prinsipi kY_f etmkdirsY, mhYndisin mYqsYdi yeni bir _eyi (cihaz1, qurunu, kompter proqram1n1 vY s..) yaratmaqd1r. Dnyan1 dYyi_mYklY praktika insan1n zn dY dYyi_dirir. Praktika sosiall1q1la bal1d1r. BYdii idrak mYyyYn spesifikliyY malikdir. BYdii YsYr anlay1_lar zYrindY yox, obrazlar zYrindY qurulur. BYdii obraz1n qavran1lmas1 insan tYcrbYsinin geni_lYnmYsinY sYbYb olur: o, z ilY hYm kemi_i, hYm indini, hYm dY bYzYn gYlYcYyi YhatYlYndirir. znn xsusi bYdii formas1nda hYyat tYcrbYsi nYinki geni_lYnir, hYm dY dYrinlY_ir: insan znn masirlYrlY, kemi_ nYsillYrlY YlaqYsini hiss edir. Ayd1nd1r ki, belY tYcrbYni he bir elmi kitab YvYz edY bilmYz. Ax1 bu tYcrbY mrYkYb hisslYr ax1n1n, psixi ya_antlar1n, mYnYvi problemlYrin qavran1lmas1 ilY bal1d1r. Bu idraki, emoosional vY etik tYcrbY mumdnya tarixinin ax1n1nda nYsillYrin YlaqYsini yarad1r. 0ncYsYnYt elY bir hadisYlYri ifadY edY bilirk ki, onlar1 ba_qa he bir sulla ifadY edib dYrk etmY mmkn olmur. Buna grY dY bYdii YsYr nY qYdYr mkYmmYl olsa, onu rasional hekayYsi, na1l edilmYsi dY bir o qYdYr Ytin olar. BYdii idrak1n digYr fYrqli cYhYti hYr bir yarad1c1l1a xas olmal1 olan orijinall1q tYlYbidir. BYdii YsYrin orijinall11 onun alYminin unikall11, tYkrars1zl11 ilY _YrtlYnir. Elmi idrak mmkn qYdYr dYqiq olmaa can at1r vY subyektiv mYqam1 istisna edir. BYdii YYsYrlYr unikald1rlarsa, elmi tYdqiqatlar1n nYticYlYri Yn mumidir. 0. Nyutonun vY ya A.Eyn_teynin kY_flYrinin nYticYlYrini yrYnYn alim ilkin mYnbYyY mraciYt etmYyY ehtiyac duymur: elmi kY_f ham1n1n sYrvYtinY evrilir. 0ncYsYnYtdY bYdii uydurma da mmkndr. TYxYyyln yaratd11 alYm hYqiqi alYmi tYkrarlam1r. Elmi bilik mumiyY, tYhlilY, mqayisYyY Ysaslan1r. O, cYm obyektlYr zYrindY YmYliyyat apar1r vY hYqiqYtYn unikal obektY necY yana_mal1 olduunu bilmir. Elmi yana_man1n zYif cYhYti bundasd1r. III 0drak dnyan1n obyekt vY subyektY blnmYsini nYzYrdY tutur. Hans1 mYsYlYlYri hYll etmYsindYn as1l1 olmayaraq insan hYmi_ Yreall1qla, obyektiv _Yrait vY qanunalrla hesabla_mal1 olur. Dzdr. O, onlarla hesaabla_maya da bilYr, lakin gec-tez o, mYlubiyyYtY urayacaqd1r. Buna grY dY _ur hYmiY z hdudlar1ndan kYnara 1xmal1, obyekti axtarmal1d1r. Subyekt bnvrYsini sosial tam tY_kil edYn mrYkkYb bir yerarxiayn1 kYsb edir. Son nYticYdY biliyin vY mdrikliyin ali istehsal11s1 bY_YriyyYtdir. Norma, ideya vY dYyYrlYr istehsal etmYklY hYr bir xalq da idraki fYalaiyyYtin xsusi bir subyekti kimi _1x1_ edir. CYmiyyYtdY tYdricYn xsusi bir fYrdlYr qrupu formala_1r ki, onlar1n mY_uliyyYti vY Ysas tYyini hYyat YhYmiyyYtli biliklYri istehsal etmYkdir.Bu kimi biliklYrY, mYsYlYn. Elmi bililYr aid edilY bilYr. Onlar1n subyekti alimlYr birliyidir. Bu birlikdY ayr1-ayr1 fYrdlYr seilir ki, onlar1n talant1 vY qabiliyyYtlYri onlar1n yksYk idraki nailiyyYtlYrini _YrtlYndirir. Tarix elmi ideyalar1n tYkaamlndY xsusi bir hadisYYyY i_arY kimi bu insanlar1n adlar1n1 qoruyub-saxlay1r. 0drak1n subyekti s1rf qnoseoloji ola bilmYz: o, z maraqlar1, ehtiraslar1, xarakter YlamYtlYri, iradYsi olan (vY yaxud olmayan) canl1 _YxsiyyYtdir. 0drak1n subyekti elmi birlikdirsY, onda bunun z xsusiyyYtlYri olur: _YxsiyyYtlYraras1 mnasibYtlYr, as1l1q mnasibYtlYri, ziddiyyYtlYr, habelY mumi mYqsYdlYr, iradY vY hYrYkYtlYrin vYhdYti vY s. Lakin YksYr halllarda idrak1n subyekti dedikdY intellektual fYall11n tYzahr ba_a d_lr. Varl11n subyektin diqqYt mYrkYzindY duran hans1sa bir fraqmenti idrak1n obyektini tY_kil edir. SubyektlY subyekt-obyekt mnasibYtlYrinY daxil olan obyekt mYyyYn mYnada subyektin  mlkiyyYtinY evrilir. znn subyektY mnasibYtindY obyekt art1q sadYcY reall1q yox, bu vY ya digYr dYrYcYdY dYrk olunmu_ reall1q kYsb edir. 0draki fYaliyyYt nqteyi-nYzYrdYn subyekt obyektsiz, obyekt isY subyektsiz mvcud ola bilmYz. BelY ki, mYsYlYn, canl1n1n strukturunda mvcud olan gen nY antik dvrdY, nY dY J.B.Lamark1n vY .Darvinin dvrndY elmi fikrin obyekti olmam1_d1r. Bu, dnyan1n elmi mYnzYrYsindY Ysasl1 dYyi_iklilYrin ba_ verdiyi nisbYtYn yax1n vaxtlarda hYyata keirilmi_dir. Masir qnoseologiyada idrak1n obyekti ilY predmeti bir-birindYn fYrqlYndirilir. 0drak1n obyekti dedikdY varl11n tYdqiqY mYruz qalan real fraqmentlYri nYzYrdY tutulur. 0drak1n predmeti isY subyektin diqqYtinin ynYldiyi konkret aspektlYrdir. BelY ki, insan biologiya, tYbabYt, sosiologiya, fYlsYfY kimi bir ox elmlYrin tYdqiqat obyektidir. Lakin onlar1n hYr biri insana z prizmas1ndan bax1r6 mYsYlYn, psixologiya insan1n psixikas1n1, ruhi alYmini, tYbabYt onun xYstYliklYrini vY malicY sullar11n1 yrYnir. DemYli, tYdqiqat1n predmeti tYdqiqat1n vYzifYlYri ilY _YrtlYnir. MYlumdur ki, insan tarixin banisi, subyektidir. DemYli, sosial-tarixi idrak1n obyekti tYkcY dYrk olunmur, hYm dY insanlar tYrYfindYn yarad1l1r: obyektY evrilmYmi_dYn ncY o, YvvYlcY yarad1lmal1, formala_d1r1lmal1d1r. Sosial idrakda insan z fYaliyyYtinin mYhsullar1 ilY, vY, demYli, praktiki fYaliyyYtdY olan varl1q kimi z-z ilY dY YmYliyyat aparmal1 olur. 0drak1n subyekti olmaqla, insan eyni zamanda onun obyektinY dY evrilir. Bu sYbYbdYn sosial idrakda obyektlY subyektin qar_1l1ql1 tYsirlYri xsusi olaraq mrYkYblYir: burada obyekt eyni zamanda tarixi yarad1cl11n subektidir. Sosial idrakda hYr _ey insanlar alYmi Ytraf1nda f1rlan1r: obyekt elY insanlar1n z vY onlar1n fYaliyyYt mYhsullar1d1r. 0drak1n subyekti dY insanlard1r. IV 0nsan fYal hYrYkYtdY olan varl1qd1r. O, tYbiYt vY ictimai hYyat hadisYlYri ilY bal1 olmaqla onlarla daimi qar_1l1ql1 tYsirlYrdYdir. Biz Ytraf alYmi tYkcY onun sirrlYrinY varmaq mYqsYdilY yrYnmirik. Biz onun sirrlYrini z maddi vY mYnYvi tYlYbatlar1m1z1 tYmin etmYk mYqasYdilY yrYnirik. CYmiyyYt inki_af etdikcY tYlYbatlar daha da geni_lYnir vY zYnginlY_ir, idrak1n yeni-yeni sul vY vasitYlYrini hYyata gYtirir. Praktika insanlar1n hissi-predmetli fYaliyyYtinY, onlar1n tarixYn tY_Ykkl tapm1_ tYlYbatlalr1n1 dYmYk n bu vY ya digYr obyektY onu yeni _YkilY salmaq mYqsYdilY tYsirlYrinY deyilir. 0draka mnasibYtdY praktika rolu yerinY yetirir. Birincsi, o, idrak1n mYnbYyi, hYrYkYtverici qvvYsidir. Praktika idrak1 mumilY_dirilmYli vY nYzYri i_lYnmYli olan laz1mi faktiki materiallarla tYmin edir. Praktika idrak1 sanki qidaland1r1r, onu real hYyatdan uzaq d_mYyY qoymur. 0kincisi, praktika biliklYrin tYtbiq sferas1d1r. Bu mYnada o, idrak1n mYqsYdidir. ncs, praktika idrak1n nYticYlYrinin hYqiqiliyinin meyar1d1r. Elmi tYdqiqat predmetinin seiminY, biliyin inki_af templYrinY bir ox icitmai amillYr, o cmlYdYn, maddi istehsal1n tYlYblYri, sosial-siyasi hYyat, cYmiyyYtin iqtisadi qurulu_u, hakim dnyagr_n xarakteri, ictimai _urun formalar1, istehsal, texnika, mYnYvi mYdYniyyYtin inki_af sYviyyYsi, habelY elmi idrak1n znn daxili mYntiqi tYsir gstYrir. Bu amillYr aras1nda maddi istehsal1n tYlYblYri hYlledicidir. Onlar idrak qar_1snda mYyyYn tYdqiqat mYsYlYlYrini qald1r1r. 0sthsal elmi idrak1n nYticYlYrinin Ysas istehlak1s1d1r. 0stehsal hYminin tYdqiqat1 laz1mi cihaz, alYt vY avadanl1qla da tYmin edir. Ax1 elmi yarad1c1l1qda uur tYkcY alimin fantaziyas1 vY istedad1ndan deyil, hYm dY laz1mi avadanl11n olmas1ndan da as1l1d1r. Elmi yarad1c1l11n nYticYlYrindYn tYkcY maddi istehsal sferas1nda, texnikada isitfadY olunmur. Mvafiq qanunauyunluqlar1 kY_f etmYklY, mYyyYn bir hadisYni izah etmYklY elmi biliyin hYr bir sahYsi dnyan1n vahid mYnYzYrYsinin yarad1lmas1nda i_tirak edir. E.^redingerin dediyi kimi, elm, biz kimik vY nY n bu dnyaya gYlmi_ik sual1ma da cavab vermYlidir. Bunun byk hYm metafiziki, hYm dY pratiki YhYmiyyYti var. Elmi idrak tarixi sbut edir ki, hYr hans1 bir kY_fin ard1nca elmi idrak1n mvafiq sahYsi srYtlY inki_af etmYyY ba_lay1r: texnikan1n1 inki_af1 elmdY inqilablara sYbYb olur. Elm aysberqY bYnzYyir: onun grnYn hissYsi suyun alt1nda olan hissYsindYn hYmi_Y kiik olur. Faydas1z kY_flYr olmur: tarixdYn mYlumdur ki, uzun illYr faydas1z kimi grnYn kY_flYr sonralar texnikan1n hans1sa sahYsinin tYmYlini qoymu_du. Elmi tYdqiqatlarda mxtYlif sYviyyYlYr mvcuddur. A_a1 sYviyyYlYr praktikan1n yax1n vY bilavasitY tYlYblYrinY cavab verir, yYni bu gnn taktiki mYsYlYlYrini hYll edir. Yuxar1 sYviyyYlYrin hYdYfi uzaq perspektiv, strateji mYsYlYlYlrin hYllidir. HYr bir konkret tarixi dvrdY elmin inki_af1 tYn nYsillYrdYn qalm1_ fikri materialdan, art1q qoyulmu_ nYzYri mYsYlYlYrdYn as1l1d1r. Elmin inki_af1nda nisbi mstYqillik hYminin idrak1n znn ehtiyaclar1ndan, biliklYri sistemlY_dirmYk, fikir mbadilYsi aparmaq, bu elmin mxtYlif blmYlYrinin digYr elmlYrlY qar_1l1ql1 tYsirlYrdY olmaq zYrurYtindYn irYli gYlir. Praktikian1n tYlYblYrindYn kYnar edilYn kY_flYr az deyildir. Yaln1z sonralar onlar yeni praktikan1n mYnbYyi olmu_dular. Buna misal olaraq rentgen _alar1n1n, penisillinin vY s. kY_fini gstYrmYk olar. KY_flYr bYzYn elmi nYzYriyyYnin znn daxili ziddiyyYtlYrinin hYlli nYticYsindY yaran1r. HYrdYn belY dY olur ki, yeni tYlYbat mYhz bu vY ya digYr kY_fin vY ya ixtiran1n tYsiri alt1nda meydana _1x1r. Lakin ox vaxt YksinY olur: cYmiyyYtin pratiki tYlYbat1n1n kYskinliyinY baxmayaraq elmdY bu tYlYbat1 dYyYcYk bilik mvcud olmur vY tYlYbat dYnilmYmi_ qal1r. Lakin praktika nYzYriyyYnin daha zYngin olaca1  yax_1 vaxtlar1 gzlYmir. Praktikadan irYli gYlmYklY idrak inki_af prosesindY nisbi mstYqil tYlYbata, yrYnmY hYvYsinY evrilir. Aristotel demi_di: idrak tYYccbdYn ba_lay1r. M.Plank1n szlYrinY grY, he nYyY art1q tYYccb etmYyYn insan a_kar edir ki, o, art1q dYrindYn d_nmY vYrdi_ini dY itirmi_dir. TYdqiqat1 n tYYccblYndirici bir _eyin kY_fi x_bYxt hadisY vY yarad1c1l1q i_indY stimul demYkdir. BiliyY hYvYs d_nYn insan1n Yn ali tYlYbatlar1ndan biridir. V Hissi vY empirik idrak eyni _ey deyildir. Hissi idrak  predmetlYrin xassYlYrinin duyular vY qavray1_lar hal1ndak1 biliyY deyilir. Bu xassYlYr bilavasitY hiss orqanlar1m1zla Yks olunur. MYsYlYn, mYn uan tYyyarYni grrYm vY bunun nY olduunu bilirYm. Empirik bilik predmetlYrin bilavasitY deyil, dolay1 da Yksi ola bilYr. MYsYlYn, mYn grmYdiyim hans1sa obyektin vYziyyYti haqq1nda mYnY mYlumat verYn cihaz1n gstYricisini grrYm. Ba_qa szlY, idrak1n empirik sYviyyYsi mxtYlif cihazlar1n istifadYsi ilY bal1d1r. O, m_ahidYni, sYnYdlYrdYn istifadYni vY s. nYzYrdY tutur. MYsYlYn, tarix_nas arxivlY vY digYr mYnbYlYrlY i_ apar1r. Bir szlY, bu idrak1n daha yksYk sYviyyYsidir. Duyylar vY qavray1_. 0draki fYaliyyYtdY 1x1_  hissi obraz duyulard1r. Duyular Yn sadY hissi obraz olmaqla predmetlYrin ayr1-ayr1 xassYlYrin Yks olunmas11d1r. MYsYlYn, portaalda biz onun rYngini, spesiifik iyini, dad1n1 hiss edirik. Duyular1n rYngarYngliyi dnyan1n keyfiyyYt mxtYlifliyini dzgn Yks etdirir vY ondan irYli gYlir. HadisYlYrin kYmiyyYt xarakterisitikalar1 haqq1nda da duyular zYngin informasiya verir. Duyular rYngin boyalar1n1, temperatur vY digYr fYrqlYri ox dYqiq Yks etdirir. Duyular geni_ modall1q spektrinY malikdirlYr: grmY, e_itmY, vibrasiya, ar1bilmY, dadbilmY vY s. PredmetlYr ox rYngarYng tYrYf vY xassYlYrY malikdirlYr. MYsYlYn, qYnd ad1r, bYrkdir, _irindir vY s. Btn bu xassYlYr bir predmetdY cYmlY_mi_dir. Biz dY bu xassYlYri ayri-ayr1l1qda deyil, vahid bir tam kimi qavray11r1q. Hissiyyat orqanlar1m1za bilavasitY tYsir gstYrYn predmetlYri, onlar1n xassYlYri vY tYrYflYrini Yks etdirYn btv, tam bir obraz qavray1_ adlan1r. Duyular vY qavray1_ insan1n xarici alYmY praktiki tYsirlYri prosesindY, YmYk prosesindY, hiss orqanlar1n1n fYal olmas1 nYticYsindY inki_af edir. HafizY, tYsYvvrlYr vY tYxYyyl. Duyular vY qavray1_lar insan1n biliyinin mYnbYyi olsa da, idrak bununla mYhdudla_m1r. Bu vY ya digYr predmet insan1n hiss orqanlar1na bir mddYt tYsir gstYrir. Sonra bu tYsirini aras1 kYsilir. Lakin predmetin obraz1 dYrhal yox olmur. O, havizYdY hYkk olunur. HYtta qapal1 gzlYrimizlY belY biz nYyi isY tYsYvvr edirik. TYsYvvrlYr bir vaxtlar insna1n hiss orqanlar1na tYsir gstYrmi_ vY sonradan beyindY qalm1_ YlaYqYlYrY YsasYn bYrpa olunmu_ predmetlYrin obraz1na deyilir. 0drak       !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|~tYxYyyl vY ya fantaziya olmadan mmkn deyil. TYxYyyl YmYk mYhsulu surYtinin yarad1lmas1nda ifadY olunan, elYcY dY, problemli situasiyan1n qeyri-mYyyYnliklY xarakterizY olunduu hallarda davran1_ proqram1n1n yarad1lmas1n1 tYmin edYn yarad1c1 fYaliyyYtin zYruri elementidir. Grdymz kimi, hYqiqYtY yol ox Ytindir: o, ruhun btn qvvYlYrini  hYm hafizYni, hYm iradYni, hYm tYxYyyl, hYm intuisiyan1, hYm dY zYkan1n imkanlar1n1 sYfYrbYr etmYyi tYlYb edir. M_ahidY, eksperiment vY tYsvir. 0nsanlar hYlY bilmYdiklYrini dYrk etmYyY can at1rlar. Lakin YvvYlcY onlar nYyi bilmYdiklYrini vY nY bilmYk istYdiklYrini he olmasa Yn mumi _YildY olsa da bilmYlidirlYr. BY_YriyyYti narahat edYn problemlYr onun inki_af sYviyyYsinin gstYricisidir. Lakin bYzYn problemi qoymaq onun hYllini tapmaqdan daha Ytin olur. Problemin dzgn qoyulu_u onun hYllinin axtar1_1n1 istiqamYtlYndirir. Qoyulmu_ problemin hYllini iki yolla tapmaq olar: ya laz1mi informasiyan1 mvcud YdYbiyyatda axtarmal1 ya da ki, m_ahidY, eksperiment vY nYzYri tYfYkkrn kmYyi ilY problemi mstYqil ara_d1rmal1. M_ahidY vY eksperiment elmdY Yn mhm tYdqiqat metodlar1 hesab olunur. M_ahidY idrak obyektinin Yn mhm xassY vY tYrYflYrini zY 1xarmaq mYqsYdilY hYyata keirilYn planl1, mYqsYdynl qavran1lmas1na deyilir. M_ahidY birba_a vY dolay1, mYsYlYn, mikroskopun kmYyi ilY hYyata keirilY bilYr. M_ahidY mYyyYn obyektlYrY ynYldilYn vY mYqsYd vY vYzifYlYrin formulY edilmYsini nYzYrdY tutan fYaliyyYt formas1d1r. HYr hans1 bir _eyi dYrk etmYk istYyYn insan z gzn m_ahidY etmYyY al1_d1rmal1d1r. M_ahidY xsusi haz1rl1q tYlYb edir. Bu i_dY m_ahidYnin vYzifYlYrinin, onun cavab vermYli olduu tYlYblYrin mYyyYn edilmYsi, m_ahidYnin plan vY sullar1n1n i_lYnimYsi xsusi yer tutur. M_ahidY tYbiYtin znn tYklif etdiyini qeydY al1r. Lakin insan m_ahidYi rolu ilY mYhdudla_a bilmYz. EksperimentlYr aparmaqla insan tYdqiqat1n fYal subyektinY evrilir. Eksperiment obyektin ya sni olaraq tYkrar istehsal olunduu, ya da ki tYdqiqat1n mYqsYdlYrinY cavab verYn xsusi _YraitY qoyulduu tYdqiqat metodudur. 0drak1n formalar1 aras1ndan uydurma model zYrindY apar1lan fikri eksperiment xsusi yer tutur. Burada tYxYyyl ilY tYfYkkr s1x qar_1l1ql1 tYsirlYrdY olur. Eksperiment prosesindY tYdqiqat1 yrYnilYn obyektin olduu _Yraiti dYyi_ir ki, bu da ona _YraitlY yrYnilYn obyektin xassYlYri aras1nda sYbYb-nYticY YlaqYlYrini a_kar etmYyY imkan verir. Eyni zamanda bu metod predmetlYrin tYbii _YraitdY zn biruzY vermYyYn yeni xassYlYrini dY a_kar etmYyY imkan verir. MYsYlYn, laboratoriyalarda temperaturun, i_11n, rtubYtin vY i.a. bitkilYrin inki_af1na tYsirini bu vY ya digYr dYqiqliklY tYyin etmYk olur. Elmin, xsusYn dY, tYbiYt_nasl11n nailiyyYtlYri eksperiment vasitYlYrinin tYmillY_dirilmYsi ilY s1x bal1d1r. Son illYr alimlYr elmi yarad1c1l1q prosesinin z ilY Yn s1x YlaqYlYrdY olan kompterlYrdYn istifadY etmYk imkan1 da qazanm1_d1lar. Eksperimenti dYfYlYrlY tYkrar etmYk, bununla da nYticYlYri oxlu sayda m_ahidYlYrY Ysasland1rmaq olar. Eksperimenti qoymaq n ilkin biliklYr, mumi tYsYvvrlYr, hipotezlYr laz1md1r. Bu mumi tYsYvvrlYr YvvYlki m_ahidYlYrdYn, eksperimentlYrdYn vY bY_YriyyYtin mYcmu tYcrbYsindYn al1n1r. Eksperimenti istiqamYtlYndirYn mYhz bunlard1r. Kor-tYbii keirilYn eksperiment sYmYrYli nYticY verY bilmYz. MahidY vY eksperimentin gedi_indY vY nYticYsindY protokolla_d1rma hYyata ke_irilir. O, hYm ham1l1qla tYsdiq olunmu_ terminlYrdYn istifadY etmYklY hesabat _YklindY, hYm dY qrafiklrY, _YkillYr hal1nda Yyani _YkilldY, hYm dY riyazi, kimyYvi formullar hal1nda rYmzi _YkildY hYyata eirilir. Elmi fakt. Fakt hYr hans1 bir hadisYnin, xassYnin vY YlaqYnin fiksY edilmYsinY deyilir. Eyn_teynin szlYrinY grY, elm faktlardan ba_lamal1 vY onlarla qurtarmal1d1r. Elmi fakt m_ahidYnin, eksperimentin nYticYsidir: o, obyektlYrin birba_a m_ahidYsinin, cihazlar1n gstYricilYri, _YkillYr, tYcrbYlYr, sxemlYr, arxiv sYnYdlYri vY s. hal1nda 1x1_ edir. Lakin tikinti material1 hYlY bina olmad11 kimi, z-zlyndY faktlar da hYlY elmi tY_kil etmir. Faktlar yaln1z seildikdYn, tYsniflY_dirildikdYn vY mumilY_dirildikdYn sonra elmin toxumlar1na yeridilir. Elmi idrak1n vYzifYsi bu fakt1n yaranma sYbYblYrini zY 1xarmaq, onun Ysas xassYlYrini a_karlamaq vY faktlar aras1nda qanunauyun YlaqYlYri tYyin etmYkdir. Faktda tYsadflYr dY ox olur. Elmi isY ilk nvbYdY mumi, qanunauyunluq maraqland1r1r. Elmi tYhlili n Ysas tYk bir fakt yox, Ysas tendensiyan1 Yks etdirYn bir ox faktlard1r. Faktlar toplusundan problemin dYrki n laz1m olan bYzilYri seilmYlidir. Faktlar onlar1 _Yrh edYn nYzYriyyY vY tYsniflY_dirmY metodu olduqda, onlar1n digYr faktlarla YlaqYlYri dYrk oluduqda elmi YhYmiyyYt kYsb edY bilir. Yaln1z qar_1l1ql1 YlaqYlYrdY vY taml1qda gtrlm_ faktlar nYzYri mumilY_dirmYlYr n Ysas ola bilYr. HYyatdan qopar1laraq tYcrid olunmu_ faktlar he nYyi Ysasland1ra bilmz. TYdqiqat1n metod vY priyomlar1. Metodologiya - gerYkliiyin dYrki vY dYi_dirilmYsi metodlar1 haqq1nda tYlimdir. Metod praktiki vY nYzYri fYlaiyyYtin tYnzimlYyici prinsiplYri sistemidir. Metod metodikada konkretlY_ir. Metodika- faktiki material1n YldY olunmas1 vY emal1n1n priyom vY vasitYlYri demYkdir. O, metodoloji prinsiplYrdYn trYmY olmaqla onlara Ysaslan1r. TYdqiqat1n metodlar1n1n seimi yrYnilYn hadisYnin tYbiYtindYn vY tYdqiqat1n1n qar_1s1nda duran vYzifYlYrdYn irYli gYlir. TYfYkkrn metodlar1 praktiki fYaliyYt zYminindY yaranm1_d1r. Elm tarixindY metodlar kY_flYrin, yeni nYzYriyyYnin yarad1lmas1n1n nYticYsi kimi meydana gYlirdi. Kemi_ tYdqiqat praktikas1nda formala_maqla metod sonrak1 tYdqiqatlar1n 1x1_ nqtYsini, praktika vY nYzYriyyYni birlY_dirYn amili kYsb edir. ElmdY metod bYzYn tYdqiqat1n taleyini hYll edir. MxtYlif yana_malar tYtbiq etdikdY eyni bir faktiki materialdan bir-birinY Yks nYticYlYr YldY etmYk olar. Elmi idrakda dzgn metodun rolunu xarakterizY edYrkYn F.Bekon onu yoluya qaranl1qda yolu i_1qland1ran 1raqla mqayisY edirdi. Dzdr, z-zlyndY metod tYdqiqat1n uurlu olaca1na zYmanYt vermir, nki ondan ustal1qla istifadY etmYyi dY bacarmaq laz1md1r.Elmi idrak prosesindY mxtYlif metodlardan istifadY olunur. HYr elmin z xsusi tYdqiqat metodllar1 var. Lakin mxtYlif mYsYlYlrin hYlli zYruri _Yrt kimi bYzi mumi fYlsYfi metodlar1 nYzYrdY tutur. Onlar1n fYrqli cYhYti universall1ndad1r. BelY metodlara dialektikan1n qanun vY kateqoriyalar1, M^AH0D V EKSPER0MENT, MQAY0S, ANAL0Z V S0NTEZ, induksiya vY deduksiya vY s. aiddir. gYr xsusi metodlar yrYnilYn obyektlYrin qanunauyunluqlar1n1n a_karlanmas1n1n xsusi priyomlar1 kim 1x1_ edirlYrsY, fYlsYfi metodlar hYmin obyektlYrin onlarda Yn mumi inki_af qanunar1n1 a1qlanmas1 nqteyi-nYzYrdYn yrnilmYsi priyomlar1d1r. FYlsYfi metodlar hYqiqYtin axtar1_ xYttini birmYnal1 _YrtlYndirmir. Bu mYsYlYdY dY hYlledici sz praktikaya, hYyata mYxsusdur. HYr metod obyektin yaln1z hans1sa bir tYrYfni dYrk etmYyY imkan verir. Buradan da ayr1-ayr1 metodlar1n bir-birini  qar_1l1ql1 tamamlamas1 zYrurYti yaran1r ki, bu da hYr _eydYn ba_qa onunla _YrtlYnir ki, metodlar1n idraki imkanlar1n1n hdudlar1 mYhduddur. MqayisY vY mqayisYli-tarixi metod. HYlY qYdim mtYfYkkirlYr deyirdilYr ki, mqayisY idrak1n anas1d1r. Pisi bilmYdYn yax_1n1 bilmYk olmaz. HYr _ey mqayisYdY dYrk olunur. MqayisY - predmetlYrin ox_ar vY fYrqli cYhYtlYrinin mYyyYn edilmYsidir. Lakin yaln1z eynicinsli vY ya mahiyyYtcY bir-birinY yax1n olan _eylYr mqayisY olunarsa bu metod elmi tYdqiqatlarda mhm rol oynayar. NecY deyYrlYr, funtu ar_1nla mqayisY etmYyin he bir mYnas1 yoxdur. ElmdY mqayisY mqayisYli vY ya tarixi-mqayisYli metod kimi 1x1_ edir. 0lk olaraq filologiyada vY YdYbiyyat_nsl1qda meydana 1xan bu metod sonralar hquqda, sosiologiyada, tarixdY, biologyada, psixologiyada vY biliyin digYr sahYlYrindY dY uurla tYtbid olunmaa ba_lad1. HYtta bu metodlar1 tYtbiq edYn mqayisYli fiziologiya, mqayisYli psixologiya, mqayisYli anatomiya, mqayisYli hquq vY s. kimi bilik sahYlYri dY meydana 1xd1. BelY ki, mYsYlYn, mqayisYli psixologiyada psixika ya_l1 insan1n psixikas1n1 u_aq psixikas1n1n inki_af1 ilY mqayisY Ysas1nda yrYnilir. n sadY mqayisY formalar1ndan biri analogiyad1r. Bir predmetin xassYlYri haqq1nda ba_qa predmetdY ox_arl1a YsasYn 1xar1lan nYticYyY analogiya deyilir. 0drakda analogiya byk rol oynay1r, nki YlavY tYdqiqatlar1n gedi_indY elmi nYzYriyyYyY evrilY bilYcY hipotezlYrin irYli srlmYsinY sYbYb olur. BelY ki, ev heyvanlar1n1n Yn yax_1 cinslYrinin sni semYsinY analoji olaraq .Darvin heyvanlar vY bitkilYr alYmindY tYbii semY qanunu kY_f etdi. zYlYlYrin hYrYkYtinin m_ahidYlYri ekskavatorlar1n yarad1lmas1nda evristik priyom kimi xidmYt gstYrdi. Analiz vY sintez. 0drak prosesi elY ba_ verir ki, biz YvvYlcY yrYnilYn obyektin mumi mYnzYrYsini m_ahidY edirik, x1rdal1qlar isY klgYdY qal1r. BelY olduqda predmetlYrin daxili strukturunu vY mahiyyYtini dYrk etmYk mmkn olmur. PredmetlYri hissYlYrY ay1rmadan idrak mmkn deyil. Analiz sadYcY olaraq predmeti fikrYn paralamaq olmay1b hYmin predmetin, hadisYnin mahiyyYtinY nfuz etmYk demYkdir. TYfYkkrn zYruri priyomlar1ndan olan analiz idrak prosesinin mYqamlar1ndan yaln1z biridir. HYr bir iblik sahYsindY obyekti paraalama hYddi olur. Bu hYddYn sonra biz yeni xassYlYr vY qanunauyunluqlar alYminY keid alm1_ oluruq. Analiz yolu ilY ayr1-ayr1 elementlYr yrYnildikdYn sonra idrak1n nvbYti, sintez mYrhYlYsi ba_aly1r. Sintez predmetin ayr1-ayr1 hissY vY elementlYrinin fikrYn bir tam hal1nda birlY_dirilmYsi demYdir. Analiz YsasYn hissYlYri bir-birindYn fYrqlYndirYn spesifikliyi, sintez isY hissYlYri vahid bir tama birlY_dirYn mumiini qedY al1r. Analiz vY sintez vYhdYtdYdir: znn hYr bir irYlilYyi_indY bizim tYfYkkrmz analitik olduu qYdYr dY sintentikdir. Abstraktla_d1rma, idealla_d1rma, mumilY_dirmY vY mYhdudla_d1rma. 0nsan1n fikri projektor _as1 kimi hYr bir konkret anda gerYliyin yaln1z hans1sa bir hissYsinY i1q sa1r, qalan btn _eylYr isY sanki qaranl1qda bat1r. DiqqYti predmetlYrin mYyYn xassYlYrindY cYmlY_dirYrYk biz fikrYn digYr xassYlYrdYn sYrf-nYzYr edirik. Abstraktla_d1rma predmetlYrin qeyri-mhm xassY, mnasibYt vY YlaYqlYrindYn fikrYn sYrf-nYzYr edilmYsi, bu predmetlYrin tYdqiqat1n1 maraqland1ran bir vY ya bir neY mhm YlamYtinin seilib gtrlmYsi demYkdir. Abstraksiyan1n z hdudlar1 var: necY deyYrlYr, yan1n1n alovunu yanan _eydYn sYrf-nYzYr etmYk mmkn deyil. Obyektiv gerYklikdY nYyin seilYcYyi vY nYdYn sYrf-nYzYr edilYcYyi hYr bir konkret anda yrYnilYn obyektin znn tYbiYtindYn vY tYdqiqat1n1n vYzifYlYrinYn as1l1 olur. MYsYlYn, planetlYrin dvriyyY qanununu tYyin etmYk n 0.KeplerY Mars1n rYngini vY GnY_in temperaturunu bilmY laz1m deyilir. Abstraktla_d1rma prosesinin nYticYsindY predmetlYr haqq1nda mxtYlif anlay1_lar ( bitki ,  heyvan ,  insan vY s.), predmetlYrin ayr1-ayr1 xassYlYri haqq1nda fiirlYr ( hYcm ,  uzunluq vY s. ) meydana 1x1r. 0dealla_d1rma abstraktla_d1rman1n spesifik bir nvdr. 0dealla_d1rma fikrYn abstrakt obyektlYrin yarad1lmas1na deyilir. Abstrakt obyektlYr gerYklikdY mvcud deyildirlYr, lakin real alYmdY onlar1n nmunYsi, yYni fikrYn qura_d1r1lmas1 mmkndr. 0dealla_d1rma elY anlay1_lar1n yarad1lmas1 prosesidir ki, onlar1n prototiplYrinY yaln1z tYxmini i_arY etmYk olar. 0dealla_d1rman1n nYticYsi olan anly1_lara misal olaraq  nqtY ( nY uzunluu, nY hndrly, nY dY eni olmayan obyekt),  dz xYtt vY s. anlay1_lar1 gstYrmYk olar. mumiyyYtlY, elmi idrakda gerYlikdY mvcud olmayan, YmYli hYyata keirilY bilmYyYn  ideal obyektlYrdYn geni_ istifadY olunur. TYdqiqat prosesinY idealla_d1r1lm1_ obyektlYrin daxil etdirilmYsi real proseslYrin qanunauyunluqlar1na daha dYrindYn varmaq n onlar1n abstrakt sxemlYrini qurmaq imkan1n1 verir. 0stYnilYn idrak1n vYzifYsi mumilY_dirmY, yYni tYkdYn mumiyY fikrYn ke_id prosesidir. mumilY_dirmY prosesindY tYk anlay1_lardan mumi anlay1_lara, tYk mhakimYlYrdYn mumi mhakimYlYrY ke_id ba_ verir. TYYssratlar ax1n1n1 hYr dYqiqY, hYr an, hYr saniyY birlY_dirmYsYydik, mumilY_dirmYsYydik, onlar1n hdYsindYn gYlY bilmYzdik. Elmi mumilY_dirmY sadYcY ox_ar YlamYtlYrin qeydY al1nmas1ndan ibarYt deyildir. O, hadisYnin mahiyyYtinY varmaq, rYngarYng olanda tYki, tYk olanda mumi, tYsadfi olanda qanunauyunu grmYk demYkdir. mumilY_dirmYyY misal olaraq:  bucaq anlay1_1ndan fikrYn  oxbucaq anlay1_1na,  materiyan1n mexaniki hYrYkYt formas1 anlay1_1ndan  materiyan1n hYrYkYt formas1 anlay1_1na,  mexaniki enerji istilik enerjisinY evrilir mhakimYsindYn  enerjinin hYr hans1 bir formas1 enerjinin digYr formas1na evrilir mhakimYsinY keidi gstYrmYk olar. FikrYn daha mumi olandan az mumi olana keid mYhdudla_d1rma prosesi adlan1r. mumilY_dirmY olmadan nYzYriyyY mmkn deyil. NYzYriyyY isY onu praktikada konkret mYsYlYlYrin hYllinY tYtbiq etmYk n yarad1l1r. MYsYlYn, predmetlYri lmYk, texniki qurular1 yaratmaq n hYmi_Y daha mumidYn az mumiyY keid, yYni mYhdudla_d1rma tYlYb olunur. ModellY_dirmY. Masir elmi idrak1n Ysas xsusiyyYtlYrindYn biri modellY_dirmY metodunun rolunun artmas1d1r. ModellY_dirmY vasitYsilY bir prosesi yrYnmYklY tYdqiqi bilavasitY mmkn olmayan vY ya Ytin olan digYr bir analoji prosesin xarakteri haqq1nda mlahizY yrdlr. MYsYlYn, tYyyarYnin modelinin xassYlYrini tYdqiq etmYklY biz tYyyarYnin znn xassYlYrini dYrk etmi_ oluruq. ModellY_dirmY analogiyaya Ysaslan1r. Model yrYnilYn obyekt vY ya hadisYnin ox_ar cYhYtlYrini Yks etdirir. Model obyektin bir vY ya bir s1ra xassYlYrinin digYr predmet vY hadisYlYrin kmYyi ilY imitasiyas1na deyilir. Buna grY dY orijinal1n tYlYb olunan xsusiyyYtlYrini tYkrar edYn hYr bir obyekt moodel ola bilYr. gYr model ilY orijinal eyni fiziki tYbiYtY malikdirlYrsY, onda bu, fiziki modellY_dirmY adlan1r. HadisY dY modellY_dirilYn obyekt kimi eyni tYnlik sistemindY tYsvir olunarsa, bu, riyazi modellY_dirmY adlan1r. ModellY_dirmY zYruri olaraq modellY_dirilYn obyektin mYyyYn qYdYr sadYlY_dirilmYsi ilY bal1d1r. Bununla belY onun ox byk evrisitik potensial1 var. ModellY_dirmYdYn ona grY geni_ istifadY olunur ki, o, orijinal1n znn olmad11 tYqdirdY orijinala xas olan proseslYri yYnmYk imkan1 verir. MYsYlYn, obyektin yrYnilmYsi maddi mYsrYflYrlY bal1 olduqda, vY yaxud obyekt Ylatmaz olduqda modellY_dirmYdYn istifadY olunur. Modelin idraki funksiyalar1 ondan ibarYtir ki, orijinal ilY mqayisYdY onu yaratmaq, onun zYrindY eksperimentlYr aparmaq asand1r. 0draki fYaliyyYtdY formalla_d1rma da mhm YhYmiyyYt kYsb edir. Formalla_d1rma mYzmunca mxYlif olan proseslYrin formala1r1n1n mumilY_dirilmYsinY, bu formalar1n onlar1n mYzmunundan abstrakla_d1r1lmas1na deyilir. IsYtnilYn formalla_d1rma real obyektin bir qYdYr kobudla_d1rlmas1 ilY bal1d1r. Formalla_d1rman1 yaln1z riyaziyyatla, riyazi mYntiqlY vY kibernetika ilY YlaqYlYndirmYk dzgn deyil. O, insan1n praktiki vY nYzYri fYaliyyYtinin btn formalar1n1n can1na i_lYmYklY yaln1z sYviyyYlYrinY grY bir-birindYn fYrqlYnir. TarixYn o, YmYk, tYfYkkr vY dil ilY birgY yaranm1_d1r. Bizim adi dilimiz formalla_d1rman1n Yn zYif sYviyyYsini ifadY edir. MlahizYlYrin formas1n1 yrYnYn riyaziyyat vY riyazi mYntiq formalla_d1rman1n son hYddini kYsb edir. MlahizYlYrin formalla_d1r1lmas1 prosesi ondan ibarYtdir ki, birincisi, bu prosesdY predmetlYrin keyfiyyYt xaraterisitikalar1 diqqYtdYn kYnara qoyulur, ikincisi, mhakimYlYrin mYntiqi formas1 mYyyYn olunur. Xsusi rYmzlYrdYn istifadY etmYklY adi dilin oxmYnal1l11n1 aradan qald1rmaq olur. Formalla_d1r1lm1_ mlahizYlYrdY hYr bir simvol sYrt birmYnal11d1r. Bundan ba_qa, simvollar adi dildY ox byk olan vY buna grY dY Ytin ba_a d_lYn ifadYlYri daha q1sa _YkildY yazmaq imkan1 verir. Kompter tYrcmYsi, informasiya nYzYriyyYsi vY s. kimi elmi-texniki problemlYrin i_lYnilmYsindY formala_d1rma metodu YvYzolunmazd1r. Masir texnika mhm YhYmiyyYtY malik olan formalla_d1rman1n daxili imkanlar1 mYhduddur. Sbut olunmu_dur ki, istYnilYn mlahizYni hesablama ilY YvYz etmYyY imkan verYn Yn mumi metod mvcud deyildir. Formalla_d1rman1n kmYyi ilY varl11n fraqmenti birtYrYfli, nisbi davaml1 vYziyyYtdY gtrlr. Bununla belY formallla_d1rmadan mYyyYn mYzmunu ifadY etmYk, dYqiqlY_dirmYk vY a1qlamaq n istifadY olunur. Tarixi vY mYntiqi metodlar. Obyektiv mYntiqi, obyektin inki_af mYntiqini vY mYntiqi vY tarixi metodlar1 bir-birindYn fYrqlYndirmYk laz1md1r. Obyektiv mYntiq obyektin mumi inki_af xYttini ifadY edir. Obyektiv-tarixi bu qanunauyunluun konkret tYzahrlYrini ifadY edir. MYsYlYn, cYmiyyYtY gYlincY, bu, z fYrdi talelYrinY malik olan xalq vY lkYlYrin real tarixidir. Obyektiv prosesin bu iki tYrYfindYn tarixi vY mYntiqi kimi iki idrak metodu irYli gYlir. 0stYnilYn hadisY yaln1z znn tarixi inki_af1nda dYrk oluna bilYr. Predmeti dYrk etmYk onun yaranma vY inki_af tarixini Yks etdirmYk demYkdir. Tarix ox vaxt s1ray1_larla irYlilYyir vY YgYr obyektin tarixini ard1c1ll1qla izlYmYli olsaq, onda oxlu sayda laz1ms1z material cYlb etmYli olard1q. Buna grY dY tYdqiqat1n mYntiqi metoduna da ehtiyac yaran1r. MYntiqi tarixnin mumilY_dirilmi_ Yksi olmaqla gerYkliyi onun qanunauyun inki_af1nda Yks etdirir, bu inki_af1n zYruri olduunu izah edir. mumYn mYntiqi tarixi ilY st-stY d_r: mYntiqi tYsadflYrdYn tYmizlYnmi_ tarixidir. 0nduksiya vY deduksiya. Fikrin tYk faktlardan mumi mddYalara doru inki_af1 induksiyad1r. Deduksiya isY, YksinY, fikrin mumidYn tYkcYyY doru inki_af1d1r. 0nduksiya vY deduksiya elmi idrak1n YksliklYridir. 0drak prosesindY induksiya Ysas1nda ehtimall1 bilik, deduksiya Ysas1nda isY sYhih bilik qazan1l1r. Elmi idrakda bu metodlar zvi YlaqYdY olub bir-birini qar_1l1ql1 surYtdY tamamlay1r. Frans1z fiziki L.de Broylun szlYrinY grY, fikrin art1q mvcud olan sYrhYdlYrini geni_lYndirmYyY can atan induksiya hYqiqi elmi tYrYqqinin Ysl mYnbYyidir. TarixdY byk kY_flYr, elmi s1ray1_lar riskli, lakin mhm yarad11c1 metod olan induksiyan1n hesab1na mmkn olmu_dur. 10 movzu HQIQT ANLYI^I. 0DRAK NZRIYYSIND HQIQT PROBLEMI Plan 1.HYqiqYt anlay1_1. HYqiqYtin aspektlYri. 2. HYqiqYtin formalar1. 3. Yalan. Yalan mYlumat vermY. Yan1lma. 4. HYqiqYtin yan1lmadan fYrqlYndirilmYsi problemi. 5.HYqiqYt anlay1_1 XX Ysr elm fYlsYfYsindY. Masir zamanda hYqiqYt anlay1_1ndan imtina edilmYsi. dYbiyyat 040<5@ %.. 5B>4 8 8AB8=0. ., 1990. 5975=15@3 . AB5AB25==>=0CG=0O 8 @5;838>7=0O 8AB8=0 //(038 70 3>@87>=B// ., 1987. >;4AB59= ., >;4AB59= . 0: <K ?>7=05<? ., 1984. 5:B>@A:89 .. !C1J5:B, >1J5:B, ?>7=0=85. ., 1980. 0? . !5<0=B8:0 8 =5>1E>48<0O 8AB8=0. ., 2006. >??5@ . . >38:0 8 @>AB =0CG=>3> 7=0=8O. ., 1983. 0AA5; . '5;>25G5A:>5 ?>7=0=85, 53> AD5@0 8 3@0=8FK. ., 1957. 0AA5; . AA;54>20=85 7=0G5=8O 8 8AB8=K. ., 2006. #5<>2 .. AB8=0 8 ?CB8 55 ?>7=0=8O. ., 1975. 'C48=>2 -.. @8@>40 =0CG=>9 8AB8=K. ., 1977. I HYqiqYt problemi idrak fYlsYfYsindY apar1c1d1r. FYlsYfi idrak nYzYriyyYsinin btn problemlYri ya hYqiqYtY nail olma vasitY vY yollar1na (hissi vY rasional, intuitiv vY diskursiv vY s.), ya da ki, hYqiYtin mvcudluq formalar1na (fakt, hipotez, nYzYriyyY vY s. anlay1_lar1), onun hYyata keirilmYsi formalar1na, idraki mnasibYtlYrin strukturuna vY s. aiddir. Btn bunlar bu problem Ytraf1nda cYmlY_ir, onu konkretlY_dirir vY tamamlay1r. HYqiqYt problemi mumi dnyagr_ problemlYr sistemindY Yn mhm yeri tutur. O, YdalYt, xeyir, hYyat1n mYnas1 kimi anlay1_larla eyni gYrcYdY durur. HYqiqYt problemi ilk bax1_dan adi grnsY dY, belY deyil. Demokritin atomistik nYzYriyyYsinin taleyini xat1rlatmaq kifayYtdir. Onun Ysas mddYas1  btn cisimlYr atomlardan ibarYtdir, atomlar blnmYzdir olmu_dur. Masir elm nqteyi-nYzYrdYn bu mddYa dzgndrm? Masir elm atomun blnY bildiyini sbut etmi_di. BYz onda bu fikir yanl1_d1rm1? gYr onu yanl1_ hesab etsYk, onda bu, subyektivizm olmazm1? znn hYqiqiliyini praktiki olaraq sbut etmi_ hYr hans1 bir konsepsiya (Demokritin atomistik nYzYriyyYsi mYhz bu konsepsiyalardand1r) necY yanl1_ ola bilYr? Onda belY 1x1r ki, bu gnk sosioloji, fiziki, fYlsYfi nYzYriyyYlYr dY yaln1z bu gn hYqiqidirlYr, sabah, 10, 100 ildYn sonra isY yanl1_ olacaqd1rlar. BYlkY biz yanl1_larla mY_uluq? Bu, volyuntarizm deyilmi? Bizi bunu istYmiriksY, onda Demokritin konsepsiyas1n1 yanl1_ elan edYn alternativ mvqeni dY atmaq laz1m gYlYcYkdir. DemYli, antik dnyan1n atomist nYzYriyyYsi, elY XVII-XVIII YsrlYrin atomiztik nYzYriyyYsi dY nY hYqiqYt, nY dY yanl1_d1r. Onda bYs hYqiqYt nYdir? FYlsYfi mYnada hYqiqYt problemi biliyin hYqiqiliyi mYsYlYsindYn daha geni_dir. BelY ki, biz  hYqiqi hYyat tYrzi ,  hYqiqi gzYllik dYn bYhs edirik. NisbYtYn dar qnoseoloji mYnada hYqiqlik dedikdY reall11n bilikdY dYqiq vY dzgn inikas1 ba_a d_lr. HYqiqtYni klassik konsepsiyas1n1 formlY etmi_ Aristotel hYqiqYti mYhz bu cr _Yrh edirdi. Bu konsepsiyaya grY, hYqiqYt tYsYvvrlYrin vY ya fikirlYrin real vYziyyYtY uyunluu demYkdir. Burada Ysas ideya uyunluq ideyas1 (korespondensiya) olduundan bu konsepsiyan1  hYqiqYtin korespondent nYzYriyyYsi adlan1d1r1rlar (Aristotel, Spinoza, Didro, Helvetsi, Holbax, Feyerbax, Marks). BelYliklY, idrak prosesindY YldY etdiyimiz biliklYrin Ytraf gerYkliyi yeni _YklY salmaqda faydal1 olmas1 n onlar onunla mYyyYn uyunluqda olmal1d1rlar. BiliklYrin obyektiv gerYkliyY uyunluu problemi dY fYlsYfYdY hYqiqYt problemi kimi mYlumdur. ^Ykil ilY orijinal1n bir-birinY uyunluYunu tYyin etmYk n onlar1n bizdY ox_ar grmY duyular1n1 yaratmas1 gYrYkdir. BYs simvolik i_arYlYr formas1nda ifadY olunan biliklYrin fiziki proseslYrY, tarixi hadisYlYrY, ba_qa insanlar1n _urunda ba_ verYn proseslYrY uyunluunu necY tYyin etmYli? Biliyin strukturunda iki qat1 qeyd etmYk olar. Onlardan biri insan1n sosial vY bioloji tY_kilindYn, sinir sisteminin, beyninin xassYlYrindYn, informasiyan1 emal etmY sullar1ndan, bu mYdYniyyYtin zYlliklYrindYn, tarixi dvrdYn, dildYn vY s. as1l1d1r. DigYr qat isY obyektiv reall1qldan, idrakda Yks etdirilYn hadisY vY proseslYrin spesifikliyindYn as1l1d1r. Bu mYnada meydana 1xan mYsYlYrdYn Yn vacibi a_adak1d1r: bizim biliklYrimizdY nY fYrdi innsandan, nY dY bY_YriyyYtdYn as1l1 olmayan hans1sa mYzmunu qeydY almaq mmkndrm? Biliyin hYqiqiliyi problemindY bu, Ysas mYsYlYdir. 0nsandan vY bY_YriyyYtdYn as1l1 olmayan bir _eyi ondan as1l1 olan _eydYn hans1 sula ay1rmal1? FYlsYfY tarixindY bu mYsYlYyY iki yana_ma mvcud idi. BirinciyY biliklYrin vY onlara aparan mlahizYlYrin mYntiqi tYhlili aiddir. Platon, mYsYlYn, hesab edirdi ki, hYqiqi yaln1z YbYdi vY dYyi_mYz ideyalar haqq1nda biliklYr ola bilYr. Lakin belY olduqda maddi dYyi_kYn proseslYr, tYbiYt vY cYmiyyYt haqq1nda biliklYrimizin yanl1_ olduunu sylYmYliyik, nki Platonun rYylYr adlan1d1rd11 bu biliklYri yaln1z mYntiqi mlahizYlYr yolu ilY YldY etmYk vY ya yoxlamaq mmkn deyil. 0kinici sula hissi seyr, m_ahidY aiddir. Lakin hiss qavrama bizY abstrakt biliklYr, mYsYlYn, riyazi aksiomlar1, verY bilmYz, bundan YlavY, onlar1n yoxlanmas1 vasitYsi, gerYkliyiY uyunluunun meyar1 ola bilmYz. Sual oluna bilYr: grmY qavray1_1 Ysas1nda YgYr m_ahidY etdiyimiz real fiziki obyektlYr lldrsY, onda oxll hYndYsYnin hYqiqiliyini hissi obrazlar Ysas1nda necY mYyyYnlY_dirmYk olar? HYqiqYtin fYrdlYrdYn, siniflYrdYn, bY_YriyyYtdYn as1l1 olmamas1, obyektivliyi onun konkretliyini _YrtlYndirir. HYqiqYtin konkretliyi biliyin bu vY ya digYr hadisYlYrY xas olan YlaqY vY qar_1l1ql1 tYsirlYrdYn, onlar1n mvcud olduqlar1 vY inki_af etdiklYri _YraitdYn vY yerdYn as1l1 olmas1n1 gstYrir. HYqiqYtin konkret1liyini atomist hipotez haqq1nda gYtirdiyimiz misalda daha yax_1 izlYmYk olur. DigYr bir misal. dYbiyyatda tez-tez rast gYldiyimiz  Su 100 dYrYcYdY C. Qaynay1r tezis atmosfer tYzyiqi normal (760 mm civY stunu) olduqda dzgndrsY, belY _Yrait olmad1qda yanl1_d1r. Konkret hYqiqYt anlam1na zamana i_arY daxildir. Ba_qa szlY, burada obyektin mvcudluq zaman1 vY onun subyekt tYrYfindYn Yks etdirilmYsi mYqam1 vY ya dvr nYzYrdY tutulur.  Obyektin zaman1 vY ya  subyektin zaman1 dYyi_YrsY, onda bilik z obyektivliyini itirY bilYr. BelYliklY, mcYrrYd hYqiqYt yoxdur, hYqiqYt hYmi_Y konkretdir. Konkretlilik obyektiv hYqiqYtY daxildir. Bu zdYn dY hYqiqYt anlay1_1 onun inki_af1ndan, biliklYrin sonrak1 inki_af1 zn zYruri olan yarad1c1l1q anlay1_1ndan ayr1lmazd1r. Obyektiv hYqiqYtin a_a1dak1 aspekti var: varl1q, aksioloji vY praksioloji. HYqiqYtin varl1q aspekti onda hYm subyektiv-predmetli, hYm dY mYnYvi (bu, idrak1n obyekti ba_qa bir insan1n mYnYvi alYmi, tYyin olunmu_ nYzYriyyYlYr, ehkamlar sistemi olduu hallara aiddir) olan varl11n mYyyYn edilmYsi ilY bal1d1r. Varl11n znn idrak1n subyektindYn kYnarda olub onunla bal1 olmas1na baxmayaraq, o, subyektY obyekt kimi, yYni obyektiv reall1q kimi mYyyYn olur. HYqiqYtin z z varl11n1 YldY edir. HYqiqYtin aksioloji aspekti onun insan1n btn, o cmlYdYn praktiki fYaliyyYti n dYyYr kYsb etmYklY, hYyat1n mYnas1 ilY bal1 olmaqla mYnYvi-etik, estetik vY praksioloji mYzmuna malik olduunu gstYrir.  HYqiqYt anlay1_1  doruluq anlay1_1 ilY ayr1lmaz bal1d1r. V.Dal1n lYtindY deyilir: doruluq  YmYldY hYqiqYtdir..YdalYtdir, dzgnlkdr, etibard1r; doru davranmaq hYqiqYtY, YdalYtY uyun davranmaq demYkdir; insana xas olan keyfiyyYt kimi doruluq szlY YmYlin bir-birinY tam uyun olmas1 demYkdir . HYqiqYtin praksioloji aspekti hYqiqYtin praktika ilY YlaqYdY olduunu nmayi_ etdirir. z-zlyndY bu mYqam, yYni hYqiqYtin praktika n faydal1 olmas1 onun aksioloji aspektinY dY daxildir, lakin burada o, mstYqil kimi qeyd olunmal1d1r. HYqiqYt ideya ilY predmet aras1nda mYyyYn mnasibYtlYrin olduunu gstYrir. Buna grY dY o, hYm predmetin xassYlYri haqq1nda obyektiv biliyi, hYm dY ondan praktikada istifadY etmY imkanlar1n1n subyektiv dYrkini ehtiva etmYlidir. HYqiqYti bilYn insan tYkcY bu predmetin xassYlYri haqq1nda deyil, hYm dY ondan praktiki istifadY imkanlar1 haqq1nda dYqiq tYsYvvrlYrY malik olmal1d1r. Praktika hYqiqYti ona grY tYsbit edir ki, tYsdiq olunmu_ hYqiqYt praktikan1n gYlYcYk inki_af1na xidmYt edY bilsin. stYlik hissi >br0zl0r >lduqc0 suby5ktivdirlYr. nl0r suby5ktin sinir sist5minin vYziyyYtindYn, m_0hidY _Yr0itindYn, h0z1rl1q dYrYcYsindYn, s>si0l-mYdYni f0kt>rl0rd0n vY s. 0s1l1d1r. Bun0 grY dY F.B5k>n h5s0b 5dirdi ki, hYqiqYt z0m0n1n q1z1d1r. L0kin YgYr bu b5lYdirsY, >nd0 >, >by5ktiv mYzmund0n mYhrumdur. T.H>bbs B5k>nun 5mpirizmini vY D5k0rt1n r0is>n0lizmini sint5z 5tmYyY 0l1_0r0q, hYqiqYti b5lY sYciyyYlYndirir: hYqiqYt 01l1n q1z1d1r. HYqiqYtin v0hid 0nl0y1_1n1n vY krit5rilYrinin y>Eluu K0nt0 biliyin hYqiqiliyi krit5rilYrinin 0_k0r0 1E0r1lm0s1n1 fYlsYfYnin mYrkYzi mYsYlYsi 0dl0nd1rm00 Ys0s v5rmi_di. Bu krit5rilYrin 0_k0r0 1E0r1lm0s1nd0 ins0n1n b5yninY d0Eil >l0n inf>rm0siy0l0r1n tYbii vY s>si0l >by5ktlYri s0dYcY >lduu kimi d5yil, >nl0r1n ins0n tYrYfindYn >nunl0 q0r_1l1ql1 tYsirdY dYyi_ilmYsi pr>s5sindY Yks 5tdirmYsi mhm r>l >yn0y1r. z nvbYsindY ins0n1n YldY 5tdiyi biliklYr dY >by5ktiv 0lYmdY dzgn istiq0mYt gtrmYk, tYbii vY s>si0l >by5ktlYri bu vY y0 digYr fY0liyyYt f>rm0l0r1nd0 dYyi_dirmYk n tYtbiq 5dilir. Bu ilkin ml0hizYlYr hYqiqYtin kl0ssik k>ns5psiy0s1n1n zYif tYrYflYrini 0_k0r0 1E0r1r. HYqiqYt h0qq1nd0 uyunluq (k>rr5sp>nd5nt) nYzYriyyYsinin bu vY digYr YtinliklYri >n0 gYtirib 1E0rd1 ki, >El0r1 hYqiqYti YldY 5dilmYsinY cYhd gstYrilYn, l0kin Yl 0tm0s1 mmkn >lm0y0n h0ns1s0 bir tYnzimlYyici id5y0 vY y0 id50l 5tmYyY b0_l0d1l0r. B5lY bir _Yr0itdY hYqiqYt h0qq1nd0 kl0ssik k>ns5psiy0d0n fYrqlYnYn y5ni nYzYriyyYlYr m5yd0n0 1Ed1. Bunl0rd0n biri dY k>h5r5nt hYqiqYt k>ns5psiy0s1d1r. K>h5r5nt nYzYriyyY YrivYsindY biliyin hYqiqilik krit5risi >l0r0q, >nun ziddiyyYtsizliyi, yYni d0h0 g5ni_ bilik sist5mi ilY ziddiyyYt tY_kil 5tmYmYsi qYbul 5dilir. Bu k>ns5psiy0n1n tYrYfd0rl0r1 dny0n1 >n0 d0Eil >l0n hYtt0 Yn E1rd0 vY YhYmiyyYtsiz h0disYlYrin b5lY q0r_1l1ql1 tYisrdY >lduu v0hid bir t0m h5s0b 5dYn fYlsYfYi m>nizm prinsipindYn 1E1_ 5dirlYr. Bun0 grY dY h5s0b 5dirlYr ki, 0yr1-0yr1 pr5dm5t vY h0disYlYr h0qq1nd0 biliklYr btv bir t0m kimi dny0 h0qq1nd0k1 biliklYr sist5mi ilY uyunluq tY_kil 5tmYlidir. Bu k>ns5psiy0n1n tYrYfd0rl0r1 >E >lm0s0 d0, >nun r0si>n0l mYn0s1 v0rd1r. D>rud0n d0, biz 0dYtYn, 5lY y5ni biliyi hYqiqYt h5s0b 5dirik ki, >, YvvYldYn mvcud >l0n digYr biliklYr sist5mi ilY mYntiqi ziddiyyYt tY_kil 5tmYsin. Bun0 grY dY k>h5r5nt hYqiqYt k>ns5psiy0s1n1n biliyin r0si>n0lc0s1n0 qYbul 5dilmYsinin r50l m5E0nizmlYrini Yks 5tdirdiyini hkm 5tmYk >l0r. L0kin biliyin d0Eili ziddiyyYtsizliyi >nun hYqiqiliyi n kif0yYt d5yildir. TYsYvvr 5dYk ki, biz mYntiqi cYhYtdYn ziddiyyYtsiz >l0n h0ns1s0 bir biliklYr sist5minY m0likik. gYr bu sist5mdY btn hkmlYri >n0 Yks >l0n hkmlYrlY YvYz 5tsYk, >nd0 y5nY dY mYntiqi cYhYtdYn ziddiyyYtsiz >l0n y5ni bir biliklYr sist5mi 0lm0q mmkndr. Pr0qm0tizmY grY y0ln1z ins0n0 f0yd0 gYtirYn vY pr0ktik0d0 mvYffYqiyyYtlY tYtbiq 5dilYn bilik hYqiqYtdir (.Pirs, C.Dyui, U.C5yms). Pr0qm0tizmin b0nilYrindYn biri >l0n 0m5rik0n psiE>l>qu Uiby0m C5yms, mYsYlYn, h5s0b 5dirdi ki, ll0h mvcuddur hkmnn hYqiqYt >lm0s1 ll0h1n r50l mvcudluund0n 0s1l1 >lm0y1b, >nun mvcudluun0 >l0n in0m1n ins0nl0r1n birgYy0_0y1_1 n f0yd0l1 >lm0s1 ilY _YrtlYnir. di gndYlik hYy0td0 bizim biliklYrimizin hYqiqYt >lm0s1 z tYsdiqini >nl0r1n pr0ktik tYtbiqindY t0p1r. HYqiqYtin bu gn dY kif0yYt qYdYr m0sir >l0n, fil>s>fl0r1n >Eunun dYstYklYdiyi vY zndY 0_01d0k1 mYqaml0r1 birlY_dirYn kl0ssik 0nl0y1_1n0 q0y1d0q. Birincisi, bur0d0 g5rYklik 0nl0y1_1 bizdYn YvvYl vY 0s1l1 >lm0d0n mvcud >l0n >by5ktiv r50ll1q kimi b0_0 d_lr. Ikincisi, g5rYklik 0nl0y1_1n0, hYminin, suby5ktiv r50ll1q d0 d0Eildir vY hYqiqYt mYnYvi vr0l11 d0 Yks 5tdirir. ncs, idr0k >nun nYticYsi >l0n hYqiqYt, hYminin >by5kt z ins0n1n hissi-pr5dm5t fY0liyytYi ilY, pr0ktik0 ilY s1E Yl0qYdY nYzYrdYn k5irilir. Drdncs, hYqiqYt st0tik d5iyl, din0mik bir h0disY pr>s5s kimi nYzYrdYn k5irilir. HYqiqYtin sYciyyYvi cYhYtini >nd0 >by5ktiv vY suby5ktiv mYq0ml0r1n >lm0s1 tY_kil 5dir. HYqiqYtin suby5ktivliyi > d5mYkdir ki, >, ins0n vY bY_YriyyYtdYn kYn0rd0 mvcud d5yildir  hYqiqYt bir 0nl0y1_ kimi ins0nd0 mvcuddur. L0kin digYr tYrYfdYn hYqiqYtin mYzmunu Ys0s 5tb0r1 ilY ins0nd0n vY bY_YriyyYtdYn 0s1l1 >lm0d0n mvcuddur. Bu hYqiqYtin >yb5ktivliyini if0dY 5dir. HYqiqYtY mYhz suby5ktiv mYq0m E0s >lduun0 grY >, z mYzmununun z d>lunluu b0E1m1nd0n z0m0n k5dikcY dYiy_ikliyY ur0y1r. stYlik hissi >br0zl0r >lduqc0 suby5ktivdirlYr. nl0r suby5ktin sinir sist5minin vYziyyYtindYn, m_0hidY _Yr0itindYn, h0z1rl1q dYrYcYsindYn, s>si0l-mYdYni f0kt>rl0rd0n vY s. 0s1l1d1r. Bun0 grY dY F.B5k>n h5s0b 5dirdi ki, hYqiqYt z0m0n1n q1z1d1r. L0kin YgYr bu b5lYdirsY, >nd0 >, >by5ktiv mYzmund0n mYhrumdur. T.H>bbs B5k>nun 5mpirizmini vY D5k0rt1n r0is>n0lizmini sint5z 5tmYyY 0l1_0r0q, hYqiqYti b5lY sYciyyYlYndirir: hYqiqYt 01l1n q1z1d1r. HYqiqYtin v0hid 0nl0y1_1n1n vY krit5rilYrinin y>Eluu K0nt0 biliyin hYqiqiliyi krit5rilYrinin 0_k0r0 1E0r1lm0s1n1 fYlsYfYnin mYrkYzi mYsYlYsi 0dl0nd1rm00 Ys0s v5rmi_di. Bu krit5rilYrin 0_k0r0 1E0r1lm0s1nd0 ins0n1n b5yninY d0Eil >l0n inf>rm0siy0l0r1n tYbii vY s>si0l >by5ktlYri s0dYcY >lduu kimi d5yil, >nl0r1n ins0n tYrYfindYn >nunl0 q0r_1l1ql1 tYsirdY dYyi_ilmYsi pr>s5sindY Yks 5tdirmYsi mhm r>l >yn0y1r. z nvbYsindY ins0n1n YldY 5tdiyi biliklYr dY >by5ktiv 0lYmdY dzgn istiq0mYt gtrmYk, tYbii vY s>si0l >by5ktlYri bu vY y0 digYr fY0liyyYt f>rm0l0r1nd0 dYyi_dirmYk n tYtbiq 5dilir. Bu ilkin ml0hizYlYr hYqiqYtin kl0ssik k>ns5psiy0s1n1n zYif tYrYflYrini 0_k0r0 1E0r1r. HYqiqYt h0qq1nd0 uyunluq (k>rr5sp>nd5nt) nYzYriyyYsinin bu vY digYr YtinliklYri >n0 gYtirib 1E0rd1 ki, >El0r1 hYqiqYti YldY 5dilmYsinY cYhd gstYrilYn, l0kin Yl 0tm0s1 mmkn >lm0y0n h0ns1s0 bir tYnzimlYyici id5y0 vY y0 id50l 5tmYyY b0_l0d1l0r. B5lY bir _Yr0itdY hYqiqYt h0qq1nd0 kl0ssik k>ns5psiy0d0n fYrqlYnYn y5ni nYzYriyyYlYr m5yd0n0 1Ed1. Bunl0rd0n biri dY k>h5r5nt hYqiqYt k>ns5psiy0s1d1r. K>h5r5nt nYzYriyyY YrivYsindY biliyin hYqiqilik krit5risi >l0r0q, >nun ziddiyyYtsizliyi, yYni d0h0 g5ni_ bilik sist5mi ilY ziddiyyYt tY_kil 5tmYmYsi qYbul 5dilir. Bu k>ns5psiy0n1n tYrYfd0rl0r1 dny0n1 >n0 d0Eil >l0n hYtt0 Yn E1rd0 vY YhYmiyyYtsiz h0disYlYrin b5lY q0r_1l1ql1 tYisrdY >lduu v0hid bir t0m h5s0b 5dYn fYlsYfYi m>nizm prinsipindYn 1E1_ 5d irlYr. Bun0 grY dY h5s0b 5dirlYr ki, 0yr1-0yr1 pr5dm5t vY h0disYlYr h0qq1nd0 biliklYr btv bir t0m kimi dny0 h0qq1nd0k1 biliklYr sist5mi ilY uyunluq tY_kil 5tmYlidir. Bu k>ns5psiy0n1n tYrYfd0rl0r1 >E >lm0s0 d0, >nun r0si>n0l mYn0s1 v0rd1r. D>rud0n d0, biz 0dYtYn 5lY y5ni biliyi hYqiqYt h5s0b 5dirik ki, >, YvvYldYn mvcud >l0n digYr biliklYr sist5mi ilY mYntiqi ziddiyyYt tY_kil 5tmYsin. Bun0 grY dY k>h5r5nt hYqiqYt k>ns5psiy0s1n1n biliyin r0si>n0lc0s1n0 qYbul 5dilmYsinin r50l m5E0nizmlYrini Yks 5tdirdiyini hkm 5tmYk >l0r. L0kin biliyin d0Eili ziddiyyYtsizliyi >nun hYqiqiliyi n kif0yYt d5yildir. TYsYvvr 5dYr ki, biz mYntiqi cYhYtdYn ziddiyyYtsiz >l0n h0ns1s0 bir biliklYr sist5minY m0likik. gYr bu sist5mdY btn hkmlYri >n0 Yks >l0n hkmlYrlY YvYz 5tsYk, >nd0 y5nY dY mYntiqi cYhYtdYn ziddiyyYtsiz >l0n y5ni bir biliklYr sist5mi 0lm0q mmkndr. Pr0qm0tizmY grY y0ln1z ins0n0 f0yd0 gYtirYn vY pr0ktik0d0 mvYffYqiyyYtlY tYtbiq 5dilYn bilik hYqiqYtdir (.Pirs, C.Dyui, U.C5yms). Pr0qm0tizmin b0nilYrindYn biri >l0n 0m5rik0n psiE>l>qu Uiby0m C5yms, mYsYlYn, h5s0b 5dirdi ki, ll0h mvcuddur hkmnn hYqiqYt >lm0s1 ll0h1n r50l mvcudluund0n 0s1l1 >lm0y1b, >nun mvcudluun0 >l0n in0m1n ins0nl0r1n birgYy0_0y1_1 n f0yd0l1 >lm0s1 ilY _YrtlYnir. di gndYlik hYy0td0 bizim biliklYrimizin hYqiqYt >lm0s1 z tYsdiqini >nl0r1n pr0ktik tYtbiqindY t0p1r. HYqiqYtin bu gn dY kif0yYt qYdYr m0sir >l0n, fil>s>fl0r1n >Eunun dYstYklYdiyi vY zndY 0_01d0k1 mYqml0r1birlY_dirYn kl0ssik 0nl0y1_1n0 q0y1d0q. Birincisi, bur0d0 g5rYklik 0nl0y1_1 bizdYn YvvYl vY 0s1l1 >lm0d0n mvcud >l0n >by5ktiv r50ll1q kimi b0_0 d_lr. Ikincisi, g5rYklik 0nl0y1_1n0, hYminin, suby5ktiv r50ll1q d0 d0Eildir vY hYqiqYt mYnYvi vr0l11 d0 Yks 5tdirir. ncs, idr0k >nun nYticYsi >l0n hYqiqYt, hYminin >by5kt z ins0n1n hissi-pr5dm5t fY0liyytYi ilY, pr0ktik0 ilY s1E Yl0qYdY nYzYrdYn k5irilir. Drdncs, hYqiqYt st0tik d5iyl, din0mik bir h0disY pr>s5s kimi nYzYrdYn k5irilir. HYqiqYtin sYciyyYvi cYhYtini >nd0 >by5ktiv vY suby5ktiv mYq0ml0r1n >lm0s1 tY_kil 5dir. HYqiqYtin suby5ktivliyi > d5mYkdir ki, >, ins0n vY bY_YriyyYtdYn kYn0rd0 mvcud d5yildir  hYqiqYt bir 0nl0y1_ kimi ins0nd0 mvcuddur. L0kin digYr tYrYfdYn hYqiqYtin mYzmunu Ys0s 5tb0r1 ilY ins0nd0n vY bY_YriyyYtdYn 0s1l1 >lm0d0n mvcuddur. Bu hYqiqYtin >yb5ktivliyini if0dY 5dir. HYqiqYtY mYhz suby5ktiv mYq0m E0s >lduun0 grY >, z mYzmununun mYhz suby5ktiv mYq0m E0s >lduun0 grY >, z d>lunluu b0E1m1nd0n z0m0n k5dikcY dYyi_ikliyY ur0y1r. II HYqiqYtin mxtYlif formalar1 vard1r. Onlar dYrk olunan (inikas edilYn) obyektin xarakterinY, predmetli reall11n nvlYrinY, obyektin mYnimsYnilmY dYrYcYsinY vY s. grY bir-birindYn fYrqlYndirilirlYr. vvYlcY inikas edilYn obyektin xarakterinY mraciYt edYk. Insan1 YhatY edYn reall1q ilk bax1_dan vahid sistem kYsb edYn materiya vY ruhdan tY_kil olunduu gz nnY gYlir. Reall11n hYr iki sferas1 insan inikas1n1n obyektinY evrilir. Onlar haqq1nda informasiya hYqiqYtdY tYcYssm edir. Maddi mikro-, makro- vY meqa-alYmlYr sistemlYrdYn gYlYn informasiya a1x1n1 predmetli hYqiqYt adland1rd11m1z _eyi formala_d1r1r (o, z nvbYsindY fiziki-predmetli hYqiqYtY, biloji-predmetli hYqiqYtY vY s. ayr1l1r). Dnyagr_n Ysas mYsYlYsi nqteyi-nYzYrdYn  tYbiYt vY ya  alYm anlay1_lar1 ilY nisbYtdY olan  ruh anlay1_1 z nvbYsindY ekzistensial vY idraki-rasionalist mYnas1nda koqnitiv reall1a ayr1l1r. Ekzistensial reall1qa xeyir, YdalYt, gzYllik, mYhYbbYt, dostluq hissYlYri vY s. kimi mYnYvi dYyYrlYr, habelY fYrdlYrin mYnYvi alYmi daxildir. Burada tYbii olaraq sual meydana gYlir: mYnim xeyir, hYr hans1 bir insan1n mYnYvi alYmi haqq1nda tYsYvvrlYrim dorudurmu yoxsa yanl1_? gYr bi yolda biz hYqiqYtY nail ola biliriksY, onda biz ekzistensial hYqiqYtY nail olduumuzu zYnn edY bilYrik. FYrdin mYnimsYdiyi obyektlYr aras1nda bu vY ya digYr konsepsiyalar, o cmlYdYn dini vY ya tYbii-elmi konsepsiyalar da ola bilYr. Burada da sual oluna bilYr: fYrdin YqidYlYri bu vY ya digYr dini ehkamlar kompleksinY nY dYrYcYdY uyun gYlir? Yaxud biz nisbilik nYzYriyyYsini vY ya masir sintetik tYkaml nYzYriyyYsini nY dYrYcYdY dzgn qavray1r1q? HYr iki halda  hYqiqilik anlay1_1ndan istifadY etmYk olar. Bu, konseptual hYqiqYtin mvcudluundan xYbYr verir. DeyilYnlYri bu vY ya digYr subyektin idrak1n metodlar1, vasitYlYri haqq1nda, mYsYlYn, sistemli yana_ma, modellY_dirmY metodu vY s. haqq1nda tYsYvvrlYrinY dY aid etmYk olar. Bu, hYqiqYtin YmYliyyat nvnnn dY olduunu gstYrir. GstYrilYnlYrdYn ba_qa, hYqiqYtin insan1n idraki fYaliyyYt nvlYrinin spesifikliyindYn dY irYli gYlYn nvlYri var, mYsYlYn, elmi hYqiqYt, adi (gndYlik) hYqiqYt, Yxlaqi hYqiqYt. 0drak nYzYriyyYsindY hYqiqYtin nisbi vY mtlYq formalar1 mhm yer tutur. Nisbi vY mtlYq hYqiqYtin qar_1l1ql1 nisbYti dnyagr_ xarakterli bir mYsYlY kimi bY_Yr mYdYniyyYtinin mYyyYn inki_af mYrhYlYsindY meydana gYlmYli idi. 0nsanlar tYbiYtdY tkYnmYz zntY_kil obyektlYrinin olduunu dYrk edib, hYr hans1 bir nYzYriyyYnin mtlYq hYqiqYtY nail olmaq iddias1n1n Ysass1z olduunu a_kar etmi_dilYr. Obyektiv reall11n z kimi, hYqiqi bilik dY inki_af etmYkdYdir. Orta YsrlYrdY insanlar gnY_ vY planetlYrin Yer Ytraf1nda f1rland11n1 d_nrdlYr. Bu, hYqiqYt idimi yoxsa yanl1_? 0nsanlar planetlYri yeganY  m_ahidY mYntYqYsi olan YerdYn m_ahidY etdiklYri n GnY_ vY planetlYrin onun Ytraf1nda f1rland11n1 zYnn edirdilYr. Bu, bizim biliklYrimizin idrak1n subyektindYn as1l1 olduunu gstYrir. Lakin yuxar1da gYtirdiyimiz misalda insandan, bY_YriyyYtdYn as1l1 olmayan mYzmun da var ki, bu da GnY_ sistemi cisimlYrinin hYrYkYtdY olmas1 haqq1nda biliklYrimizdir. Bu, bu fikirdY obyektiv hYqiqYt zYrrYciyinin olmas1ndan xYbYr verir. Kopernikin tYlimindY deyilir ki, bizim planetlYr sisteminin mYrkYzi GnY_dir. Yer krYsi vY planetlYr onun Ytraf1nda evrY zrY f1rlan1r. vvYlki tYsYvvrlYrY nisbYtYn burada obyektiv mYzmun daha oxdur. Lakin bununla belY burada deyilYnlYrin he dY ham1s1 obyektiv reall1a uyun gYlmirdi, nki bunun n astronomik m_ahidYlYr apar1lmal1 idi. z mYllimi Tixo braqenin mahidYlYrinY arxalanan Kepler gstYrdi ki, planetlYr GnY_ Ytraf1nda evrY yox, ellips zrY f1rlan1r. Bu, daha dzgn bilik idi. Masir astronomiya planetlYrin trayektoriyas1n1 vY f1rlanma qanunlar1n1 daha dzgn mYyyYn etdi. GYtirilYn misallardan ayd1n olur ki, hYqiqYt tarixYn dYyi_kYndir. Yeni kY_flYr YldY olunduqca onun dolunluu art1r. 0drak1n bu sYviyyYsindY YldY olunan hYqiqYtin konkret tarixi _YraitdYn as1l1 olan, onun dYqiqlik, dolunluq vY sYlislik dYrYcYsini xarakterizY edYn formas1n1 nisbi hYqiqYt adland1r1rlar. BelYliklY, insan idrak1n1n, o cmlYdYn elmin inki_af1 bir nisbi hYqiqYtin digYr, daha dolun vY dYqiq hYqiqYtlY daima YvYz edilmYsindYn ibarYtdir. HYr hans1 bir hadisY haqq1nda tam dolun, dYqiq, hYrtYfYrli, bitmi_ biliyY mtlYq hYqiqYt deyilir. Sual oluna bilYr: mtlYq hYqiqYtY nail olmaq olarm1? AqnostiklYr bu suala yox cavab1 verirlYr. Sbut n bu fikri Ysas gtrrlYr ki, idrak prosesindY biz yaln1z nisbi hYqiqYtlYrlY YmYliyyat apar1r1q. Onlar1n fikrilYrinY grY, GnY_ sistemi haqq1nda misaldan grndy kimi, onlardan hYr biri zaman tdkcY z dYqiqliyini, taml11n1 itirir. DemYli, tam dolun biliyY nail olmaq mmkn deyil. HadisY nY qYdYr mrYkkYb olsa, mtlYq hYqiqYtY dY nail olmaq bir o qYdYr Ytin olur. Bununla belY mtlYq hYqiqYt var. O, insan idrak1n1n can atd11 hYdd, mYqsYd kimi a_1lanmal1d1r. HYr bir nisbi hYqiqYt bizi bu mYqsYdY yax1nla_d1ran pillYdir. BelYliklY, nisbi vY mtlYq hYqiqYt hYqiqYtin sadYcY mxtYlif sYviyyY vY ya formalar1d1r. CYmiyyYtin inki_af sYviyyYsindYn, texnikadan, elmin vY s. vYziyyYtindYn as1l1 olan biliklYrimiz buna grY dY hYmi_Y nisbi xarakterY malik olur. Idrak sYviyyYmiz nY qYdYr yksYk olsa, mtlYq hYqiqYtY dY bir o qYdYr yax1n olmu_ olar1q. Lakin bu proses sonsuz ola bilYr, nki tarixi inki_af1n hYr bir mYrhYlYsindY biz bizi YhatY edYn alYmin yeni xassYlYrini vY tYrYflYrini a_kar edib onun haqq1nda daha dolun vY dYqiq biliklYr yarad1r1q. Obyektiv hYqiqYtin bir nisbi formas1ndan digYrinY daima keid prosesi idrak prosesinin inki_afda olmas1n1 gstYrir. BelYliklY, hYr bir nisbi hYqiqYtdY mtlYq hYqiqYt dY znY yer alm1_ olur vY YksinY: mtlYq hYqiqYt  nisbi hYqiqYtlYrin sonsuz ard1c1ll11n1n hYddidir. HYqiqYt prosesdir. Obyektiv hYqiqYtin proses olmas1 zn a_a1dak1 iki tYrzdY biruzY verir: birincisi, obyektin daha dolun dYrki istiqamYtindY dYyi_ikliklYr prosesi kimi; ikincisi, konsepsiyalar, nYzYriyyYlYr strukturunda yan1lmalar1n aradan qald1r1lmas1 prosesi kimi. HYr bir hYrYkY, inki_af kimi, az dolunluu olan hYqiqYtdYn daha dolun hYqiqYtY doru hYrYkYt (yYni hYqiqYtin inki_af prosesi) dY zndY davaml1l1q vY dYyi_kYnlik mYqamlar1n1 birlY_dirir. BirlikdY onlar biliyin hYqiqi mYzmununun artmas1n1 _YrtlYndirir. Bu vYhdYt pozulduqda hYqiqYtin inki_af1 dayan1r vY ya lYngiyir. Davaml1l1q (mtlYqlik) mYqam1 stnlk tY_kil etdikdY ehkam1l1q, feti_izm, nfuzlara pYrYsti_ formala_1r. XX Ysrin 20-ci illYrinin sonundan 50-ci illYrinin ortalar1nadYk sovet fYlsYfYsindY bu cr situasiya m_ahidY olunurdu. Biliyin nisbiliyinin _i_irdilmYsi, mtlYqlY_dirilmYsi isY lzumsuz skeptisizmY vY sonda aqnostosozmY sYbYb ola bilir. Relyativizm dnyagr_Y evrilY bilYr. Relyativizm idrak prosesindY pessimizmY gYtirib 1xaran tY_vi_ Yhval-ruhiyyYsinY sYbYb olur. Qnoseoloji relyativizm zahirYn ehkam1l1a Yks bir hadisY kimi grnr. Lakin onlar1n aras1nda ortaq cYhYt var ki, bu da onlar1n dYyi_kYnliklY davaml1l11 qar_1 qar_1ya qoymas1d1r. Onlar bir-birini tamamlay1r. Dialektika doqmatizmY vY relyativizmY qar_1 mtlYq olanla nisbi olan1, dYyi_kYnliklY davaml1l11 bir araya gYtirYn hYqiqYti qoyur. HYqiqYtin formalar1n1 nYzYrdYn keirdikdYn sonra hYqiqYt konsepsiyalar1na, onlar1n bir-birinY nisbYti, habelY onlarda hYqiqYtin bu vY ya digYr formalar1n1n olub-olmamas1 mYsYlYsinY keid etmYk laz1m gYlir. gYr onlarda hYqiqYtin bu vY ya digYr formalar1 a_kar olunarsa, onda, demYli, biz onlara YvvYlki dzxYttli tYnqidi yana_madan imtina etmYli olaca1q. Bu konsepsiyalar hYqiqYtin tYdqiqinin spesifik strategiyalar1 kimi qYbul edilmYlidir. Onlar1n sintezinY cYhd edilmYlidir. Bu mYnada AB^ filosofu N.Re_erin fikirlYri diqqYti cYlb edir. Onun fikrincY, hYqiqYtin KONSEPS0YASI B0R0-B0R0N0 0NKAR ETMY0B TAMAMLAYIR. FYlsYfYdYn hYqiqYtin hYr hans1 bir konsepsiyas1n1 xaric etmYk cYhdlYri uursuzluqla nYticYlYnir. Bu nqteyi-nYzYrdYn oxhYlqYli mhakimYlYrY adYt etmi_ mYntiqi vY riyaziyyat1lar1n hYqiqYtin koqerent konsepsiyas1na meylli olmalar1n1n sYbYblYri ayd1n olur. FiziklYr, xsusYn dY eksperimentatorlar uyunluq konsepsiyas1n1n stnlklYrindYn geni_ istifadY edirlYr. Texniki mhYndis i_ilYri z fYaliyyYtindY tez-tez hYqiqYtin praqmatik konsepsiyas1na arxalan1rlar. III HYqiqYtin antipodu (hYqiqYtY Yks olan anlay1_) yaland1r. Yalan adYtYn yanl1_ tYsYvvrlYrin bilYrYkdYn hYqiqYtY yksYldilmYsi kimi dYrk olunur. Yalan insanlar1n gndYlik vY sosial hYyat1na kklYnir. O, fYrdlYrin vY sosial qruplar1n maraqlar1n1n tou_duu hYr bir insan kommunikasiyas1n1n funksiyas1d1r. Adi hYyat tYcrbYsi gstYrir ki, yalan mvcuddur. DemYli, mYsYlY onun olub-olmamas1nda yox, hYr bir konkret halda onun xsusi YkisindYdir. HYqiqYt vY yalan bY_YriyyYtin oxYsrli lYtindYn olan szlYrdir. Lakin tarixdY onlar birmYnal1 _Yrh olunmam1_d1. HYqiqYtin korrespondent konsepsiyas1nda olduu kimi, hYqiqYtdir/yanl1_d1r szlYri dedikdY mlahizYdY formulY edilmi_ rYyin tYsdiqlYnmYsi /tYsdiqlYnmYmYsi, saxtala_d1r1lmas1/ saxtala_d1r1lmamas1 nYzYrdY tutulur. HYqiqYtin koqerent konsepsiyas1nda hYqiqYtdir/yanl1_d1r mlahizYnin daxil olduu mlahizYlYr sisteminY uyun olub-olmamas1 kimi _Yrh olunur. Burada hYqiqYtdir/yanl1_d1r YvYzinY bir-biri ilY dz gYlmY/gYlmYmY ifadYsindYn istifadY etmYk mYqsYdY mvafiq olar. NYhayYt, praqmatik hYqiqYtdY shbYt qoyulmu_ mYqsYdlYrY atmaqda mlahizYlYrin sYmYrYliliyi/sYmYrYsizliyindYn gedir. Yalan anlay1_1 mYnas1na grY  yalan mYlumat vermY anlay1_1na yax1nd1r. Yalan hYmi_Y subyektin qYrYzliyi ilY bal1d1r. Yalan mYlumat isY _urlu vY ya qeyri-_uri olaraq verilir. Bununla belY, o, yalan olaraq qal1r.  Yalan mYlumat vermY anlay1_1 bu mYnada  yalan anlay1_1ndan fYrqlYnir. Bundan ba_qa, onda informasiyan1n trlmYsi prosesi, yYni kommunikativ mYqam klgYlYndirilir.  Yalan mYlumat vermY obyektiv olaraq yalan biliyin hYqiqi, obyektiv olaraq hYqiqi biliyin yalan kimi trlmYsidir. Yalan mYlumat vermYnin nvlYrindYn biri  gizlYdYrYkdYn yalan d1r. Totalitar siyasi rejim a_a1dak1 instansiyalar1n yol verilmi_ sYhvlYri, uursuzluqlar1 gizlYdYrYk  yuxar1 ya yaln1z yax_1 informasiya barYdY mYlumat vermYk niyyYtini _YrtlYndirir. Yuxar1 orqanlar isY bu cr praktikan1n qar_1s1n1 alm1rlar.  GizlYdYrYkdYn yalan ktlYvi informasiya vasitYlYrinY dY daxil olur. slindY bhran, tYnYzzl m_ahidY olsa da,  uurlu tYrYqqi illziyas1 formala_1r. 0ndi dY yan1lma fenomeninY nYzYr salaq. BelY bir fikir mvcuddur ki, guya elm yaln1z vY yaln1z hYqiqYtlYrlY, z dY obyektiv hYqiqYtlYrY YmYliyyatlar apar1r. Dahi fizik Lui de Broyl yaz1rd1:  ElmlY mY_ul olmayan insanlar1n z ox vaxt d_nrlYr ki, elm hYmi_Y tam mtYbYr mddYalardan xYbYr verir. Bu insanlar hesab edirlYr ki, elmi i_ilYr z qYnaYtlYrinY dan1lmaz faktlar Ysas1nda gYlirlYr vY, demYli, sYhvlYri istisna edYrYk inamla irYli add1mlay1rlar. Lakin masir elmin vYziyyYti, elYcY dY elmlYrin kemi_ tarixi gstYrir ki, mYsYlY tamamilY ba_qa crdr . Elmi idrakda fakt vY nYzYriyyYlYrlY yana_1 psevdofaktlara, psevdonYzYriyyYlYrY rast gYlmYk olur. Burada hYm yalan mYlumat vermY, hYm dY yalan yer alm1_ olur. Yan1lma znYmYxsus nYzYri-idraki hadisYdir. O, qYrYzsiz olaraq mhakimYlYrin vY ya anlay1_lar1n obyektY uyun gYlmYmYsidir. QYrYzsizlik xassYsi onu yalan vY yalan mYlumat vermYdYn Ysasl1 _YkildY fYrqlYndirir. Yan1lmalar1n Ysas1nda yalan mYlumat vermY dY ola bilir, lakin onlara ba_qa faktlar da sYbYb ola bilir. ElmdY, tYbiYt_nasl1qda yan1lmalar1n YmYlY gYlmYsinin sYbYblYri mxtYlifdir. Qnoseoloji sYbYblYrdYn hYqiqYt axtar1_1n1n xarakterini qeyd etmYk olar. O, hYmi_Y fYrziyyYlYrin, hipotezlYrin irYli srlmYsi ilY bal1d1r. Subyekt ona namYlum olan sahYyY art1q mYlum olan faktlara Ysaslanan ilkin tYsYvvrlYrlY YlaqYlidir. Lakin mYlum olanlar Ysas1nda namYlum sahYni he dY hYmi_Y dzgn _Yrh etmYk olmur. Qnoseoloji amillYrY hYminin yrYnilYn obyektlYrin ox_axYliliyi, onlar1n bYzYn birtYrYfli Yks olunmas1 aiddir. HissY tam, bir tYrYf, bir element  btv bir sistem kimi qavran1l1r ( bu mYnada i_11n mahiyyYti haqq1nda biliklYrin inki_af1n1 xat1rlatmaq yerinY d_Yr  burada YvvYlcY daxili ziddiyyYtin bir, sonra da digYr tYrYfi dYrk olunurdu). NYticYdY YldY olunmu_ ilkin hYqiqYt qeyri-hYqiqYtY transformasiya edir. Alim daim qnoseoloji xarakterli kolliziyalarla zlY_Y bilir.  ElmdY btn Ysasl1 ideyalar reall1qla bizim onu dYrk etmYk cYhdlYrimiz aras1ndak1 dramatik mnaqi_YdY meydana gYlmi_dir.  HYqiqYt axtar1_1nda qa1lmaz olan fYrziyyYlYr z-zlyndY nY doru, nY dY yaland1rlar: bir-birindYn onlar mtYbYrlik dYrYcYsinY grY fYrqlYnirlYr. Lakin mxtYlif sosial mYnafelYri gdYn subyektlYr bu fYrziyyYni hYqiqYt sYviyyYsinY yksYltmYyY qadirdirlYr. HYqiqYt hadisYlYrin zYrindY olmay1b onlar1n dYrinliklYrindY gizlYnir. Buna grY dY mxtYlif fYrziyyYlYr, ehtimallar irYli srlr. Onlar yoxlan1l1r, s1naqdan keirilir. Bu an yan1lmalara, sYhvlYrY yol verilY bilYr. Akademik P.L.Kapitsa qeyd edirdi ki, alim sYhvY yol verY bilYr; sYhvlYr yalan1 elm deyil.  Yalan1 elm sYhvlYri boynuna almamaqd1r. DemYk olar ki, sYhvlYr hYqiqYtin dialektik axtar1_ suludur. Onlar1n zYrYri _i_irdilmYmYli, xeyiri isY azald1lmamal1d1r . Btn alimlYr hYqiqi bilik qar_1s1nda bYrabYrhquqludurlar. He bir alim, he bir cYrYyan vY ya mYktYb elmdY inhisar1l1q iddias1nda ola bilmYz  nY hYqiqYtY doru irYlilYyi_ zaman1, nY dY ki, onu zY 1xard1qdan sonra. Yan1lmalar onlar1 meydana gYtirmi_ amillYrY, onlardak1 informasiyan1n mtYbYrlik dYrYcYsinY, biliyin inki_af1ndak1 roluna grY mxtYlif ola bilir. Elmin inki_af1nda yan1lmalar1n rolu birmYnal1 deyildir. slindY hYr bir yan1lma bizi hYqiqYtdYn uzaqla_d1r1r, dYrketmYyY maneilik trYdir. sl alim he vaxt onu bilYrYkdYn qurmur. O, znn konstruksiyas1n1n vY ya onun hans1 bir hissYsinin dzgn olmad11n1 yaln1z fYrz edY bilir. Lakin o, ox vaxt z konstruksiyalar1n1n dzgn olduuna Ymin olur. Yan1lmalar elmin sonrak1 hYrYkYti n 1x1_ nqtYsi olan problemli situasiyalar1n yarad1lmas1na sYbYb ola bilir. Misal olaraq kvant mexanikas1n1 gYtirmYk olar. Onun yarad1lmas1 n elektronun atom nvYsi Ytraf1nda klassik orbit zrY hYrYkYt edYn klassik obyekt kimi modeli xsusi YhYmiyyYt kYsb edirdi. z-zlyndY elektron haqq1nda bu cr tYsYvvrlYr yan1lma idi, lakin mYhz bu tYsYvvrlYr bir s1ra prodlemlYri formulY etmYk imkan1 verdi. A_a1dak1 suallar meydana gYldi: elektron niyY davaml1 orbitY malik olub atom nvYsinin zYrinY d_mr? Onun _alanmas1n1n diskret xarakteri nY ilY izah olunur? vY s. Bu suallar1 cavabland1rmaq zYrurYti YvvYlcY Borun kvant postulatlar1n1n formulY edilmYsinY, sonra da kvant mexanikas1n1n yaranmas1na sYbYb oldu. NYticYdY elmdY elektronlar1n klassik orbitlYri haqq1nda tYsYvvrlYrin z aradan qald1r1ld1. Lakin bu, yeni elmi nYzYriyyYnin meydana gYlmYsinY dY sYbYb oldu. Yalan1 kimyan1n da verdiyi nYticYlYr mYlumdur. BtvlkdY yan1lma olsa da, onun dYrinliklYrindY sonralar hYqiqi ideyalar statusunu alm1_ ideyalar inki_af edirdi. Yalan1 kimya bir ox elementlYrin xassYlYrinin kY_finY sYbYb olmu_, nYticYdY hYqiqi kimyan1n binvrYsini qoymu_ olmu_du. Yan1lmalar problemli situasiyalar1n yaranmas1na, problemlYrin hYllinin dzgn yollar1n1n tap1lmas1na sYbYb olur. Elmin tarixi sbut edir ki, hYqiqYtY yol yan1lmalardan keir. Onlar idrakda irrasional ba_lan1c yox, YksinY, elmin arxalanaraq hYqiqYtY doru irYlilYdiyi zYruri pillY olmu_dur. IV Bu problem oxdand1r ki, mvcuddur antik dvrdYn ba_layaraq fYlsYfYnin btn inki_af mYrhYlYlYrindY bu problem mvcud olmu_dur. tYn Ysrin bYzi filosoflar bu fikirdY idilYr ki, biliyin obyektiv hYqiqiliyi haqq1nda mYsYlYnin birmYnal1 hYlli n elY bir mhkYm tYmYl yoxdur. Buna grY dY onlar skeptisizmY vY aqnostisizmY meylli olmu_dular. DigYrlYri belY bir meyar1 insan1n duyu vY qavray1_1nda grr, duyulardan al1nan hYr bir mYlumat1n hYqiqi olduunu d_nrdlYr. Lakin duyular1m1zla bilavasitY bYlli olan _eylYrlY nYinki mrYkkYb inki_af etmYkdY olan elmi-nYzYri sistemi, hYtta he bir mumi mhakimYni dY sbut etmYk olmur. Ax1 hYr bir mumi mhakimY sonsuz sayda tYk predmetlYri YhatY edir. M_ahidYlYrin say1na baxmayaraq, o, btn hallar1 YhatY edY bilmYz. MYsYlYn,  Btn insanlar lmYyY mYhkumdur hkmn ayr1-ayr1 insanlar1n lmn m_ahidY etmYklY sbut etmYk olmaz. Sbut n tYkcY haz1rda ya_ayan deyil, gYlYcYkdY dY dnyaya gz aacaq insanlar1n lmn gzlYmYk laz1m gYlYr. Bundan ba_qa, bir ox elmi-nYzYri mddYalar insanlar1n duyular1 ilY birba_a qavran1lmayan obyektlYr barYsindY deyilir. Buna grY dY hYqiqYtin meyar keyfiyyYtindY duyu vY qavray1_1n Ysas gtrlmYsi uursuzluqla nYticYlYnmi_dir ki, bu da mumiyyYtlY bu cr meyar1n olmas1na _bhY yaratm1_, skeptisizmY gYtirib 1xarm1_d1. BYzi filosoflar hesab edirdilYr ki, biliyin mtYbYrliyini hYqiqiliyi bYlli olan, ayd1nl11 vY ziddiyyYtsizliyi _Yksiz olan bir-neY Yn mumi mddYadan 1xarmaqla sbut etmYk olar. Lakin real gerYklikdY ayd1n, sbuta ehtiyac1 olmayan bu cr mddYalar yoxdur. TYfYkkrn ayd1nl11 isY biliyin obyektiv hYqiqYt olmas1n1n sbutu n hYddindYn art1q etibars1z meyard1r. Evklidin be_inci postulat1 ox ayd1n grnrd. Lakin N.Lobaevcki znn yeni hYndYsYsindY mYhz Evklidin be_inci postulat1na zidd olan mdYdadan 1x1_ edYrYk bizi YhatY edYn mYkan haqq1nda obyektiv hYqiqi biliyY nail oldu. Masir elm he bir nYzYri mddYan1 z znY mYlum olan bir _ey kimi qYbul etmir. O, YvvYllYr mqYddYs hesab olunan hYr bir fikri _bhY alt1na al1r, vY, YksinY, tamamilY alagYlmYz fikirlYri 1x1_ prinsiplYri kimi irYli srr. Bir qayda olaraq yeni mddYalar ayd1n yox, qeyri-adi grnr. BelYliklY, Yn mumi mddYalar1n nY hissi m_ahidYsi, nY dY ki, ayd1nl11 biliyin hYqiqiliyinin meyar1 ola bilmYz. Btn bu konsepsiyalar1n Ysas at1_mayan cYhYti onda idi ki, onlar biliyin hYqiqiliyinin meyar1n1 biliyin zndY, onun ba_qalar1 ilY mqayisYdY stn hesab olunan hans1sa bir xsusi mddYalar1nda axtar1rd1lar. K.Marks hYqiqYtin meyar1n1 subyekt YrivYsindY axtarmaq cYhdlYrinin kifayYt etmYdiyi qeyd edirdi. Ard1c1l materializm burada subyektivliyin rolunun a1q-a_kar _i_irdilmYsi ilY zlY_mi_ olurdu. ElY bir meyar tapmaq laz1m idi ki, o, birincisi, biliklY bilavasitY YlaqYli olsun, onun inki_af1n1 _YrtlYndirsin, amma z bilik olmas1n, ikincisi, bu meyar Yn mumiliklY bilavasitY qerYkliyi zndY bilY_dirmi_ olsun. Bu meyar praktika fenomenidir. Praktikada subyekt, onun bilik vY iradYsi i_tirak edir. Praktikada obyektiv vY subyektiv olan vYhdYtdYdir. mumilikdY praktika obyektiv maddi prosesdir. O, obyektiv qanunlar zrY inki_af edYrYk tYbii proseslYrin davam1 kimi xidmYt edir. Bununla belY idrak subyektivliyini itirmir. Praktika zndY biliyi birlY_dirir. O, yeni biliyi yaratmaa qadir olmaqla onun Ysas1 vY son mYqsYdi kimi 1x1_ edir. Praktikan1n zndY hissi konkretlilik, bilavasitY gerYklik vY Yn mumilik (mahiyyYt, mahiyyYt qanunlar1) bir araya gYtirilmi_dir. NYzYriyyYnin hYqiqiliyi vY ya qeyri-hYqiqiliyi haqq1nda mYsYlYni hYll edYrkYn onu praktika ilY YlaqYdY nYzYrdYn keirmYk laz1md1r. K.Marks yaz1rd1 ki, insan tYfYkkrnn predmetli hYqiqYtY malik olub-olmamas1 nYzYri yox, praktiki mYsYlYdir. Praktikada insana z tYfYkkrnn hYqiqiliyini, yYni gerYkliyini sbut etmYlidir. Praktikadan tYcrid olunmu_ tYfYkkrn gerYk olub-olmamas1na dair mbahisY sxolastik mYsYlYdir. Ictimai vY tYbiYt elmlYrindY hYqiqYtin meyar1 mumiyyYtlY praktika yox, onun mYyyYn nvlYridir. MddYalar1n1n universall11, mumiliyi ilY seilYn fYlsYfY sahYsindY dY praktika znY yer al1r, lakin bu, art1q praktikan1n spesifik nv yox, gndYlik, istehsal vY sosial-siyasi praktika da daxil olmaqla mumilikdY insanlar1n tarixi praktikas1d1r. Praktikadan ba_qa, elmi idrakda hYqiqYtin ba_qa meyarlar1 da var. Onlar praktikan1n hYqiqYti vY ya yan1lman1 tYyin edY bilmYdiyi yerlYrdY YhYmiyyYt kYsb edir. Onlar1n aras1nda mYntiqi meyar xsusilY qeyd olunmal1d1r. Burada o, formal-mYntiqi meyar kimi ba_a d_lr. O, fikrin mYntiqi ard1c1ll11n1, onun formal mYntiq qanunlar1na YmYl etmYsini tYlYb edir. MhakimYlYrdY vY ya konsepsiyan1n strukturunda mYntiqi ziddiyyYlYrin a_kar edilmYsiyan1lma vY ya sYhvin gstYricisidir. Masir formal mYntiq bir ox elmlYrdY, xsusYn dY, riyaziyyatda ox byk nfuza malikdir. NYzYri tYbiYt_nasl1qda, ictimai elmlYrdY vY fYlsYfYdY aksioloji meyar, yYni mumdnyagr_, mummetodoloji, sosial-siyasi, mYnYvi-etik vY estetik prinsiplYrY mraciYt etmY xsusi yer tutur. Lakin hYqiqYtin Yn etibarl1 meyar1 praktikad1r. Praktika hYqiqYtin hYm mYntiqi, hYm aksioloji, hYm dY digYr meyarlar1n1n Ysas1n1 tY_kil edir. ElmdY mhakimY vY konsepsiyalar1n hYqiqiliyinin btn mYyyYnlY_dirmY sullar1 (istYr formal-mYntiqi yoxlama, istYr mumfYlsYfi metodologiya ilY YlaqYlYndirmY, istYr intersubyektivlik (ham1 n YhYmiyyYtlilik), istYrsY dY intuitiv duyu) sonda bir s1ra vasitYli hYlqYlYrlY praktika ilY balanm1_ olur. Bu mYnada demYk olar ki, praktika  hYqiqYtin Ysas meyar1d1r. HYqiqYtin sbutu ilY biliyin hYqiqiliyinin yoxlanmas1n1 bir-birindYn fYrqlYndirmYk laz1md1r. Sbutda hYqiqYtin praktikada s1naqdan kemYsi, mYntiqi ziddiyyYtsizliyi, aksioloji dYyYri barYdY istinadlar olur. BYzYn natamam sbutlara da rast gYlinir. mumiyyYtlY, hYqiqYtin sbutu ilY onun yoxlanmas1n1 eynilY_dirmYk olmaz, nki sbutetmY sulu hYqiqYtin formala_mas1 prosesinY daxildir. HYqiqYtin yoxlanmas1 isY sbutun praktiki vY ya riyazi-mYntiqi olmas1ndan as1l1 olmayaraq sonda praqmatik xarakter da_1y1r. Praktika hYm digYr meyarlarla YlaqYli olduundan, hYm dY hYqiqYtin hYm mtlYq, hYm dY nisbi (mYyyYn vY qeyri-mYyyYn) meyar1n1 tY_kil etdikdYn dialektik meyar kYsb edir. Praktika hYqiqYtin Ysa meyar1 olduundan mtlYq meyar kimi dYyYrlYndirilY bilYr. Biliyin obyektivliyini sbut etmYklY praktika onun mtlYq olmas1n1 da sbut edib bununla da aqnostisizmin Ysass1z olduunu nmayi_ etdirir. Bununla belY hYqiqYtin meyar1 kimi praktika qeyri-mYyyYn, nisbi xarakter da_1y1r. ShbYt yaln1z nisbi hYqiqYtlYrin vY onun hdudlar1nda mtlYq hYqiqYtin sbuta yetmYsindYn gedir. ShbYt hYminin ondan gedir ki, praktika donmu_, mistik bir hadisY olmay1b daima inki_af edir. O, hYm yksYk sYviyyYdY inki_af etmi_, hYm dY zYif inki_af etmi_ ola bilir. Praktikan1n z tarixYn mYhduddur. Hans1 biliyin hYqiqi, hans1n1n isY yanl1_ olmas1n1 mYyyYn edYn praktika mtlYq yox, nisbi mYnada, mYyyYn formada 1x1_ edir. Praktikan1n inki_af sYviyyYsi bYzYn hYqiqYti mYyyYn etmYk imkan1 vermir.  Praktikan1n mYhdud formalar1 _YraitindY ya_ayan insanlar onlar1n mYhdud olduunu dYrk etmYyib onlar1 YbYdi vY dYyi_mYz kimi qYbul edirlYr. BelYliklY dY onlar yan1lmalar1n YsirinY evrilib praktikan1n vY idrak1n irYliyY doru hYqiqi hYrYkYtini dY yanl1_ kimi qavray1rlar...Praktika konkret biliyin tYrkibindYki hYqiqYti yan1lmadan lakmus ka1z1 tur_unu qYlYvidYn ay1rd11 kimi tez bir vaxtda ay1ra bilmir . BelYliklY, hYqiqYtin meyar1 inki_afda olan praktikad1r. 0nki_afda gtrlm_ praktika elmin mddYalar1n1n obyektiv (demYli, mtlYq) hYqiqYt olduunu sbut edir. HYqiqYti yan1lmadan fYrqlYndirmYyin Ytin olmas1 o demYk deyildir ki, hYqiqYt yoxdur vY ya bu hYqiqYtin hYcmi dYyi_mir. HYqiqYt var, lakin o, formala_ma prosesindYdir. MtYbYr (vY ya ehtimal) biliyin tYrkibindY olan obyektiv hYqiqYtin elementlYri biliyin inki_af istiqamYtlYrini mYyyYn edir. ElmdY hYqiqi biliyin hYcmi fasilYsiz olaraq art1r. Bu art1m1n Ysas1nda praktikan1n fasilYsiz olaraq inki_af1 vY insan zYkas1n1n idraki fYaliyyYtinin fYalla_mas1 durur. gYr yan1lmalar1n subyektivlikdYn YmYlY gYlmYsi dzgndrsY, onda hYqiqYti yan1lmalardan ay1rmaq da subyektivliyin kmYyi, subyektiv fYall11 ilY mmkndr. V Ham1ya mYlumdur ki, elmin Ysas mYqsYdi hYqiqi biliyi YldY etmYkdir. Buna grY dY elmi biliyin qurulu_u vY inki_af1n1 ara_d1ran elm fYlsYfYsindY hYqiqYt anlay1_1n1n mYrkYzi yerlYrdYn birini tutmal1d1r. Lakin bu he dY belY deyildir. HYtta son illYrin fYlsYfi-metodoloji YdYbiyyat1nda hYqiqYt anlay1_1na demYk olar ki, rast gYlinmir. NY qYdYr ki, hYqiqYt anlay1_1ndan mumi vY qeyri-mYyyYn mYnada istifadY olunurdu, onun istifadYsindY elY bir Ytinlik yaranm1rd1. Sanki elmi bilik bizY gerYkliyin bu vY ya digYr dYrYcYdY adekvat mYnzYrYsini verir. Lakin XIX Ysrin sonu-XX Ysrin YvvYllYrindY elmin inki_af1, elm dilinin mYntiqi-semantik tYhlil vasitYlYrinin meydana gYlmYsi klassik hYqiqYt konsepsiyas1 qar_1s1nda ciddi problemlYr qoymu_du. Fizikada klassik elmin materiya, zaman vY mYkan haqq1nda fundamental tYsYvvrlYrinY yenidYn bax1lmas1 ilY YlaqYdar ba_ vermi_ inqilab gstYrdi ki, yz illYr YrzindY he bir _bhY dourmayan, praktikada geni_ tYtbiq olunan vY insan fYaliyyYtinin nYhYng materiallar1nda z tYsdiqini tapan nYzYriyyYlYr buna baxmayaraq szn Ysl mYnas1nda doru deyildirlYr. gYr indiyYdYk klassik konsepsiya sYrt hYqiqYt-yalan dixotomiyas1na arxalanm1_d1rsa, kvant mexanikas1 vY nisbilik nYzYriyyYsinin meydana gYlmYsi ilY YlaqYdar bu dixotomiyan1 YhYmiyyYtli _YkildY yum_altmaq laz1m gYldi. lbYttY, 300 il bundan YvvYl kainat1n geosentrik mYnzYrYsinin yanl1_ olmas1 a_kar edildiyi kimi, bu dixotomiya nqteyi-nYzYrdYn klassik mexanikan1n da sadYcY yalan konsepsiya olduu mYlum oldu. Lakin Kopernik inqilab1 nYticYsindY geosentrizm sadYcY yan1lma kimi rYdd edilmi_disY, klassik mexanika elmdY  son hal , nisbYtYn az srYt vY makroproseslYr alYmindY dzgn say1lan natamam hYqiqYt kimi qald1. Dnayada ba_ verYn inqilabi dYyi_ikliklYrlY birgY Q.Freqenin, B.Rasselin, L.Vitqen_teynin vY b. YsYrlYrindY intensiv _YkildY mYntiqi-semantik apparat i_lYnmYkdY idi. HYqiqYt nYzYriyyYsi n bu, alYm haqq1nda elmi tYsYvvrlYrin dYyi_YmsindYn dY YhYmiyyYtli idi. Semantik nYzYriyyYlYrin qurulmas1, oxluqlar nYzYriyyYsinin paradokslar1n1n tYhlili, hipotetik-deduktiv nYzYriyyYnin strukturunun dYqiq tYsviri, elmin dilinin tYhlilinY olan mara1n artmas1 vY s.  btn bunlar tYdricYn insan biliyinin hYqiqiliyinin mzakirYsinin daha konkret xarakter YldY etmYsinY gYtirib 1xard1: elmin mYntiqi-semantik dilinY arxalanaraq hYqiqYt problemini biliyin ayr1-ayr1 elementlYri olan cmlY vY nYzYriyyYlYrY dair nYzYrdYn keirmYyY ba_lad1lar. MYsYlYyY bu cr, yYni daha konkret yana_d1qda dYrhal mYlum oldu ki, mYsYlYn, hYqiqYt anlay1_1 elmin istifadY edY bilYcYyi cmlYlYrin he dY ham1s1 barYsindY i_lYdilY bilmYz. MYsYlYn,  Yuli Sezar sadY rYqYmdir kimi mYnas1z cmlYlYrY onu tYtbiq etmYk olmaz. Bir ox cmlY tiplYri n isY hYqiqYt anlay1_1n1n rYmzi he ayd1n deyil. Dilin mYntiqi-semantik tYhlilinin kmYyi ilY hYqiqYtin klassik anlam1n1n konkretlY_dirilmYsinY vY dYqiqlY_dirilmYsinY doru at1lan mhm add1mlardan biri A.Tarskinin  Formalla_d1r1lm1_ dillYrdY hYqiqYt anlay1_1 YsYri olmu_dur. sYrdY Tarski hYqiqYti metafiziki mahiyyYt kimi yox, d_nlm_ cmlYlYrin malik ola bildiklYri (ola bilmYdiklYri) xassYsi kimi nYzYrdYn keirir. HYqiqYtin klassik anlam1n1n Ysas ideyas1 olan fikrin gerYkliyY uyunluu ideyas1n1 Tarski ayr1ca olaraq hYr bir konkret cmlY n formulY etmYyY cYhd edir. MYsYlYn,  Qar ad1r cmlYsi dorudurmu? Klassik konsepsiya onu belY izah edir:  Bu, o demYkdir ki, bu cmlY gerYkliyY uyundur . Tarski onu dYqiqlY_dirYrYk yaz1r:  Qar ad1r cmlYsi yaln1z qar1n hYqiqYtYn a olduu halda dorudur. Burada bir mYqama diqqYt yetirilmYlidir: Tarskinin nYzYriyyYsindY fikrin gerYkliyY uyunluu ideyas1 ayr1ca cmlYnin onun tYsvir etdiyi gerYklik fraqmentinY, yYni hans1sa bir fakta uyunluu ideyas1na transformasiya edir. Hans1 fakt1n nYzYrdY tutulduuna cmlYnin mYzmununun z i_arY edir. BYs ayr1ca bir cmlYnin vY ya nYzYriyyYnin faktlara uyunluu nY demYkdir? MYntiqi pozitivizmin nmayYndYlYri bu uyunluu cmlYnin vY ya nYzYriyyYnin tYcrbYdY, hisslYrimizin bizY verdiyi mYlumatlarda tYsdiqlYnmYsi kimi _Yrh edirdilYr. MYsYlYn,  A ay1lar _imalda ya_ay1r cmlYsini yaln1z bizY mYlum olan A, B, C ay1lar1n1n ^imalda ya_ad1qlar1 halda mvafiq fakt hesab etmYk olar. Ba_qa szlY, situasuya vY ya onu ifadY edYn  A a ay1s1 ^imalda ya_ay1r cmlYsi mYnim fikrimi tYsdiqlYyir. 0lk YvvYl mYntiqi pozitivistlYr Yn az1 bYzi cmlYlYrin tam vY qYti olaraq sbutuna nail ola bilYcYyimizi d_nrdlYr. Onlar1n fikirlYrinY grY, belY cmlYlYrin faktlara uyun gYldiyini, yYni doru olduunu hesab etmYk olar. Lakin tezliklY mYlum oldu ki, elmi cmlYlYr vY ya nYzYriyyYlYr barYsindY bunu demYk olmaz. Bu halda sonsuz sayda ayr1-ayr1 hallar1 yoxlamaq laz1m gYlYcYkdir. Ayd1nd1r ki, bu, mmkn deyil. Biz cmlYmizin vY ya nYzYriyyYmizin yaln1z czi tYsdiqini nYzYrdY tuta bilYrik. DemYli, cmlYnin vY ya nYzYriyyYninin doruluuna tam Ymin ola bilmYrik. HYqiqYtYn dY, ^imalda nY qYdYr a ay1 axtarsaq da, he vaxt dYqiqliklY Ymin ola bilmYrik ki, belY bir ay1 bizdYn gizlYnYrYk Afrikada da ya_ay1r. Buna grY dY mYntiqi pozitivistlYr mumiyyYtlY hYqiqYt anlay1_1n1 rYdd edib onun yerinY natamam, czi tYsdiqlYnmY anlay1_1n1 qoydular. mumilikdY verifikasionizm, xsusYn dY onun tYsdiqetmY anlay1_1 K.Popper tYrYfindYn tYnqid edimi_dir. gYr sbutetmY he vaxt bizi hYqiqYt bax1mdan arxay1n etmirsY, onda o, nYyY laz1m? gYr insan istYsY, ox _eyi sbut edY bilYr. Buna grY sbutetmYnin he bir mYnas1                          ! " # $ % & ' ( ) * + , - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ; < = > ? @ A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z [ \ ] ^ _ ` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z { | } ~ yoxdur. PopperY grY, biz faktlar1n kmYyi ilY cmlYlYrimizi vY ya nYzYriyyYmizi tYkzib edY bilYrik. Bundan sonra biz tam Ymin ola bilYrik ki, qar_1m1z1dak1 yaland1r. Sbuta yetmY doruluun _Yksiz YlamYti ola bilmYz, nki sbutetmY qYti ola bilmYz. Amma tYkzibetmY, yYni nYzYriyyY ilY fakt aras1ndak1 ziddiyyYt qYti olub yalan1n _Yksiz meyar1d1r. 0stYnilYn cmlY vY ya nYzYriyyYni tYkzib etmYk n bir fakt kifayYtdir. Buna grY dY tYkzib etmYk ox asand1r. K.Popperin YsYrlYrindY hYqiqYt anlay1_1ndan geni_ istifadY olunur. O, Ymni idi ki, insan cmlY vY nYzYriyyYlYrimizin yalan olduunu asanl1qla tYyin edY bilYr. BYs biz yanl1_ nYzYriyyYlYri niyY rYdd edirik? NY vaxtsa doru nYzYriyyYni qurmaq midi ilY. Popperin fikirlYrinY grY, elm n hYqiqYt ideyas1 hardasa alimlYri tYkzib olunmu_ nYzYriyyYlYri rYdd edib yenilYrini yaratmaa tYhrik edYn tYnzimlYyici ideal kimi 1x1_ edir. Popper hYqiqYti ba_1n1 buludlar rtm_ da zirvYsi ilY mqayisY edir. Biz daima bu zirvYyY can at1r, lakin he vaxt mYhz bu zirvYyY nail olduumuza tam Ymin ola bilmYrik.  BelYliklY, sYhv ideyas1n1n vY ya sYhvY yol vermYk qabiliyyYtinin znY bizim, ox gman ki, nail olmad11m1z standart kimi obyektiv hYqiqYt ideyas1 daxildir.(MYhz bu mYnada hYqiqYt ideyas1 tYnzimlYyici ideya kimi 1x1_ edir) . Popper elmi biliyin tYhlilindY hYqiqYt anlay1_1ndan istifadY etsY dY, hYqiqYtdYn burada yaln1z solun klgY qal1r. HYqiqYt burada bizim aktual olaraq YldY edY bilYcYyimiz hYqiqi, doru bilik yox, Ylatmaz qeyri-mYyyYn ideal kimi anlan1r. Lakin metodoloji nqteyi-nYzYrdYn nYzYriyyY ilY faktlar aras1ndak1 ziddiyyYt he dY nYzYriyyYnin yanl1_l11n1n dYlili kimi nYzYrdYn keirilmYmYlidir. Hans1sa bir fakt1 a_kar etmYk n apar1lan eksperimental prosedurlara bir qayda olaraq bir yox, bir-neY nYzYriyyY daxil edilir. 0stifadY etdiyimiz cihaz vY alYtlYr zlYri dY mYyyYn nYzYri tYsYvvrlYrY arxalan1r. NYzYriyyYni faktla YlaqYlYndirYn vY onlar1n aras1nda ziddiyyYt mYyyYn edYn mlahizYlYrY ox vaxt YlavY fYrziyyYlYr, cmlYlYr, konkret mYlumatlar1n tYsviri vY s. daxil edilir. Fakt1n YldY edilmYsi, _Yrhi nYzYriyyY ilY mqayisYsi prosesindY i_tirak edYn btn bu elementlYrdY sYhvlYrY, qeyri-dYqiqliyY yol verilY bilYr. Bu isY fakt1n zn _bhY alt1na ala vY ya onun nYzYriyyY ilY ziddiyyYtY girdiyini yanl1_ edY bilYr. Buna grY nYzYriyyY faktla ziddiyyYtY girdikdY ziddiyyYti yaln1z etiraf etmYk olar. Lakin onun nY ilY _YrtlYndiyini, yYni nYzYriyyYnin yanl1_ olmas1ndan yoxsa fakt1n kobudluundan irYli gYldiyini sylYmYk olmaz. Buna grY dY sbuta yetmY dourluun Ysas1 ola bilmYdiyi kimi, tYkzibolunma da hYlY yanl1_l11n Ysas ola bilmYz. gYr nYzYriyyYlYrimizin nY doruluunu, nY dY yanl1_ olduunu mYyyYn edY bilmiriksY, elmin metodologiyas1na laz1m olmad11ndan hYqiqYt anlay1_1 metodoloji konstruksiyalardan kYnarla_d1r1lmal1d1r. XX Ysr elm fYlsYfYsinin apar1c1 nmayYndYlYri olan T.Kunun, S.Tulminin, .Lakato_un vY b. YsYrlYrindY hYqiqYt anlay1_1na rast gYlinmir. P.Feyerabend hYqiqYti mYrdimYzar monstr elan edir. Onun fikirlYrinY grY, insan azadl11n1 mYhdudla_d1ran digYr zYka Yjdahalar1 kimi, o da elmdYn vY fYlsYfYdYn 1xar1lmal1d1r. Bununla YlaqYdar a_a1dak1lar1 qeyd etmYk olar. HYqiqYtin klassik konsepsiyas1 uzun mddYt dYrketmY, xsusYn dY elmi idrakla bal1 problemlYrin hYllini tYmin edirdi. Lakin elmin tYhlilinin yeni vasitYlYrinin meydana gYlmYsi, onun ayr1-ayr1 nYzYriyyYlYr, cmlYlYr, izah, yoxlama prosedurlar1 vY s. sYviyyYsindY ara_d1r1lmas1na keidlY YlaqYdar hYqiqYt vY praktika haqq1nda mumi mlahizYlYr z sYmYrYliliyini itirmi_ oldu. HYqiqYtin klassik konsepsiyas1 yenidYn elm fYlsYfYsindY z layiqli yerini tutmas1 n onu inki_af etdirmYk vY konkretlYdirmYk tYlYb olunur . SOSIAL IDRAKIN SPESIFIKASI. MASIR SOSIAL ELMLRIN PARADIQMAL INKI^AFI PLAN Sosial idrak anlay1_1 vY onun spesifikas1. Obyekt-subyekt mnasibYtlYri Sosial idrak1n tYrYfi: >nt>l>ji, qn>s5>l>ji vY 0:si>l>ji. Sosial idrak1n digYr obyektlYrin dYrkindYn fYrqi Paradiqma anlay1_1. Masir sosial elmlYrin paradiqmal inki_af1 DBIYYAT: Abbasov . 0darYetmYnin sinergetik fYlsYfYsi: Yeni dialoq naminY. B., 2006 Abbasova Q., Hac1yev Z. Sosial fYlsYfY. Bak1.  Ayna MYtbu Evi . 2001 Allahyarova T.B. Sinergetika  I. Sinergetik Ontologiya. Bak1. "Elm". 2005 hmYdli C. T. CYmiyyYt, siyasYt, ideologiya. B., 1997 hmYdli C. T. XXI Ysrin paradiqmalar1. BDU-nun 80 illiyinY hYsr edilmi_dir. B., 1999 Qurbanov F. Autopoyezis vY sinergetika: sosial tY_Ykkl metaforalar1. B., 2007 Qurbanov F. ElmY sinergetik yana_ma. B., 2005 I vvYlcY sosial idrak1n spesifikliyinin kklYrinY nYzYr salaq. "Sosial idrak" zlyndY ikimYnal1 anlay1_d1r. BYzi YsYrlYrdY "sosial idrak" dedikdY cYmiyyYt tYrYfindYn bizi YhatY edYn btn alYmin, o cmlYdYn tYbiYtin dYrki, digYrlYrindY isY yaln1z cYmiyyYtin dYrki nYzYrdY tutulur. Biz "sosial idrak" anlay1_1n1 bu ikinci mYnada i_lYdYcYyik. Ins0n idr0:1 mumi q0nun0uyunluql0r0 t0b5dir. Idr0:1n >by5:tinin EsusiyyYtlYri >nun sp5sifi:0s1n1 _YrtlYndirir. S>si0l idr0:1n d0 znYmYEsus E0r0:t5risti:0s1 >nun sp5sifi:0s1n1 tY_:il 5dir. slindY hYr cr idr0: m0hiyyYt 5'tib0rilY s>si0l, ictim0i E0r0:t5r d0_1y1r. Biz isY s1rf s>si0l idr0:d0n, bu 0nl0y1_1n d0r mY'n0s1nd0n d0n1_0c0q, >nun cYmiyyYtY d0ir bili:lYr sist5mindY:i y5rini mYyyYnlY_dirmYyY 0l1_0c01q. S>si0l idr0:1n sp5sifi:0s1 z if0dYsini hYr _5ydYn Y22Yl >nd0 t0p1r :i, bur0d0 >by5:t r>lund0 idr0: suby5:tlYrinin zlYrinin fY0liyyYti 1E1_ 5dir. D0h0 dYqiq d5sY:, ins0nl0r hYm idr0:1n suby5:ti, hYm dY r50l fY0liyyYt gstYrYn _YEslYrdir. Bununl0 y0n0_1, idr0:1n suby5:ti ilY >by5:ti 0r0s1nd0:1 q0r_1l1ql1 Yl0qY dY >nun >by5:tinY 5vrilir. B0_q0 szlY, tYbiYt, t5Eni:i vY digYr 5lmlYrdYn fYrqli >l0r0q, s>si0l idr0:1n >by5:tindY >nun suby5:ti dY i_tir0: 5dir, suby5:t z-zn dYr: 5tmYyY 0l1_1r. HYlY H5g5l znn "T0riE fYlsYfYsi" YsYrindY y0zm1_d1r :i, ins0nl0r z mumdny0 t0riEi dr0m1n1n  t0riEin dY hYm mYlliflYri, hYm dY 0:ty>rl0rd1r, hYm y0r0d1c1l0r1, hYm dY icr01l0r1d1r, demYli, s>si0l idr0:  suby5:tin znY ynYlmi_ idr0:1d1r. MYhz buna grY dY, >, hYm dY s>si0l r50ll11n y0r0d1c1 f0:t>run0 5vrilir. gYr biz, mumiyyYtlY idr0:d0n d0n1_0r:Yn, >nu "g5rY:liyin ins0n b5ynindY:i in'i:0s1" :imi qiymYtlYndiriri:sY, s>si0l idr0:d0n d0n1_0nd0 hYr _5y bir qYdYr fYrqlidir. Dzdr, hYr bir idr0: nv :imi, s>si0l idr0: d0 m0hiyyYt 5'tib0rilY in'i:0s pros5sidir. L0:in bu 0nl0y1_d0:1 "s>si0l" t5rmini >nun mYzmununu bir qYdYr d0r0ld1r vY diqqYti y0ln1z g5rY:liyin :ii: bir hissYsi >l0n ins0n cYmiyyYtinY d>ru ynYldir. slindY isY ins0n z y0r0td11n1n YlindY 0ciz q0l0r0q, >nd0n b0_ 0m00, z-zn dYr: 5tmYyY c0n 0t1r. Bir tYrYfdYn, ins0n vY cYmiyyYt tYbiYtin bir p0r0s1 :imi 1E1_ 5dir, digYr tYrYfdYn isY, bu  hYm cYmiyyYtin, hYm dY ins0n1n y0r0d1c1l11n1n mYhsulu, onl0r1n q0r_1l1ql1 fY0liyyYtinin nYticYsidir. CYmiyyYtdY hYm s>si0l, hYm dY fYrdi qvvYlYr, hYm m0ddi, hYm dY mY'nYvi, hYm >by5:tiv, hYm dY suby5:tiv f0:t>rl0r fY0liyyYt gstYrir. Ins0nl0r1n hYy0t fY0liyyYtindY hisslYr, 5htir0sl0r, 01l, _uri vY bi_uri, r0si>n0l vY irr0si>n0l cYhYtlYr eyni dYrYcYdY YhYmiyyYtY m0li:dir. CYmiyyYt d0EilindY >nun 5lY mEtYlif stru:tur vY 5l5m5ntlYri v0rd1r :i, >nl0r y0ln1z z tYlYb0tl0r1n1n, m0r0ql0r1n1n vY mYqsYdlYrinin hYy0t0 :5irilmYsinY c0n 0t1rl0r. Bu isY, ictim0i hYy0t1n mrY::YbliyindYn EYbYr v5rir. CYmiyyYtin >EtYrYfliliyi vY mEtYlif :5yfiyyYtliliyi s>si0l idr0:1n mrY::Ybliyini vY Ytinliyini, >nun digYr idr0: nvlYrinY mn0sibYtdY sp5sifi:0s1n1 _YrtlYndirir. S>si0l idr0:1n >by5:ti ilY b0l1 Ytinli:lYrY >nun suby5:ti ilY b0l1 sYbYblYri dY Yl0vY >lunur. gYr >by5:tlY b0l1 sYbYblYr >by5:tivdirsY, >nun suby5:ti ilY b0l1 sYbYblYrdY mYyyYn qYdYr suby5:tivli: v0rd1r. E1 s>si0l idr0:1n suby5:ti ins0nd1r. B0Em0y0r0q :i, ins0n cYmiyyYtin bir p0r0s1d1r vY bur0d0 g5dYn btn ictim0i mn0sibYtlYrdY i_tir0: 5dir, y5nY dY nYticY 5'tib0rilY > bir ins0nd1r  znn fYrdi tYcrbYsi vY int5ll5:ti, m0r0ql0r1 vY dYyYrlYri, tYlYb0tl0r1 vY 5htiy0cl0r1 >l0n ins0n. Bun0 grY dY s>si0l idr0:d0n d0n1_0r:Yn, >nun sp5sifi:0s1n1 v5rYr:Yn, _YEsiyyYt f0:t>runu d0 nYzYrY 0lm0q l0z1md1r. n:i cYmiyyYti tY_:il 5dYn fYrdlYr 5yni z0m0nd0 bir _YEsiyyYt :imi f>rm0l0_1r vY in:i_0f 5dirlYr. S>si0l idr0:1n suby5:ti >l0n ins0n cYmiyyYti dYr: 5dYr:Yn, tY:cY fYrd :imi d5yil, hYm dY _YEsiyyYt :imi 1E1_ 5dir. MYhz _YEsiyyYtlYr s0yYsindY cYmiyyYt in:i_0f 5dir, y5ni dYyYrlYr y0r0d1r. T0riE cYmiyyYtin in:i_0f1n0 tY:0n v5rYn, >nu dYyi_dirYn _YEsiyyYtlYri 0z y5ti_dirmYmi_dir. MYhz cYmiyyYt ins0n0 _YEsiyyYt >lm0 im:0n1 v5rir, >nu "s>si0l v0rl10" 5virir. m5ri:0n fil>s>fu T.P0rs>ns _YEsiyyYtin cYmiyyYtdY:i r>lun0 d0ir y0z1r:  S>si0l sist5m fizi:i >rq0nizmdYn ib0rYt >l0n :>n:r5t fYrdY Ys0sl0n1r. Bu fYrd z r>ll0r1 v0sitYsilY s>si0l q0r_1l1ql1 tY'sirlYrdY _YEsiyyYt >lm0q 5'tib0rilY i_tir0: 5dir". NYh0yYt, s>si0l idr0:1n sp5sifi:0s1nd0n d0n1_0r:Yn, >nun s>si0l-t0riEi 0s1l1l11n1 d0 q5yd 5tmY: l0z1md1r. II S>si0l idr0:1n sp5sifi:0s1n1n yuE0r1d0 s0d0l0d11m1z btn f0:t>rl0r1n1n vY tYrYflYrinin cYmi ictim0i hYy0t1n in:i_0f1 h0qq1nd0 mEtYlif nqt5yi-nYzYrlYrin vY nYzYriyyYlYrin y0r0nm0s1n0 sYbYb >lur. Bununl0 y0n0_1, s>si0l idr0:1n sp5sifi:0s1 >nun mEtYlif tYrYflYrinin E0r0:t5rini vY EsusiyyYtlYrini mYyyYnlY_dirir. BYzi fYlsYfi YsYrlYrdY s>si0l idr0:1n tYrYfini gstYrirlYr: >nt>l>Ji, qn>s5>l>ji vY 0:si>l>ji. S>si0l idr0:1n >nt>l>ji (yun0nc0, (ontos)  v0rl1q) tYrYfi cYmiyyYtin v0rl11n1, >nun in:i_0f1n1n q0nun0uyunluql0r1n1 vY t5nd5nsiy0l0r1n1 iz0h 5dir. nt>l>ji tYrYf ins0n1 ictim0i mn0sibYtlYrin bir p0r0s1 :imi s>si0l idr0:1n suby5:tinY 5virir. B0_q0 szlY, ins0n s>si0l v0rl1q :imi idr0:1n suby5:tidir. Ins0nl0r1n s>si0l v0rl1ql0r1n1n m0hiyyYtinY d0ir mEtYlif fi:irlYr mvcuddur. S>si0l idr0:1n t0riEi vY m0sir vYziyyYti dY bund0n EYbYr v5rir. MEtYlif mtYfY::irlYr cYmiyyYtin vY ins0n fY0liyyYtinin v0rl11n1n Ys0s1 :imi mEtYlif f0:t>rl0r irYli srm_lYr. MYs, "Yd0lYtlili: id5y0s1" (Pl0t>n), "il0hi niyyYt" (MqYddYs vqustin), "mtlYq id5y0" (H5g5l), "s>si0l E0r0:t5r" (.Fr>mm), "c>r0fi mhit" (^.M>nt5s:y, P.00d0y5v) vY s. Bu cr nqt5yi  nYzYrlYri >E s0d0l0m0q >l0r, l0:in m0hiyyYt budur :i, >nl0r1n hYr biri cYmiyyYtin v0rl11n1n bu vY y0 digYr tYrYfini Y:s 5tdirir. Ictim0i 5lmlYrin, > cmlYdYn s>si0l fYlsYfYnin vYzifYsi s>si0l v0rl11n mEtYlif f0:t>rl0r1n1 s0d0l0m0ql0 bitmir. lmin Ys0s vYzifYsi s>si0l v0rl11n f>rm0l0_m0s1n1n vY in:i_0f1n1n >by5:tiv q0nun0uyunluql0r1n1 vY t5nd5nsiy0l0r1n1 0_:0r 5tmY:dYn ib0rYtdir. Bur0d0n b5lY bir su0l y0r0n1r: "BYs, grYsYn ins0nl0r1n birgY fY0liyyYtinin mYhsulu >l0n cYmiyyYtdY >by5:tiv q0nun0uyunluql0r vY t5nd5nsiy0l0r mvcuddurmu"? Bu su0l1n birmYn0l1 c0v0b1 hYlY :i y>Edur. L0:in tY:cY >nu q5yd 5tmY: :if0yYtdir :i, hYr h0ns1 bir biliyin 5lm :imi mvcud >lm0s1 n >by5:tiv q0nunl0r >lm0l1d1r. D5mYli, YgYr s>si0l hYy0t1n >by5:tiv q0nunl0r1 >lm0s0yd1, s>si0l 5lm dY >lm0zd1 vY YgYr bu cr q0nunl0r cYmiyyYtdY fY0liyyYt gstYrmYsYydi, >nd0 cYmiyyYt h0qq1nd0:1 5lmi biliyY dY 5htiy0c >lm0zd1. Ins0n z cYmiyyYtinin y0r0d1c1s1 >ls0 d0, nYzYrY 0lm0l1y1q :i, >, bu cYmiyyYti h5dYn y0r0tm0y1b vY tYbiYtdYn :Yn0rd0 h5 nY 5dY bilmYz. D5mYli, tYbiYtin bir p0r0s1 >l0n cYmiyyYt z dY >nun q0nunl0r1n0 t0b5dir. yni z0m0nd0 cYmiyyYtin znn 5lY >by5:tiv q0nunl0r1 v0rd1r :i, ins0n istYr-istYmYz >nl0r0 t0b5 >lur vY >nl0rd0n :Yn0r0 1E0 bilmir. MYsYlYn, DYyYr q0nunu. CYmiyyYtin >by5:tiv q0nunl0r1n1 qYbul 5tmYyYn fil>s>fl0r d0 0z d5yildir. MYsYlYn, I.0nt1n d0v0m1l0r1 >l0n V.Vind5lb0nd vY Q.Ri::5rt iddi0 5dirdilYr :i, cYmiyyYtdY h5 bir >by5:tiv q0nun y>Edur vY >l0 d0 bilmYz, n:i bur0d0:1 btn h0disYlYr fYrdi, tY:r0r>lunm0z E0r0:t5r d0_1y1r. Bun0 grY dY cYmiyyYtdY y0ln1z h0disY vY pr>s5slYr 0r0s1nd0:1 mntYzYm, v0cib vY tY:r0r>lun0n Yl0qYlYri mYyyYn 5dYn >by5:tiv q0nunl0r y>Edur. MahiyyYt etibar1 ilY onlar obyektlY (indiki halda cYmiyyYtlY vY mumiyyYtlY sosial had1sYlYrlY) sosial idrak1n nYticYlYrini eynilY_dirirlYr. (MYhz bu Ys0s0 grY n5>:0nt1l0r tYbiYtdY tY:r0rl0nm0n1n >lduunu q5yd 5dYrY:, tYbiYtY 0id q0nunl0r1 >by5:tiv r50l mvcud :imi qYbul 5dirlYr (n>m>t5ti: :>ns5psiy0), cYmiyyYtdY isY guy0, hYr bir s>si0l h0disY z0m0n, mY:0n, s>si0l-_YEsi 0g5ntlYr, mYqsYdlYr, niyyYtlYr vY s. b0E1m1nd0n tY:cY vY tY:r0rl0nm0y0n >lduql0r1n0 grY, s>si0l 5lmlYri tYsviri bili:lYr 0dl0nd1r1rl0r. Guy0, bur0d0 mYyyYn :rit5riy0y0 grY h0disYlYri qrupl0_d1rm0q, tYfsir 5tmY: vY >nl0r0 5lmi _Yrh v5rmY: mm:n d5yildir (idi>qr0fi: :>ns5psiy0)). N5>:0nt1l0r1n d0v0m1l0r1 bir qYdYr dY irYli g5dYrY:, 5l0n 5tdilYr :i, cYmiyyYtin z y0ln1z bizim tYsYvvrmzdY "0nl0y1_l0r dny0s1" :imi y0_0y1r, >by5:tiv g5rY:li: :imi y>E. slindY isY ins0n1n z :imi, >nun cYmiyyYti dY >by5:tiv, hYr _5ydYn YvvYl tYbii E0r0:t5r d0_1y1r. E1 cYmiyyYt h0qq1nd0 bili:lYr, >nu idr0: >by5:ti :imi yrYnmY tYlYb0t1 cYmiyyYtin zndYn E5yli s>nr0l0r m5yd0n0 gYlmi_dir. Ins0n cYmiyyYti y0r0tm01 q0r_1s1n0 mYqsYd q>ym0m1_d1r :i, biz >nu "tYsYvvrmzdY:i dny0" 0dl0nd1r0q. MYlumdur :i, cYmiyyYt _urlu ins0nl0r1n birliyidir. gYr _ur >by5:tiv bir subst0nsiy0d1rs0, >nd0 ins0nl0r1n _urlu birgY fY0liyyYtinin mYhsulu >l0n cYmiyyYti biz n5cY "suby5:tiv" 0dl0nd1r0 bilYri:? HYminin, YgYr cYmiyyYtdY >by5:tiv q0nunl0r fY0liyyYt gstYrmirsY, >nd0 biz >nun in:i_0f1nd0n n5cY shbYt 00 bilYri:? D5yilYnlYr bunu gstYrir :i, cYmiyyYtin in:i_0f1 s>si0l bili:lYrin in:i_0f1nd0n h5 dY 0s1l1 d5yildir. L0:in b5lY d5mY: dY dzgn >lm0zd1 :i, s>si0l biliyin in:i_0f1 cYmiyyYtin tYrYqqisinY h5 cr tY'sir gstYrmir. :sinY, >nl0r di0l5:ti: vYhdYtdYdir vY biri digYrini _YrtlYndirir. Bu mYsYlYdYn d0n1_0r:Yn, idr0:1n >by5:ti vY suby5:ti 0r0s1nd0:1 di0l5:ti: Yl0qYni, cYmiyyYtin in:i_0f1nd0 0p0r1c1 r>l0 m0li: Ys0s >by5:tiv 0millYri, hYminin bu 0millYrin fY0liyyYtinin nYticYsi >l0n q0nun0uyunluql0r1 d0 0_:0r 5tmY: >lduqc0 v0cibdir. Bu mhm, >by5:tiv s>si0l 0millYr hYr bir cYmiyyYtin Ys0s1nd0 v0rd1r vY >nl0r0 cYmiyyYtin iqtis0di in:i_0f1n1n E0r0:t5ri vY sYviyyYsi, ins0nl0r1n m0ddi m0r0ql0r1 vY tYlYb0tl0r1 d0Eildir. NYin:i 0yr1l1qd0 ins0n, btn bY_YriyyYt idr0:l0 mY_ul >lm0qd0n, z mY'nYvi tYlYb0tl0r1n1 dYmYzdYn YvvYl, znn il:in, m0ddi tYlYb0tl0r1n1 dYmYlidir. Bu vY y0 digYr s>si0l-siy0si vY id5>l>ji stru:turl0r d0 mYyyYn iqtis0di b0zis zYrindY qurulur. MYsYlYn, cYmiyyYtin m0sir siy0si stru:turu ibtid0i iqtis0diyy0t _Yr0itindY m5yd0n0 1E0 bilmYzdi. S>si0l idr0:1n qn>s5>l>ji (yun. gnosis  bili:) tYrYfi isY, idr0:1n z EsusiyyYtlYri ilY b0l1d1r. Il: nvbYdY shbYt >nd0n g5dir :i, s>si0l idr0: Esusi q0nunl0r vY :0t5q>riy0l0r if0dY 5dY bilYrmi, b0_q0 szlY, s>si0l idr0: 5lm st0tusu 0l0 bilYrmi? Bu su0l1n c0v0b1 s>si0l idr0:1n >nt>l>giy0s1n0 y0n0_m0d0 5lm 0d0m1n1n mvq5yindYn, yYni >nl0r1n cYmiyyYtin >by5:tiv mvcudluunu vY >r0d0 fY0liyyYt gstYrYn >by5:tiv q0nunl0r1 qYbul 5dib-5tmYmYsindYn 0s1l1d1r. mumiyyYtlY idr0:d0 >lduu :imi, s>si0l idr0:d0 d0 >nt>l>giy0 >E _5ydY qn>s5>l>giy0n1 mYyyYnlY_dirir. Pr>f. V.N.L0vrin5n:> vY pr>f. V.P.R0tni:>vun r5d0:tYsi 0lt1nd0 0p >lunmu_ "FYlsYfY" :it0b1nd0 s>si0l idr0:1n qn>s5>l>ji tYrYfinY 0_01d0:1 pr>bl5mlYrin hYlli d0Eil 5dilir: ictim0i tYz0hrlYrin idr0:1 h0ns1 y>ll0 hYy0t0 :5irilir; >nl0r1n dYr:>lunm0 im:0nl0r1 vY idr0:1n sYrhYdlYri n5cYdir; s>si0l idr0:d0 ictim0i pr0:ti:0n1n r>lu vY bund0 dYr: 5dYn suby5:tin _YEsi tYcrbYsinin YhYmiyyYti; mEtYlif nvl s>si>l>ji tYdqiq0tl0r1n vY s>si0l 5:sp5rim5ntlYrin r>lu. S>si0l idr0:1n 0:si>l>ji (yun. axios  qiymYtli) tYrYfi dY >nun sp5sifi:0s1n1n 0_:0rl0nm0s1nd0 mhm r>l >yn0y1r. n:i hYr cr idr0:, EsusilY dY s>si0l idr0: mEtYlif suby5:tlYrin qiymYt nmunYlYri, m0r0q vY vYrdi_lYri ilY Yl0qYd0rd1r. QiymYtli y0n0_m0 idr0: pr>s5sinin YvvYlindY  >nun tYdqiq0t >by5:tinin s5imindY 0rt1q zn biruzY v5rir. Bu s5im :>n:r5t suby5:t tYrYfindYn, >nun hYy0ti vY idr0:i tYcrbYsi, fYrdi mYqsYdlYri v0sitYsilY hYy0t0 :5irilir. Bund0n b0_q0, qiymYt tY:cY idr0: >by5:tini d5yil, hYm dY >E v0Et >nun bir >E f>rm0 vY m5t>dl0r1n1, hYminin s>si0l idr0:1n nYticYlYrinin y>zulm0 sp5sifi:0s1n1 d0 mYyyYnlY_dirir. S>si0l idr0:1n qiymYt tYrYfi cYmiyyYtin, >nun 0yr1-0yr1 s>si0l tYz0hrlYrinin mEtYlif 0sp5:tdY vY mEtYlif mvq5dY nYzYrdYn :5irilmYsinY im:0n y0r0d1r. Bununl0 d0, s>si0l f5n>m5nlYrY, d0h0 :>n:r5t, >EtYrYfli vY t0m uyun >l0r0q, s>si0l hYy0t1n d0h0 5lmi iz0h1 hYy0t0 :5irilir. s0s mYsYlY, mEtYlif nqt5yi-nYzYrlYr, y0n0_m0l0r, mvq5lYr vY fi:irlYr Ys0s1nd0 s>si0l h0disY vY pr>s5slYrin in:i_0f q0nun0uyunluql0r1n1 vY >nl0r1n d0Eili m0hiyyYtini zY 1E0rm0qd1r. S>si0l biliyin YhYmiyyYtini nY Y:Yn fYlsYfi fi:ir tYmsililYri, 5yni z0m0nd0 bu YhYmiyyYtin n5cY llmYsini dY iz0h 5tmYyY 0l1_m1_l0r. BYzilYri bunu s>si0l idr0:1n nYticYlYrinin "s0l0m d_ncYyY" uyunluq dYrYcYsi ilY (n0turs>si>l>ql0r) mYyyYnlY_dirir, digYrlYri bu m5y0r r>lund0 s>si0l idr0: nYticYlYrinin ">Eluq" tYrYfindYn qYbul 5dilmYsini Ys0s gtrr, nclYr isY, (pr0qm0ti:lYr) h5s0b 5dirlYr :i, s>si0l idr0: y0ln1z > z0m0n m'tYbYr vY hYqiqi >lur :i, >nun nYticYlYri cYmiyyYtY f0yd0 gYtirsin. GYtirilYn bu fi:irlYrin hYr birindY hYqiqYt p0y1 >ls0 d0, >nl0r1n h5 birini q5yd-_Yrtsiz qYbul 5tmY: mm:n d5yil. vvYl0, >n0 grY :i, "s0l0m d_ncY" 0nl0y1_1n1n Yh0tY d0irYsi vY nfuz5tmY sYviyyYsi nYzYri-5lmi idr0:d0n E5yli mYhduddur. B5lY >l0n tYqdirdY, >, s>si0l idr0:1n ls r>lund0 1E1_ 5dY bilmYz. >Eluq tYrYfindYn qYbul 5dilmY isY, y5nY dY s>si0l idr0:1n m5'y0r1 :imi 1E1_ 5dY bilmYz, >n0 grY :i, t0riEi idr0:d0 uzun z0m0n YrzindY >Eluq tYrYfindYn hYqiqYt :imi qYbul 5dilYn bu vY y0 digYr id5y0n1n s>nr0d0n y0nl1_ >lduu 0_:0rl0n1b. Pr0qm0ti:lYrin mvq5yini dY q5yd-_Yrtsiz qYbul 5tmY: >lm0z. SiniflYrY, str0tl0r0, qrupl0r0, siy0si vY :>rp>r0tiv tYbYqYlYrY blnm_ cYmiyyYtdY v0hid mYn0l1 f0yd0l1l1q 0nl0y1_1 0bsurddur. n:i s0d0l0n0n s>si0l birli: vY qvvYlYrin mYn0f5lYri hYmi_Y 0z vY y0 >E dYrYcYdY, bY'zYn hYtt0 qtbi Y:sli: sYviyyYsindY, fYrqli >lur. S>si0l idr0: q0nunl0r1n1n >by5:tivliyinY dYl0lYt 5dYn 0millYrdYn biri dY 5lY >nd0n ib0rYtdir :i, >nun nYticYlYrinin :imYsY E5yirli vY y0 zYrYrli >lm0s1nd0n, :iminsY mYn0f5yinY uyun vY y0 Y:s >lm0s1nd0n, :iminsY bilib-bilmYmYsindYn 0s1l1 >lm0y0r0q, b0_ v5rYn >by5:tiv pr>s5slYri if0dY 5dirlYr. S>si0l idr0:1n hYr tYrYfi  >nt>l>ji, qn>s5>l>ji vY 0:si>l>ji  z 0r0l0r1nd0 s1E Yl0qYdYdir vY ins0nl0r1n idr0:i fY0liyyYtinin t0m stru:turunu f>rm0l0_d1r1r. Bu mvq5lYrin hYr b0E1m1nd0n s>si0l idr0:1n sp5sifi:0s1 0r0_d1r1l0 bilYr: >nt>l>ji b0E1md0n, bu sp5sifi:0 >nd0n ib0rYtdir :i, btn s>si0l >by5:tlYr ins0n _urund0n 0s1l1 >lm0s0l0r d0, ins0nd0n :Yn0rd0 mvcud >l0 bilmYzlYr. nl0r1 ins0nlar y0r0d1r, l0:in bu y0r0d1c1l1q ins0n1n istYyindYn 0s1l1 b0_ v5rYn bir pr>s5s d5yildir; qn>s5>l>ji b0E1md0n, s>si0l idr0:1n sp5sifi:0s1 zn >nd0 gstYrir :i, bur0d0 suby5:t q0r_1s1n0 idr0: >by5:ti :imi zn q>ymu_dur. T0m Ys0sl0, s>si0l idr0:1 cYmiyyYtin zndYr:i pr>s5si, >nun nYticYlYrini isY cYmiyyYtin mYnli: _uru 0dl0nd1r0 bilYri:; tYbiYt q0nunl0r1nd0n fYrqli >l0r0q, dYr: 5dilYn hYr bir s>si0l q0nun, btvl:dY cYmiyyYtin vY >nun 0yr1-0yr1 qvvYlYrinin mYn0f5yinY birb0_0 t>Eunduun0 grY, t0riEdY bir q0yd0 >l0r0q, s>si0l idr0:1n in:i_0f1 ciddi m0n5YlYrlY r0stl0_1r, >nun in:i_0f1n1 lYngitmY: vY bYl:Y dY y>l v5rmYmY: n irimiqy0sl1 cYhdlYr gstYrilir (dinin ::lYrinin vY s>si0l m0hiyyYtinin 01lm0s1, cYmiyyYtin siniflYrY p0r0l0nm0s1 vY sinfi mYn0f5 mYsYlYsi, h0:imiyyYt vY :tlY vY s. mYsYlYlYr bu qYbildYndir). III 1. Materiyan1n ali hYrYkYt formas1 olduundan cYmiyyYt idrak obyektlYrindYn Yn mrYkkYbidir. Bu sYbYbdYn sosial hadisY vY proseslYrin mahiyyYtini, onlar1n aras1ndak1 qanunauyun YlaqYlYri zY 1xarmaq, bu hadisY vY proseslYrY sYrt sYbYb-nYticY YlaqYlYri mYnas1nda gtrlm_ "qanunauyunluq" kateqoriyas1n1 tYtbiq etmYk Ytindir. BYs cYmiyyYtdY belY obyektiv qanunauyunluqlar vY tendensiyalar mumiyyYtlY mvcuddurmu? Bu sual1n cavabland1r1lmas1ndan sosial elmin znn mmknly haqq1nda sual1n cavabland1r1lmas1 as1l1d1r. gYr sosial hYyat1n obyektiv qanunlar1 mvcuddursa, onda, demYli, sosial elmin z dY mmkndr. Yox, YgYr belY qanunlar mvcud deyilsY, onda cYmiyyYt haqq1nda elmi bilik dY ola bilmYz, nki elm qanunlar Ysas1nda formala_1r. Yuxar1da qoyduumuz suala birmYnal1 cavab hYlY ki, yoxdur. slindY cYmiyyYt (elY insan1n z dY) obyektiv, tYbii Ysaslara malikdir. O, obyektiv olaraq, yYni idrak1n konkret subyektindYn as1l1 olmayaraq yaran1b inki_af edir. ks halda tarixin he bir mumi inki_af xYtti ola bilmYzdi. lbYttY, deyilYnlYr elY ba_a d_lmYmYlidir ki, guya sosial biliyin inki_af1 mumiyyYtlY cYmiyyYtin inki_af1na tYsir gstYrmir. Lakin bu mYsYlYni nYzYrdYn keirYrkYn idrak1n obyekti ilY subyektinin dialektik qar_1l1ql1 tYsirlYrini, cYmiyyYtin inki_af1nda Ysas obyektiv amillYrin apar1c1 rolunu grmYk laz1md1r. Bu amillYrin tYsiri nYticYsindY yaranan qanunauyunluqlar1 da nYzYrY almaq vacibdir. HYr bir cYmiyyYtin Ysas1nda duran bu kimi Ysas obyektiv sosial amillYrY ilk nvbYdY cYmiyyYtin iqtisadi inki_af1n1n sYviyyYsi vY xarakteri, insanlar1n maddi maraq vY tYlYbatlar1 aiddir. TYkcY ayr1ca gtrlm_ bir insan deyil, btvlkdY bY_YriyyYt z idrakla mY_ul olmaqdan, z mYnYvi tYlYbatlar1n1 dYmYkdYn ncY ilkin, maddi tYlYbatlar1n1 tYmin etmYlidir. Bu vY ya digYr sosial, siyasi vY ideoloji strukturlar da yaln1z mYyyYn iqtisadi bazis zYrindY yaran1r. MYsYlYn, cYmiyyYtin masir siyasi strukturu ibtidai iqtisadiyyat _YraitindY yarana bilmYzdi. ^bhYsiz ki, ictimai inki_afa corafi mhitdYn ba_layaraq, dnya haqq1nda subyektiv tYsYvvrlYrYdYk, mxtYlif amillYrin qar_1l1ql1 tYsirlYrini dY nYzYrdYn qa1rmaq olmaz. SYbYb-nYticY YlaqYsini fYrz edYn qanunauyunluq tYsadf istisna edir vY ya Yn yax_1 halda ona ikinci dYrYcYli yer ay1r1r. Yaln1z hans1sa bir tarazl1q vYziyyYtindY olan reall1qlar1 tYrkib elementlYrinY paralamaq, hesablamaq, lmYk, sYbYb-nYticY ard1c1ll11nda yerlY_dirmYk, bu vY ya digYr qanun vY ya qanunauyunluq YrivYsindY izah etmYk mmkndr. Sosial hadisYlYr isY, dinamikliyi, daimi dYyi_kYnliyi, tYsadflYrY meylliliyi ilY fYrqlYnir ki, bu da sYrt determinasiya olunmu_ hans1sa sYbYb-nYticY YlaqYlYri YrivYsindY onlar1n tYhlilini YtinlY_dirir. Tarixi reall1qlardan fYrqli olaraq, masir sosial reall1qlar hYlY ki, ba_ vermi_ faktlara evrilmYmi_dir, daim tY_Ykkl prosesindYdir. Elmi Texniki Inqilab, xsusilY dY 70-80-ci illYrin ikinci yar1s1nda ba_lam1_ Yn yeni texnologiyalar dvr Gdelin bitmi_ qapal1 mYntiqin mmknszlyn Ysasland1ran teoreminin dzgnlyn tYsdiqlYyYn YlavY arqumentlYr verdi. Gdel qeyd etdiyi kimi, YgYr tYbii alYm haqq1nda bu mddYa dzgndrsY, onda sosial-tarixi hadisYlYr bax1m1ndan onun dzgnlynY _bhY ola bilmYz. 0nsan onu YhatY edYn alYmin tYkcY mYhsulu yox, hYm dY daha ox yarad1c1s1 olduundan, cYmiyyYtin inki_af1nda fatalizm, sYrt determinasiya olunmu_ sYbYb-nYticY YlaqYlYri yoxdur, ola da bilmYz. ^bhYsiz, cYmiyyYtin mYyyYn istiqamYtliliyi var, amma onun _urlu _YkildY can atd11 "sYrt YrivYyY al1nm1_" hans1sa bir mYqsYdi yoxdur, ola da bilmYz. Qanunauyunluu ictimai prosesin fatal mqYddYrat1, hans1sa bir yeganY yol ilY irYlilYmYsi kimi tYsvir etmYk dzgn deyil. Burada biz Q. ^tal1n fikri ilY raz1la_1r1q ki, "canl1 alYm haqq1nda universal qanunlar1 yaln1z o mYnada i_lYtmYk mmkndr ki, o, btn canl1lar1 lmY vY paralanmaa mYhkum edir". ksYr sosial hadisYlYrdY sYbYb vY nYticY bir-birinY tYsir gstYrir: sYbYb nYticYni dourur, nYticY isY z nvbYsindY ilkin sYbYbY tYsir gstYrir vY onu transformasiya etmYyY qadir olan mstYqil bir qvvYyY evirir. gYr hYr bir konkret mYqam1 qabaqcadan mYyyYn olunmu_ hans1sa bir vYziyyYtY doru hYrYkYtin 1x1_ nqtYsi kimi nYzYrdYn keirsYk, onda qanunauyunluq real gerYkliklY he bir YlaqYsi olmayan teleologizmY dnr. 0ctimai proses vY hadisYlYrdY qanunauyunluq o demYk deyil ki, o, tYsadfn dY byk rol oynad11 altenativ inki_af istiqamYtlYrini istisna edir. Burada qanunauyunluq onda z ifadYsini tap1r ki, o, tYsadf mYyyYn sYrhYdlYr YrivYsinY al1r. Unutmamal1y1q ki, cYmiyyYtin mtYrYqqi inki_af1nda ba_ vermi_ fasilYlYrY vY hYtta gerilYmYlYrY dair bY_Yr tarixindYn oxlu sayda misallar gYtirmYk olar. Bir szlY, ictimai hYyatda btn hadisYlYr o qYdYr mrYkkYb, rYngarYng, bir-birinY bYnzYmYzdir ki, burada mYyyYn qanunauyunluqlar1 zY 1xarmaq Ytindir. 2. Sosial idrak1n spesifikliyi hYm dY ondad1r ki, burada obyekt qismindY idrak1n subyektlYrinin zlYrinin sosial fYaliyyYti 1x1_ edir. Ba_qa szlY, insanlar1n zlYri idrak1n hYm subyekti, hYm dY obyektidir. SubyektlY obyektin dixotomiyas1 insan1n fYaliyyYti hesab1na aradan qald1r1l1r. FYaliyyYt sosiall11n z-znY yaranan vY z-znY inki_af edYn bir keyfiyyYtidir. Bu keyfiyyYt yaln1z ona grY yaran1r ki, reall1qlardan biri subyektin fYaliyyYt _Yraitini tY_kil edYn fakt kimi 1x1_ edir. Bundan ba_qa, idrak1n subyekti ilY onun obyekti aras1ndak1 qar_1l1ql1 tYsir dY idrak1n obyektinY evrilir. 0nsan vY cYmiyyYt haqq1nda elmlYrdY tYdqiqat1 he vaxt yrYndiyi obyektdYn (z dY son dYrYcYdY dinamik obyektdYn) kYnarda qala bilmYz. Sosial subyektlY obyektin qar_1l1ql1 tYsiri oxtYrYfli xarakter da_1y1r. Bu, birincisi, subyekt-obyekt inteqrasiyas1d1r: subyekt (agent) obyektY elY bir mnasibYtdYdir ki, onun intensiyalar1 vY hYrYkYtlYri sosial hadisYlYrin xarakterinY Ysasl1 tYsir gstYrir; digYr tYrYfdYn, obyekt subyektY elY bir mnasibYtdYdir ki, o, mxtYlif mexanizmlYr vasitYsilY (arxetiplYr, habitus vY s.) sosial subyektin praktikas1na tYsir gstYrir. 0kincisi, predmetli vY mYnYvi varl11n, semantik vY cismani varl11n qar_1l1ql1 tYsiri dY gz qaba1nda olur. Bir szlY, sosial faktlar tYbiYtin dondurulmu_, maddilY_dirilmi_ "faktlar1ndan" fYrqlYnir. Onlar insanlar1n hYrYkYtlYrindYn irYli gYlir vY dinamik xarakter da_1y1r. Burada incYsYnYt YsYrlYri, istehlak predmetlYri, ma_1nlar, qanunlar vY s. hal1nda gzY arpan nYticYlYr qoymaqla sosial transformasiyalara sYbYb olan insani "jestlYr" az rol oynam1r. NYticYlYri onlar1 trYdYn "jestlYrdYn" ay1rmaq sosial reall11n adekvat dYrkinY aparan yolu balamaq demYkdir. Bir szlY, tYbiYt elmlYrindYn, texniki vY digYr elmlYrdYn fYrqli olaraq sosial idrak1n obyektinin zndY YvvYlcYdYn onun subyekti dY yer alm1_ olur. 3. Sosial hadisYlYr ikili xarakter da_1y1r: onlara, bir tYrYfdYn, cismani obyektlYr daxildir, digYr tYrYfdYn, fikri fYaliyyYtin z dY reall1a aiddir. Sosial hadisYlYr onlarda tYkcY real cismani komponentlYrin deyil, hYm dY fiziki fiksasiyas1 mmkn olmayan insan mYnYviyyat1 elementlYrinin olmas1 ilY dY sYciyyYlYnir. Ba_qa szlY, sosial idrakda biz tYkcY maddi deyil (tYbiYt_nasl1qda olduu kimi), hYm dY ideal, mYnYvi mnasibYtlYrlY zlY_irik. Bu mnasibYtlYr nYinki cYmiyyYtin maddi hYyat1n1n konstruksiyas1n1n struktur elementlYridir, onlar hYtta tYbiYtdYki YlaqYlYrdYn daha mrYkkYb, rYngarYng vY ziddiyyYtlidir. Sosial hadisYlYr obyektiv vY subyektiv mYqamlar1 ilY birgY qavran1l1r, yYni hYm insandan as1l1 olmayan fenomen kimi, hYm dY mstYsna olaraq, insan1n idraki fYaliyyYtinin nYticYsi kimi. 0nsan1n idraki fYaliyyYti hYqiqYtY yax1nla_maqla yana_1 yanl1_l1qlara vY qeyri-dYqiqliklYrY dY yol verY bilir. 0deal olan1n sosial reall1q sisteminY qo_ulu olmas1, mYnYvi olan1n kYmiyyYt bax1m1ndan llmYsinin mmknszly sosial idrak1n imkanlar1n1 mYhdudla_d1r1r. 4. 0ctimai hYyatda hYqiqYt dnya mYnzYrYsinin mYzmun vY Ysas konturlar1n1n formala_mas1na Ysasl1 tYsir gstYrYn mifologiyada, YnYnYdY, digYr ideal qurumlardad1r. Bundan ba_qa, masir _YraitdY cYmiyyYtin bir s1ra sosial problemlYri sosiomYdYni mYna kYsb etmi_dir. Buna grY dY hadisYlYrin sosiomYdYni fonunu nYzYrY almadan sosial reall1qlar1, o cmlYdYn, ayr1ca gtrlm_ bir insan1n vY ya sosial qrupun davran1_1n1 adekvat izah etmYk mmkn deyil. KtlYvi, o cmlYdYn, vizual informasiya vasitYlYrinin tYtbiqi nYticYsindY rasional olan1n hesab1na hissi, emosional, irrasional olan1n YhYmiyyYti daha da artm1_d1r. Bu, _YxsiyyYtin btn hYrYkYtlYrinin iqtisadi, texnoloji vY ya digYr determinizm formalar1n1n terminlYri ilY _Yrh olunmas1ndan imtina edilmYsini ehtimal edir. MiflYr, YnYnYlYr, adYtlYr z mahiyyYtinY grY Yn az1 o mYnada qeyri-rasionald1rlar ki, onlara bizim mYntiqi adland1rd11m1z hadisYlYr nYzarYt etmir. HYrdYn onlar zYkadan ox inama, YqidYyY, reall1qdan ox ideallara kklYnir. Onlar bizim ya_ad11m1z dnyan1n bir hissYsini tY_kil edir. 0nsan alYminin mYnzYrYsinin Ysas konturlar1n1n formala_mas1nda vY mYzmununda iz qoyan bu fenomenlYri laz1ms1z fiksiyalar, yanl1_lar kimi kYnara atmaq olmaz. 0nsanlar1n sosial davran1_1na hYrdYn qrup vY ya birliyin hYrYkYtlYrinin real mYzmunu deyil, insanlar1n bu hYrYkYtlYrY verdiklYri YhYmiyyYt daha gcl tYsir gstYrir. Bu nqteyi-nYzYrdYn, cYmiyyYtdY hakim olan rYmzlYr sistemi dY mhm rol oynay1r. 5. Sosial idrakda cYmiyyYt idrak1n hYm subyekti, hYm dY obyekti kimi 1x1_ edir: insanlar z tarixini zlYri yarad1r, zlYri dY onu dYrk edirlYr. 0nsan vY cYmiyyYt bir tYrYfdYn tYbiYtin bir hissYsi kimi 1x1_ edir. DigYr tYrYfdYn isY onlar hYm cYmiyyYtin, hYm dY insan1n znn yaratd11 hadisYlYrdir, onlar1n fYaliyyYtinin predmetlY_dirilmi_ nYticYlYridir, ekzistensial mYhsuludur. Bu mYnada sosial hadisYlYr mYyyYn obyektiv faktl1q dYrYcYsi YldY etsYlYr dY, bu, onlar1 hYlY tYbiYt alYminY ox_ar etmir. GstYrilYn bu spesifika birmYnal1 qiymYtlYndirilmYmYlidir. Bir tYrYfdYn, onun msbYt YhYmiyyYti var, nki cYmiyyYtdY cYrYyan edYn proseslYr bilavasitY vY bilvasitY hYyat tYcrbYsinY grY dYrk edYn subyektY daha yax1nd1r ki, bu da bu proseslYrin daha dYrinliyinY varmaa imkan yarad1r. Amma digYr tYrYfdYn dY idrak1n mYcmu subyektindY mxtYlif, hYtta bYzYn tam diametral zidd olan maraq, iradY vY mYqsYdlYr tYmsil olunur. CYmiyyYtdY hYm sosial, hYm dY fYrdi, hYm maddi, hYm dY ideal, hYm obyektiv, hYm dY subyektiv amillYr qvvYdY olur; burada hYm hisslYr, ehtiraslar, hYm dY zYka, insanlar1n hYyat fYaliyyYtinin hYm _uri, hYm dY bi_uri, rasional vY irrasional tYrYflYri dY byk rol oynay1r. CYmiyyYtin znn daxilindY onun mxtYlif struktur vY elementlYri z xsusi tYlYb, maraq vY mYqsYdlYrini tYmin etmYyY can at1r. NYticYdY hYm sosial proseslYrin znY, hYm dY onlar1n dYrkinY subyektivizm elementlYri dY YlavY olunur. yrYndiyi obyektin ba_lan1c1n1, inki_af1n1 vY sonunu kYnardan m_ahidY etmYk imkan1na malik olan tarixidYn fYrqli olaraq, sosial hadisYlYri ara_d1ran tYdqiqat1 znn vY digYr insanlar1n mYnafeyinY toxunan canl1 sosial reall1qlar1n i_tirak1lar1ndan biridir. O, bu reall1qlar1 daxildYn, onlar hYlY bitmi_, dnmYz forma al1ncayadYk yrYnmYyY mYcburdur. NYticYdY, o, indiki anda tYYssrat, mYqsYd vY qYrYzlYrdYn uzaqla_maq iqtidar1nda olmayan subyektdir, onun YldY etdiyi nYticYlYr dYyi_mYkdY olan hadisYlYrin tYsirinY mYruz qal1r. ShbYt mYqsYdlYrdYn gedYn yerdY isY mtlYq dYyYrlYr dY znY yer al1r. Buna grY dY sosial idrak1n, sosial alYmin yrYnilmYsinin mYnYvi llYri olmaya bilmYz. HYlY Kant elmY mvafiq olan fenomenal (tYzahr) vY etikaya mvafiq olan noumenal (mahiyyYt) sYviyyYlYr kimi reall11n iki mstYqil sYviyyYlYrini qeyd etmi_di. Birinci sYviyyY insan zYkas1 tYrYfindYn yarad1l1rsa vY z tYbiYtinY grY rasionald1rsa, insan1n etik vY mYnYvi hYyat1nin kklYndiyi ikinci sYviyyY insan zYkas1na mnasibYtdY transsendentald1r. Real hYyatda belY _axYlYndirmYnin _Yrti xarakter da_1mas1na baxmayaraq, ideal-tipoloji vY epistemoloji nqteyi-nYzYrdYn o, mmkndr, hYtta laz1md1r. DYyYrlYr Ysas1nda yana_ma art1q idrak prosesinin ba_lan1c1nda, yYni tYdqiqat obyektinin seimindY zn biruzY verir. Bu seim z xsusi hYyat vY idraki tYcrbYsinY malik olan, z qar_1s1na fYrdi mYqsYd vY vYzifYlYr qoyan konkret subyekt tYrYfindYn hYyata keirilir. Bundan ba_qa, dYyYrlYr tYkcY idrak obyektinin seimini deyil, hYminin bir ox hallarda onun forma vY metodlar1n1, habelY sosial idrak1n nYticYlYrinin _Yrhinin dY spesifikliyini _YrtlYndirir. TYdqiqat1n1n obyekti necY grmYsi, onu necY qiymYtlYndirmYsi idrak1n 1x1_ mddYalar1ndan as1l1 olur. Bu mddYalar bax1m1ndan mvqelYrin mxtYlif olmas1 idrak1n nYticYlYrindYki fYrqlYri _YrtlYndirir. Sual oluna bilYr: bYs onda obyektiv hYqiqYt yoxdurmu? Ax1 dYyYrlYr insani xarakter da_1y1r. Filosoflar bu suala birmYnal1 cavab vermirlYr. BYzilYri hesab edirlYr ki, sosial idrakda dYyYrlYr mYqam1n1n olmas1 sosial elmlYrin mvcudluu ilY bir  -araya s1m1r, digYrlYri isY, Yks mvqe tuturlar. FikrimizcY, mYhz sonuncular haql1d1rlar. HYqiqYtYn dY, zlyndY dYyYrlYr Ysas1nda yana_ma tYkcY sosial idraka,  mYdYniyyYt haqq1nda elmlYrY deyil, hYminin btvlkdY idraka, o cmlYdYn  tYbiYt haqq1nda elmlYrY dY xasd1r. Lakin he kim buna grY  tYbiYt haqq1nda elmlYri inkar etmir. Sosial idrak1n aksioloji aspektinin sosial elmlY bir-araya gYtirilmYsinin mmknlyn gstYrYn faktiki tYrYf isY ondad1r ki, sosial elm ilk nvbYdY cYmiyyYtin obyektiv inki_af qanunlar11n1 vY tendensiyalar1n1 ara_d1r1r. Bu mYnada aksioloji ilkin _YrtlYr tYdqiqat obyektinin inki_af1n1 deyil, yaln1z tYdqiqat1n znn xarakterini vY spesifikas1n1 _YrtlYndirir. Obyekt isY bizim onu necY dYrk etmYyimizdYn as1l1 olmayaraq olduu kimi qal1r. Sosiologiyada elmi metodun rolunu qeyd edYn frans1z sosioloji mYktYbinin banisi E.Drkgeym sosial hYyat sferas1 ilY onun haqq1nda elmi bilik sferas1n1 bir-birindYn fYrqlYndirmYyin zYruri olduunu vurulay1r: "& z axtar1_lar1n1n predmetini tYyin edYrkYn, nYyi isY sbut edYrkYn sosioloq elmdYn kYnar yaranan, elmlY he bir YlaqYsi olmayan tYlYbatlar n yarad1lan anlay1_lardan qYti _YkildY imtina etmYlidir". Bu, tYbiYt elmlYrinY dY sYciyyYvidir. Lakin mrYkkYblik ondad1r ki, sosial elmlYrY znn dY mYnsub olduu sosiumun, bu vY ya digYr xassYlYrini yrYnYn alimin hislYri, mvqelYri, mYnafelYri dY qat1lm1_ olur. Buna grY dY Drkgeym sosial elmlYrY dY tYbii elmlYrin metodlar1na analoji olan obyektiv metodlar1n tYtbiqinin zYruri olduunu qeyd edirdi (onun YsYrlYrindY oxlu sayda bioloji vY fiziki analogiya vY anlay1_lar1n olmas1n1n sYbYblYri elY mYhz bununla izah olunur). z metodologiyas1n1n Ysas prinsipini, o, znn a_a1dak1 mY_hur formulunda ifadY etmi_dir: "Sosial faktlar1 _eylYr kimi nYzYrdYn keirmYk laz1md1r." Sosial biliklY bal1 K.E.Tsiolkovskinin d_ncYlYrinY dY mraciYt edYk. O, elmlYri "dYqiq" vY "_bhYli" nvlYrY ay1r1rd1. DYqiq elmlYrY, o, hYndYsYni, mexanikan1, fizikan1, kimyan1, biologiyan1, habelY onlar1n ham1s1n1 "dYlib keYn" riyaziyyat1 vY mYntiqi aid edirdi. Texnologiya, corafiya, zoologiya, botanika, astronomiya vY s. kimi "tYtbiqi-tYsviri" elmlYr dY onun tYrYfindYn bu qrupa aid edilirdi. HYr bir "_urlu mYxluqa" laz1m olan mYsYlYlYri hYll etmYyY al1_an _bhYli elmlYrY isY o, tarixi, fYlsYfYni, dini aid edirdi. "Onlar ona grY _bhYli adland1r1l1r ki, mxtYlif ba_lar bu mYsYlYlYri mxtYlif cr hYll edir. Kimin haql1, kimin haqs1z olduu bilinmir... Lakin dYqiq vY qeyri-dYqiq elmlYr aras1nda kYskin sYrhYdlYr qoymaq da dzgn deyil. Bir tYrYfdYn, dYqiq elmlYrin ali sYrhYdlYri titrYkdir, digYr tYrYfdYn isY sosial elmlYrin Ysaslar1 dYqiqliyY yax1nd1r". Bu mYsYlY ilY bal1, a_a1dak1 mY_hur aforizmi dY xat1rlatmaq yerinY d_Yr: "gYr Pifaqorun teoremlYri insanlar1n hYyat YhYmiyyYtli maraqlar1na toxunsayd1lar, onlar oxdan tYkzib olunmu_du". 0ctimai hYyat1n bu mrYkkYbliyi, rYngarYngliyi sosial idrak1n mrYkkYbliyini vY Ytinliyini, hYminin idrak1n digYr nvlYri ilY mqayisYdY spesifikliyini _YrtlYndirir. Sosial idrak1n obyektiv sYbYblYrlY, yYni obyektin spesifikliyi ilY bal1 olan sYbYblYrlY izah olunan YtinliklYrinY idrak1n subyekti ilY bal1 olan YtinliklYr dY YlavY olunur. Sosial idrak1n subyekti ictimai YlaqY vY elmi birliklYrdY i_tirak edYn, lakin z fYrdi tYcrbY vY intellektinY, maraqlar1na, tYlYbatlar1na vY dYyYrlYrinY malik olan insand1r. BelYliklY, sosial idrak1n spesifikas1n1 ara_d1rarkYn, onun _YxsiyyYtlY bal1 tYrYfini dY nYzYrY almaq laz1m gYlir. 6. Sosial reall1q tYbii reall1qdan onunla fYrqlYnir ki, o, mYyyYn mYnada "epistemoloji subyektdir", yYni onu ara_d1ran alim inteqral olaraq ona daxildir: alim onun yrYndiyi obyektin bir hissYsidir vY mYyyYn mYnada bu reall11n tYkrar istehsal1nda i_tirak edir. MYsYlYn, Sezar, Platon, Aristotel, Makiavelli, Marks z praktiki YmYllYri ilY tarixi subyektlYr kimi tYhlil etdiklYri fenomen vY proseslYrY bu vY ya digYr dYrYcYdY mdaxilY edirdilYr. "Qalliya mharibYsi haqq1nda _YrhlYr"indY Sezar z-zn oxuculara tYqdim edirdi. Platon z nYzYriyyYlYrini Sirakuzada realla_d1rmaa cYhd gstYrmi_ vY z (Qanunlar1n1( yazm1_d1. Dzdr, bu, uursuzluqla nYticYlYnmi_di. Aristotel z doma _YhYrinin  Stagiran1n konstitusiyas11n1 yazm1_d1. Makiavelli Florensiyan1n xarici i_lYrinY rYhbYrlik etmi_, bu sahYdY qazand11 tYcrbYyY Ysaslanaraq, "Hkmdar" kitab1n1 yazm1_d1. Marks birinci Kommunist 0nternasional1na rYhbYrlik edYrkYn, kapitalizmin yox olaca1 haqq1nda fikri formulY etmi_di. Bu nqteyi-nYzYrdYn, dnyan1n trYdilmYsi prosesinin aras1 he bir vaxt kYsilmir. Varl11n dinamikliyi onu YbYdi olaraq bitmYmi_, tamamlanmam1_ edir. DigYr tYrYfdYn, varl11n natamaml11 onun dinamikliyinin YlamYtidir. V.L.Solovyovun dediyi kimi, allah1n hYmkar1 kimi insan, tamamlanmam1_ dnyan1n yarad1l1_1nda daim fYal i_tirak edir. MYhz sosial alYmin natamaml11 vY a1ql11 zndYn sosial fYlsYfY diqqYtini onun dinamik tYrYfinY cYmlY_dirmYlidir. Sosial alYmin Yn ba_l1ca cYhYtini skunYt deyil, hYrYkYt tY_kil edir, sosial fYlsYfYnin diqqYt mYrkYzindY isY sosial proses, yYni ictimai hadisYlYrin inki_af1, bu inki_af1n qanunlar1, sYbYb vY mYnbYlYri durur. Bununla YlaqYdar, qeyd etmYk istYrdik ki, idrak1n real gercYkliyY mnasibYtinin a_a1dak1 iki Ysas variant1 mmkndr: a) predmetin z Ysasl1 olaraq dYyi_mir, onun nYzYriyyYsi, dYrki isY kifayYt qYdYr srYtlY inki_af edir; b) predmetin inki_af mddYti nYzYriyyYnin inki_af mddYti ilY st-stY d_r, nYticYdY biliyin, elmin tYkaml zlyndY obyektin tYkamln Yks etdirmi_ olur. Bu, sosial hadisY vY proseslYrin dYrkinY xas olan tipik xsusiyyYtdir. 7. Sosial idrak sosial hadisYlYrin semantik ifadY vasitYlYri ilY bal1d1r. Mvcud olmaq burada adland1r1lmaq, mYtnY daxil etdirilmYk, dilin qaydalar1na tabe olmaq demYkdir. gYr tYbiYt elmlYrinin xsusi dili yrYnilYn obyektin dYqiq inikas1na uyunla_d1r1lm1_d1rsa, sosial elmlYrdY anlay1_lar "sYrt" deyildirlYr, nki sosial reall11n tYrYf vY proseslYri aras1nda sYrt sYrhYdlYr yoxdur. Bu zdYn dY dYqiq anlay1_lar gerYkliyi inikas etmYk iqtidar1nda olmurlar. Sosiall1q anlay1_1na olan Ysas yana_malar1 tYhlil edYrYk, Y.M.Reznik "hadisYli yana_ma" adland1rd11 z xsusi mvqeyini tYklif edir. Sosial hadisYYlYr dedikdY mYllif "insanlar aras1nda YhYmiyyYtli olan tYsirlYri", habelY "universal adlar1n kmYyi ilY tYsvir oluna bilYn tipik, tYkrarlanan hadisYlYri" nYzYrdY tutur. MYllif yaz1r: "BelY yana_d1qda, cYmiyyYt bir-birilY sYbYbiyyYt vY mYnalar mnasibYtlYri YlaqYlYrindY olan insanlar1n birgY ya_ay1_1n1n rYngarYng hadisYlYr mYkan1 kimi 1x1_ edir". MYllif haql1 olaraq sosial hYyat1n mYnalar, dYyYrlYr tYrYfinin rolunu qeyd edir. Bu arada onun fikrinY YlavY olaraq qeyd etmYk istYrdik ki, nYinki insanlar aras1ndak1 qar_1l1ql1 tYsirlYr, hYtta insan fYaliyyYtinY cYlb edilmi_ btn _eylYr bu vY ya digYr insani mYna da_1y1r. 8. Sosial gerYkliyin dYrki bu gerYkliyin znn dYyi_dirilmYsi ilY YlaqYdard1r. 0drak akt1n1n z mvcud qaydalar1 _bhY alt1na ala, hYtta poza, sars1da da bilYr. DeyilYnlYr idrak prosesindY al1nm1_ mYlumatlar1n praktiki tYtbiqinin nYticYlYri ilY bal1 deyil. Buna sYbYb idrak prosesinin zdr. TYbii elmlYrdY Ysas diqqYt izaha verilirsY, ictimai elmlYrdY anlamaya stnlk verilir. 0zah etmYk tYbii effekti tYkrarlamal1 vY ya yaratmal1 olan laboratoriya eksperimentinin tYrkib elementlYri aras1ndak1 daxili vY xarici YlaqYlYri a_kar etmYk demYkdir. Sosial sferada shbYt tYkcY hadisYlYrin izah edilmYsindYn getmir. Burada shbYt hYm dY onlar1n dYrk edilmY mYnas1nda adekvat anla_1lmas1ndan gedir. Sosial fenomeni izah etmYk ilk nvbYdY onu "tYsvir etmYk" demYkdir. MYsYlYn, iqtisadi bhran1n "izah1 - tYsviri" onun nndY gedYn ilk mflislY_mYlYrin, bank tariflYrinin artmas1n1n vY s. mYyyYnlY_dirilmYsindYn ibarYtdir. TYsvir etmY sosial vY humanitar fYnlYrin YhYmiyyYtli hissYsini tY_kil edir. Sosiall1q insanlar1n tYlYbat vY meyllYrinin realla_d1rma prosesini kYsb etdiyindYn onu anlamaq sosial fenomenlYrin Ysas1nda duran niyyYt vY tYsYvvrlYr mYcmusunu mYyyYn etmYk demYkdir. 0deoloji mYzmun sosial vY humanitar elmlYrdY nYzYri bnvrYnin can1na i_lYmi_dir. 0zah etmY sYbYb-nYticY YlaqYlYrinin mYyyYnlY_dirilmYsini nYzYrdY tutursa, anlama insan fYaliyyYtinin dYrin motivlYrinin a_karlanmas1ndan ibarYtdir. V.Diltey haql1 olaraq yaz1rd1 ki, insan YmYllYrinin yrYnilmYsi, bY_Yr mYdYniyyYti sferas1nda hYqiqYtin dYrki daxili anlaman1 tYlYb edir ki, buna da cans1z predmetlYri yrYnYn elmlYrdYn fYrqli olaraq, ba_qa vasitYlYrin kmYyi ilY nail olmaq mmkndr. 9. NYhayYt, sosial idrak1n sosial-tarixi _YrtlYnmYsini dY qeyd etmYk laz1md1r. Sosial idrak1n hdudlar1 vY imkanlar1,bir tYrYfdYn, insan1n idraki qabiliyyYtlYrinin z ilY, digYr tYrYfdYn dY sosial hadisYlYrin _Yrhi mYsYlYlYri ilY bal1 olan dil problemlYri ilY _YrtlYnrir. Bundan ba_qa, bir tYrYfdYn, insan alYminin subyektiv reall11 kimi, digYr tYrYfdYn isY cYmiyyYtin obyektivlY_dirilmi_ formalar1 kimi gz nnY gYlYn sosial hadisYlYrin sYciyyYsindYki subyekt-obyekt dixotomiyas1 insan1n fYaliyyYtindY aradan qald1r1l1r. 0nsan1n sosial idarYetmY, modernlY_dirmY praktikas1nda i_tirak etmYsi nYticYsindY sosial idrak1n imkanlar1 geni_lYnir vY sosial hadisYlYr haqq1nda mhakimYlYrimizin hYqiqYt vY ya yanl1_ olduu zY 1x1r. Sosial idrak1n cYmiyyYtin maddi vY mYnYvi inki_af sYviyyYsindYn, onun sosial strukturundan vY hakim maraqlardan as1l1 olduu da nYzYrdYn qa1r1lmamal1d1r. Sosial idrak1n spesifikas1ndan bYhs edYrkYn, ifrat1l1qdan uzaq olmaq laz1md1r. Onlardan biri tYbii-elmi yana_man1n tam olaraq ictimai hadisYlYrY _amil olunmas1 ilY bal1d1r. Sosial alYmin yrYnilmYsi metodologiyas1n1n inki_af1 bax1m1ndan, onun rasionalist YnYnYlYri YrivYsindY formala_mas1 vY tY_Ykkl tapmas1 hYlledici YhYmiyyYtY malik olmu_du. Bu mYnada, Yeni dvrdY tYbii vY sosial alYmin ara_d1r1lmas1nda ba_ vermi_ inqilabi dn_ hYlledici rol oynad1. BtvlkdY gtrdkdY, sosial vY humanitar elmlYrin banilYri universal rasionall1q modelindYn vY dnyaya mexaniki-stiyentist bax1_dan 1x1_ edirdilYr. Yeni dvrn filosoflar1 Ymin idilYr ki, tYbiYt hesablana bilinYn bir _eydir. Qalileyin tYbiYt  scritta in lingua matematica , yYni tYbiYtin riyazi dildY dYqiq tYsvir vY izah oluna bilmYsi fikri dY elY mYhz buradan irYli gYlir. BelY yana_ma tYkcY tYbii deyil, hYminin sosial alYmin dY izah olunmas1nda universal bir metod kimi istifadY olunurdu. R.Dekart hYtta sylYyirdi ki, heyvan sadYcY mrYkkYb bir ma_1nd1r. Bu tezisi daha ard1c1l inki_af etdirYn T. Hobbs, onu tam hYcmdY insana da _amil etdi. "Leviafan"da insan ma_1n kimi sYciyyYlYndirilir. Onun fYaliyyYti bu ma_1n1nn rYk-yay, sinir-tellYr, oynaqlar-tYkYrlYr vY s. kimi hissYlYrinin hYrYkYtinin nYticYsi kimi tYsvir olunurdu. HYtta Hobbs dvlYtin zn dY daxilindY mexaniki proses vY qar_1l1ql1 mnasibYtlYr cYrYyan edYn nYhYng vY sni insan kimi nYzYrdYn keirirdi. Bununla da, Hobbsun fYlsYfYsindY rasionalizm vY mtlYqlilik sintez edildi. Bu YnYnYnY J.Lametrinin insan1 saat mexanizminY bYnzYdYn  0nsan-ma_1n YsYrindY (1747) znn bitmi_ ifadYsini tapd1. Rasionalist YnYnYnin nmayYndYlYri elmi hYm tYbii, hYm dY sosial alYmin sirlYrinin qap1s1n1 aa bilYn bir qvvY kimi qiymYtlYndirirdilYr. Dnyan1n mexanistik mYnzYrYsindY sYrt determinizm hkm srr: burada tYsadfY yer qalm1r. Dunyan1n mYhz belY mYnzYrYsinY uyun olaraq Laplas deyirdi ki, YgYr kainat haqq1nda toplanm1_ btn mYlumatlar1 cYlb etsYk, onda btn tYfsilat1 ilY hYm gYlYcYyi qabaqcadan grY bilYrik, hYm dY kemi_imizi btn x1rdal1qlar1 ilY canland1ra bilYrik. BelY bir fikir dY var ki, guya Laplas Napoleon Bonaparta "0kinci Nyuton olmayacaq, nki yaln1z bir dnya mvcuddur, o da art1q yrYnilmi_dir" demi_dir. Sosial fenomen vY proseslYrin rasionalizm terminlYrindY izah olunmas1 QYrbin ictimai elmlYrindY tYdricYn ham1 tYrYfindYn qYbul olunurdu. BelY bir fikir hkm srrd ki, sosial reall1qda da z dYqiqliyinY vY mYyyYnliliyinY grY, tutal1m, fizikan1n qanunlar1ndan he dY geri qalmayan qanun vY qanunauyunluqlar a_kar olunacaqd1r. TYbii elmlYrdY i_lYnYn bir s1ra tYdqiqat metodlar1ndan, sullar1ndan sosial vY humanitar elmlYrdY dY geni_ istifadY olunmaa ba_lay1r. Sosial gercYkliyin mYyyYn aspektlYri tYbii elmlYrdYn al1nm1_ "tYrYqqi", "tYkaml", "orqanizm", "qayda" vY s. kimi anlay1_lar1n kmYyi ilY tYhlil olunurdu. Art1q XVIII-ci Ysrin sonuna yax1n sosial hadisYlYrin cYmiyyYtin pozulmaz tYbii-tarixi qanunauyunluqlar1n1 tYyin etmYyY qadir olan dYqiq metodlar1n kmYyi ilY empirik yrYnilmYsinin vacib olduu he kimdY _bhY dourmurdu. 1862-ci ildY H.Helmholts znn mY_hur 1x1_1nda humanitar vY tYbii elmlYrin hquqlar1n1 praktiki olaraq bYrabYrlY_dirdi. Dzdr, o etiraf edirdi ki, tYbii-elmi tYdqiqatlarla mqayisYdY tarixi idrakda induktiv metod tamamilY ba_qa _YraitY d_m_ olur. Maraql1d1r ki, humanitar elmlYrin nYzYri-idraki mstYqilliyini qYti mdafiY edYn mY_hur alman tYdqiqat1s1 V.Diltey bununla belY tYbii elmlYrin humanitar elmlYr n nmunY kYsb etdiyini sylYyirdi. XIX Ysrin sonu-XX Ysrin YvvYllYrindY ilk olaraq O.Kont, K.Marks, F.Engels vY onlar1n ard1c1llar1, sonra isY E.Drkgeym, V.Pareto, Q.Moska vY ba_qalar1 sosial fenomenlYri pozulmaz qanunauyunluqlar vY sYbYb-nYticY YlaqYlYri terminlYrinin kmYyi ilY tYhlil edirdilYr. ElY bu vaxt tYbiYt elmlYri ilY ictimai elmlYri bir-birindYn fYrqlYndirYn meyarlar da formulY edildi. BirincilYr mumi inki_af qanunauyunluqlar1n1n vY sYrt sYbYb-nYticY YlaqYlYrinin stnlk tY_kil etdiyi Ysas elmlYr kimi sYciyyYlYndirilirdilYrsY, ikincilYr fYrdi, tYkrars1z, unikal fenomenlYr vY hadisYlYrin stnlk tY_kil etdiyi fYrdilY_dirici tipY aid edilirdi. Buna baxmayaraq, kontinental Avropa lkYlYrinin sosial fYlsYfYsindY vY sosial elmindY empirik vY nYzYri ba_lan1clar1n sintezinY meyllYr stnlk tY_kil edirdi. 0ngilis-sakson lkYlYrindY, xsusYn dY AB^-da stnlk btn sosial vY humanitar elmlYri dYqiq elmlYrY evirmYk iddias1nda olan pozitivizmY verilirdi. Pozitivizm dYqiq elmlYrin metodologiyas1 vY metodlar1n1 istifadY edYrYk sosial hadisY vY proseslYri sYrt determinizm kontekstindY nYzYrdYn keirirdi. Sosial sistemY sYrt dairYyY al1nm1_ hans1sa bir qanunauyunluqlar Ysas1nda fYaliyyYt gstYrYn bitmi_ sistem parametrlYrii verilmi_di. Pozitivist yana_ma sosial fenomenlYrin Ysas1nda duran element vY komponentlYrin yekcinsliyindYn, tYkrarlanmas1ndan vY hesablanmas1ndan 1x1_ edir. Pozitivist metodologiyas1n1n tYsdiqlYnmYsindY Ikinci Dnya MharibYsindYn sonra QYrbin sosial elmindY geni_ vsYt alm1_ "biheviorist" vY ya "bihevioral" inqilab mhm rol oynad1. vvYlcY sosiologiya, psixologiya vY sosial psixologiyada z tYsdiqini tapm1_ bu yana_ma z qar_1s1nda ilk nvbYdY ayr1ca bir fYrdi, qrupu, mxtYlif sosial, mYdYni, pe_Y vY digYr birliklYri yrYnmYk mYqsYdini qoyurdu. Biheviorizm YrivYsindY sosial alYmin Yn mhm problemlYrinin yrYnilmYsindY byk rol oynam1_ sistemli vY mqayisYli metodlar formala_m1_d1r. KtlYvi sYviyyYdY onlar sosial davran1_1n, mvafiq olaraq, sosial proseslYrin, sosial sistemlYrin fYaliyyYtinin real parametrlYrini vY sYbYblYrini yrYnmYli idilYr. nYnYvi sosial elmlYr sosial tYsisatlar1n formal tYhlilinY, cYmiyyYtin sosial tY_kilinin formal strukturuna ynlYndirilirdisY, pozitivizm vY onun biheviorizm, sistemli vY mqayisYli tYhlil kimi nvlYri sosial proseslYrin i_tirak1lar1 olan insanlar1n real davran1_ aspektlYrini tYhlil edirdilYr. Bu metodologiya YrivYsindY ictimai rYy sorular1 cYmiyyYtin Yn mhm mYsYlYlYrinY dair ictimai Yhval-ruhiyyYlYrin, bax1_lar1n, geni_ Yhali ktlYlYrinin mvqelYrinin zY 1xar1lmas1 alYtinY evrildi. Sosial vY humanitar elmlYrdY pozitivizm vY stiyentizm kYmiyyYt vY statistik tYdqiqat metodlar1na, mcYrrYd modellYrin qurulmas1na, tYbiYt elmlYrinin, xsusYn dY riyaziyyat1n metodlar1ndan istifadYyY, obyektivliyY stnlk verilirdi. Pozitivizmin, o cmlYdYn biheviorizmin sYciyyYvi cYhYtlYrindYn biri onlar1n faktlarla dYyYrlYrin bir-birindYn fYrqlYndirilmYsinin vacibliyi, cYmiyyYtin tYhlilindY dYyYrlYr Ysas1nda yana_man1n yolverilmYzliyi haqq1nda tezisidir. Pozitivizm yaln1z eksperimentdY tYsdiq olunmu_ vY ya tYbii vY texniki elmlYrin formal mYntiqi vY yaxud formalla_d1r1lm1_ metodlar1n1n kmYyi ilY al1nm1_ faktlar1n dzgnlyn bildirirdi. Onlar1n fikrincY, tYdqiqat1lar mYnYvi-etik mYsYlYlYri kYnara qoyub, YsasYn sosial prosesin i_tirak1lar1n1n davran1_1n1 tYhlil etmYklY mY_ul olmal1d1rlar. BelYliklY dY dYyYrlYr, dnyagr_, ideoloji xarakterli Yqli nYticYlYr qeyri-elmi adland1r1laraq qYtiyyYtlY rYdd edilirdi. NYticYdY, pozitivizm sosial fenomenlYri vY proseslYri onlar1n rYngarYngliyi ilY btvlkdY YhatY edY bilmYmi_di. 70-si illYrin YvvYlYrindY pozitivizmin hYm metodoloji arsenal1, hYm dY anlay1_-kateqorial aparat1 ictimai inki_af reall1qlar1na art1q cavab vermirdi. PozitivizmY qar_1 reaksiya ilk nvbYdY QYrbin sosial vY humanitar elmlYrindY postbiheviorizm vY postpozitivizm cYrYyanlar1n1n yay1lmas1nda zn biruzY verdi. BelY ki, mYsYlYn, D.0ston postbiheviorizmin mddYalar1n1 a_a1dak1 kimi formulY etmi_di. Birincisi, mahiyyYt texnikadan stndr (tYdqiqat texnikas1na mkYmmYl yiyYlYnmYkdYnsY, aktual sosial problemlYrin mYnas1n1 dYrk etmYk laz1md1r); ikincisi, faktlar1n tYsvirini vurulamaq, bu faktlar1n izah1n1 mYhdudla_d1rmaq demYkdir. Davran1_1n ara_d1r1lmas1n1n YhYmiyyYtini _i_irdYn tYdqiqat1 gerYkliklY YlaqYni itirmi_ olur, cYmiyyYtin "kobud reall11n1" a_kara 1xara bilmir. Odur ki, postbihevior1zmin vYzifYsi sosial elmY bhran dvrndY bY_YriyyYtin hYqiqi tYlYbatlar1na xidmYt etmYkdY kmYklik gstYrmYkdir. ncs, dYyYrlYrin yrYnilmYsi vY konstruktivcYsinY il_lYnilmYsi cYmiyyYtin yrYnilmYsinin ayr1lmaz hissYsini tY_kil edir. Drdncs, sosial alYmi yrYnYn tYdqiqat1n1n vYzifYsi bY_Yr dYyYrlYrini mdafiY etmYkdir. Be_incisi, bilmYk hYrYkYt etmYk, hYrYkYt etmYk isY cYmiyyYtin yenidYn qurulmas1nda i_tirak etmYk demYkdir. 0stona grY, mYnYvi-etik ba_lan1c sosial-fYlsYfi ara_d1rmalar1n can1na i_lYmi_dir. Bu mYnada elmin dYyYrlYr bax1mdan neytral olmad11ndan 1x1_ edYn tYdqiqat1 z simpatiyalar1n1 vY antipatiyalar1n1 gizlYtmYmYklY diqqYtini ilk nvbYdY bu an n daha aktual olan sosial problemlYr zYrindY cYmlY_dirir. Fakt1 dYyYrlYrdYn ay1rmaq olmaz. TYdqiqat1n1n vYzifYsi mvcud vY mmkn dnyalar aras1ndak1 daha byk uyunlua nail olma1n yollar1n1 a_karlamaqd1r. DeyilYnlYrdYn ayd1n olur ki, sosial filosof, eynilY szn Yn geni_ mYnas1nda gtrlYn filosof insani dYyYrlYri mdafiY etmYklY, ictimai problemlYrdYn tYcrid olunmu_ qYrYzsiz texnikY evrilmYmYklY cYmiyyYtY grY mYsuliyyYt da_1mal1d1r. Onun biliklYri cYmiyyYtin mYnafeyinY xidmYt gstYrmYlidir. Sosial alYmin yrYnilmYsi z-zlyndY art1q bir sosial akt kYsb edir, vY bununla mY_ul olan insan YdalYtsizliyin btn formalar1n1n aradan qald1r1lmas1na xidmYt etmYlidir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, sosial elmlYrdY klassik, "pozitiv" slub bu gn dY kifayYt qYdYr gcl metodoloji cYrYyan olaraq qalmaqdad1r. Bu cYrYyan1n mY_hur nYzYriyyYilYrindYn biri olan C.Terner yaz1r: Kontun "sosial fizika" haqq1nda arzusu hYlY ya_ay1r, lakin inanm1ram ki, zlYrini nYzYriyyYi hesab edYn YksYr sosioloqlar ona laz1mi diqqYt yetirib onu realla_d1racaqlar. Psixoloji bax1mdan belY yana_ma YsasYn fizika, kimya, biologiya, kibernetikan1n artmaqda olan nfuzu ilY YlaqYdard1r. BelY ki, bu gn biz fiziki olana birba_a reduksiya etmYklY, tutal1m, Eyn_teynin nisbilik nYzYriyyYsinY arxalanmaqla hans1sa cYmiyyYtin geridY qalmas1n1n sYbYblYrini izah etmYk cYhdlYrinin _ahidi oluruq. MYsYlYn, Rusiyan1n geridY qalmas1n1n sYbYblYrini izah edYn bYzi tYdqiqat1lar1n fikrincY, Avropadan fYrqli olaraq, guya Rusiya YsrlYr boyu fYrqli energetik inki_af tipini  mYkan tipini tYtbiq edirdi (mYkan1n hopulmas1, udulmas1 isY zaman1n axar1n1 lYngidir). 0ndi isY lkY guya tarixdY stnlk tY_kil edYn ba_qa zaman inki_af tipinY keid almal1d1r. Lakin nY konseptual, nY dY mYzmun bax1mdan belY izah biliyimizi art1rm1r. He _bhYsiz, ictimai hYyat1n btn sahYlYrindY sosial hadisY vY proseslYrin cYrYyan etmYsindY az-ox yeknYsYkliyin mYyyYn edilmYsi dY z YhYmiyyYtini saxlay1r. Burada sYbYb-nYticY determinasiyas1 mYnas1nda gtrlm_ qanunauyunluq vY sYbYbiyyYt tamamilY yox olmur. MYsYlYn, mharibY tYhlkYsi vY ya beynYlxalq bhran dvrndY Yhalinin byk hissYsi, bir qayda olaraq, qvvYdY olan hkumYtin Ytraf1nda birlY_ir. MYhz bu cr tYkrarlanan faktlara Ysaslanaraq bYzi konstruksiyalar, mYsYlYn, R.Mixelsin "oliqarxiyan1n dYmir qanunu", Marks1n siyasi stqurumun iqtisadi bazislY _YrtlYnmYsi konsepsiyas1 vY b. formulY edilmi_dir. Lakin bu konstruksiyalar formulY edilYrkYn yaln1z onlar1 az-x tYsdiqlYyYn ayr1-ayr1 faktlar hesaba al1n1r, onlara uyun gYlmYyYn faktlar isY praktiki olaraq nYzYrY al1nm1rd1. TYbii ki, onlar zaman1n vY sosial reall11n s1na1ndan he dY hYmi_Y kemirdilYr. C.S.Mill deyirdi ki, "induktiv elmlYr Yn yeni dvrdY mYntiqi metodun mtYrYqqi inki_af1nda daha byk rol oynam1_d1rlar, nYinki btn pe_Ykar filosoflar." Grnr, bu, dzgn fikirdir, lakin mYsYlY elY bundad1r ki, sosial-tarixi vY ictimai-siyasi fenomenlYr he dY hYmi_Y sYrt mYntiqi tYhlilY vY sYbYb-nYticY determinasiyas1n1n qanunauyunluqlar1na uyu_mur. Burada tYbii-elmi _ur z imkanlar1n1 vY hYdlYrini etiraf etmYli, nYzYrY almal1d1r ki, sosial idrak tYbii elmlYrin induktiv metodlar1ndan faydalanmaqla elm sYviyyYsinY yksYlY bilmYyYcYkdir. "Xalis zYkan1n tYnqidindY" Kant gstYrmi_di ki, elmi idrak vasitYlYri dnyan1n ham1 n laz1m vY mtlYq olan mYnzYrYsini vermYk iqtidar1nda deyildir. ElmY onun hdudlar1n1 gstYrmYklY, o, mYnYvi vY estetik dYlillYrin mstYqilliyini elan etmi_di. Kant belY fYrz edirdi ki, elmin normalar1 ali dYyYrlYrin a_karlanmas1n1n yaln1z bir aspektini tY_kil edir. Burada onlarla yana_1 vY onlardan as1l1 olmayaraq Yxlaqi _urun vY estetik hissin normalar1 da qvvYdY olur. Elmi biliyin Yn yksYk inki_af sYviyyYsinY nail olduumuz bu gnk dvrdY dY YksYr alimlYr elmin z sYrhYd vY imkanlar1n1 etiraf etmYsinin zYruri olduunu dYrk edirlYr. Sosial idrak1n tYbii elmlYrin induktiv metodlar1ndan istifadY etmYklY elm sYviyyYsinY yksYlY bilmYyYcYyini bYyan edYn X.Q.Hadamer yaz1rd1: "TYk sadYcY praktiki hallarda gYlYcYyi grmYyY imkan verYn qanunauyunluu sbut etmir. ksinY, burada ideal1m1z hadisYnin znn birdYfYlik vY tarixi konkretliyindY anla_1lmas1 olmal1d1r". 0kinci kYnarla_ma isY ictimai elmlYr n tYbiYtin yrYnilmYsindY istifadY olunan metodlar1n yarars1z olduunun bYyan edilmYsi ilY bal1d1r. Konkret metodikalar hYqiqYtYn dY bir-birindYn Ysasl1 _YkildY fYrqlYnir. MYsYlYn, tarixin yrYnilmYsi metodikas1 tarixi faktlar1n lokalla_d1r1lmas1 metodikas1, _YxsiyyYtin identifikasiyas1 metodikas1 vY s. kimi unikal komponentlYri zndY birlY_dirir. lbYttY, konkret metodikalar1n spesifikliyini mtlYqlY_dirmYk olmaz: xsusi metodikalar bir-birinY qar_1l1ql1 nfuz edir. Biologiya YnYnYvi olaraq s1rf znn metodlar1 ilY yana_1 kimyYvi vY fiziki tYdqiqat metodlar1ndan; sosiologiya  psixologiyan1n metodlar1ndan; sosial antropologiya  bioloji metodlardan geni_ _YkildY istifadY edir. VY nYhayYt, btn elmlYr (hYm tYbiYt_nasl1q, hYm dY ictimai elmlYr) tYdqiqat1n1n istYyindYn as1l1 olmayaraq vahid fYlsYfi metoddan istifadY edirlYr. DeyilYnlYr mumi, xsusi vY tYkin (spesifikin) dialektikas1n1n tipik nmunYsidir. IV Qeyd etdiyimiz kimi, sosial idrak1n spesifikliyi sosial hadisYlYri izah edYn konsepsiayalar1n rYngarYngliyinY Ysasl1 tYsir gstYrir. Bunun hYqiqYtYn dY belY olmas1n1 hYm sosial idrak tar1x1nin z, hYm dY onun bu gnk vYziyyYti sbut edir. Klassik sosial-fYlsYfi paradiqman1n inki_af1na nYzYr salsaq, onda grY bilYrik ki, onun idealizm vY materializm kimi iki Ysas metodoloji Ysas1 olmu_dur. Substansional yana_maya arxalanan hYr iki cYrYyan sosial hadisYlYri znn inki_af1na Allah1n iradYsindYn vY insan1n fYaliyyYtindYn (idealizm), yaxud yaln1z insan1n fYaliyyYtindYn, hYminin tarixin obyektiv qanunlar1ndan impuls alan sistemli fenomenlYr kimi nYzYrdYn keirirdi (materializm). HYr iki halda sosial hadisYlYrin daxili ya_ant1lar1n1n tYhlili, insan1n sosial reall1a mnasibYtinin mYnayarad1c1 xarakterinin tYhlili kYnarda qal1rd1. MtYfYkkirlYr cYmiyyYtin varl11n1n vY insan fYaliyyYtinin Ysas1na YdalYt ideyas1 (Platon), ilahi mYqsYd (Avqustin), mtlYq zYka (Hegel), iqtisadi amil (K.Marks), "hYyat instinkti" olan Erosla "lm instinkti" olan Tanatosun bir-biri ilY vY sivilizasiya ilY mbarizYsi (Z.Freyd), "reliktlYr" (V.Pareto), "sosial xarakter" (E.Fromm), "xalq ruhu" (M.Lasarius, H.^teyntal), corafi mhit (^.Monteskye, P.aadayev) vY s. kimi mxtYlif cinsli amillYri qoymu_dular. Art1q qeyd etdiyimiz kimi, klassik sosial elm n onun metodoloji tYmYlini nYyin tY_kil etmYli olmas1 haqq1nda mYsYlY aktual deyildir, nki o, bir elm kimi klassik dinamikan1n qanunlar1na sykYnYn universal nmunYlYrY Ysaslanmaqla meydana gYlmi_dir. Bu qanunlara hYm tYbiYt obyektlYrinin, hYm dY sosial proseslYrin tabe olduu vurulan1rd1. Klassik elmiliyin prinsiplYrinin dYqiq formulYsinY biz E.Drkheymin sosial fakt anlay1_11n1n tYtbiq etdiyi vY sosial faktlar1 _eylYr kimi nYzYrdYn keirmYyi tYklif etdiyi "Sosioloji metodun qaydalar1" YsYrindY (1895) rast gYlirik. Sosial faktlar obyektiv vY simas1zd1r. Onlar1n aras1nda kauzall1q mnasibYtlYri qvvYdYdir ki, bu da sosial qanunlar1n Ysas1n1 tY_kil edir. Qeyri-klassik paradiqma E.Qusserlin vY V.Dilteyin fenomenologiyas1na kklYnib, sosial biliyin modern mYdYniyyYtinin XX Ysrin YvvYllYrindY vY ortalar1nda ortalar1nda ya_ad11 bhrana reaksiyas1n1 kYsb edirdi. Qeyri-klassik sosial-fYlsYfi fikrin rYngarYngliyinY baxmayaraq, o, znn inki_af1 n impulslar1 hYddindYn art1q rasionalla_d1r1lm1_ olan vY sosial reall11n qeyri-rasional, fYrdilY_dirilm_ formalar1n1 Yks etdirmYyYn klassik sosial-fYlsYfi yana_man1n mYhdudluundan al1rd1. Qeyri-klassik yana_ma sosial hadisYlYri ba_qa sistemlYrY tYsir gstYrYn vY demYli, onlar1n da Yks tYsirinY cavab verYn a1q sistem kimi nYzYrdYn keirir. znn "Avropa elmlYrinin bhran1 vY transendental fYlsYfY" adl1 YsYrindY (1954) E.Qusserl insan1n dnyada paradoksal vYziyyYtini sosial idrak1n Ysas problemi hesab edir. Bir tYrYfdYn, o, qurub yaradan subyektdirsY, digYr tYrYfdYn dY dnyada mvcudluq edYn obyektdir. O, bir tYrYfdYn, dnyan1n bir hissYsidir, digYr tYrYfdYn dY z mYnayarad1c1 fYaliyyYti ilY bu dnyan1 qurur. Yeni subyektivist paradiqman1n diqqYt mYrkYzindY art1q obyektiv proseslYr deyil, sosial alYmin _Yrhi prosesindY subyektin _urunda yaranan qayda durur. Subyektivist sosiologiyan1n YmYliyyat apard11 Ysas anlay1_lara "hYyat alYmi", "ya_ant1lar", "anlama" aiddir. 0nsan z _urunda dnyan1 Yks etdirmir. MYyyYn mYdYni, sosial mYkana mYnsub olmas1 zndYn o, bu dnyaya bu vY ya digYr mYna vermYklY onu konstruksiya edir. Subyektivist cYrYyan1n1n nYzYriyyYilYri sosial elmlYrin predmetinin tYbiYt elmlYrinin obyektlYrindYn fYrqlYndiyini dYrk edirdilYr. DilteyY grY, ruh haqq1nda elmlYr insan1n azad, intensional fYaliyyYtini yrYnir. BelY tYdqiqatlar n mYlumatlar1 isY yaln1z znrefleksiyadan, znm_ahidYdYn YldY etmYk olar. Kauzal izaha qar_1 tYsvir vY hermenevtik yana_ma irYli srlrd. Bu metodoloji cYrYyan YrivYsindY M.Veberin, Q. Zimmelin, A.^tsn YsYrlYri maraq kYsb edir. Fenomenologiya vY qeyri-klassik ynYli_li digYr sosioloji mYktYblYr n sosial reall11n mikrosYviyyYsinY z tutma, onun makrososial strukturlara mnasibYtdY birinciliynin vurulanmas1 sYciyyYvidir.  Sosial biliyin klassik paradiqmas1 canl1 kommunikasya qar_1s1nda sYrt sosial strukturlar1n sosial-ontoloji prioritetinY Ysaslan1rsa, Veber kimi, ^ts dY z tYhlilinin Ysas1na sosial subyektin personal _urunun strukturunu qoyur. Haz1r sosial struktur vY tYsisatlar isY ikinci yerY qoyulur. Fenomenoloji fYlsYfYni klassik fYlsYfYdYn fYrqlYndirYn daha bir cYhYt biliyin statusunun dYyi_mYsidir. Klassik bilik elmi biliklY eynilY_dirilirdisY, fenomenologiya z modellYrini adi _urun modellYrinY nYinki qar_1-qar_1ya qoymur, hYtta biliyin bu iki tipinin bir-birinY yax1nla_mas1nda sosial nYzYriyyYnin hYqiqiliyinin meyar1n1 grr. ^ts yaz1r: "TYbiYt_nas1n ara_d1rd11 tYbiYt alYmi molekul vY atomlar n he bir YhYmiyyYt kYsb etmir. Amma sosial tYdqiqat1n1n m_ahidY sferas1 olan sosial reall11n burada ya_ayan, fYaliyyYt gstYrYn vY d_nYn insanlar n spesifik YhYmiyYti var. Adi-gndYlik _urun konstruksiya vasitYlYri ilY onlar gndYlik hYyatlarnda reall1q kimi qavrad1qlar1 bu alYmi YzYlcYdYn seib _Yrh edirlYr. ElY bunlar da onlar1n davran1_lar1n1 _YrtlYndirYn, motivlY_dirYn hYmin o ideal obyektlYrdir. "Bu, sosial nYzYriyyYinin fYaliyyYt istiqamYtini dY _YrtlYndirir: "Bu, sosial reall11n dYrki n konstruksiya edilmi_ ideal obyektlYr z gndYlik alYmindY gndYlik hYyat1n1 ya_ayan insanlar1n adi-gndYlik _urunun konstruksiya etdiyi ideal obyektlYrdYn 1xar1lmal1d1r". BtvlkdY gtrdkdY, tYkcY qYrb sosiologiyas1nda bu gn masir sosial reall11 bu vY ya digYr dYrYcYdY izah edYn iyirmiyY yax1n nYzYriyyYlYr mvcuddur. Bunlara E.Drkheymin ("sosial faktlar" nYzYriyyYsi), P.Sorokonin ("sosial mobillik nYzYriyyYsi" vY ya "inteqral sosiologiya"), Q.Zimmelin ("formal sosiologiya"), M.Veberin ("sosial hYrYkYt" nYzYriyyYsi), T.Parsonsun ("sosial sistemlYr nYzYriyyYsi"), Y.Habermas1n ("kommunikativ hYrYkYtlYr" nYzYriyyYsi), P.Burdyenin (cYmiyyYtin strukturlar1n1n tYrcmeyi-hal1n1n ara_d1r1lmas1na istinad edYn habitus nYzYriyyYsi), E.Giddensin (strukturasiya nYzYriyyYsi) vY N.Luman1n ("zreferent sistemlYr nYzYriyyYsi") nYzYriyyYlYrini aid etmYk olar. Bundan ba_qa, cYmiyyYtin a_1lanmas1nda mnaqi_YlYr, struktur-funksional tYhlil, simvolik interaksionizm, fenomenoloji sosiologiya, etnometodologia vY srtukturalist marksizm nYzYriyyYlYri dY byk rol oynay1r. Fenomenologiya, interpretativ antropologiya vY s. kimi antipozitivist konsepsiyalar nqteyi-nYzYrindYn sosial reall11 yaln1z onun obyektiv xassYlYrinY YsasYn izah etmYk mmkn deyil. Kommunikasiya agentlYri olan insanlar tYrYfindYn qavran1lan vY dYrk olunan simvolik reall1q kimi, o, hermenevtik tYhlilY vY _YrhY mYruz qalmal1d1r. ^YxsiyyYt nYzYriyyYlYrinin mozaikas1 da olduqca mrYkkYbdir: Z.Freydin (psixoanaliz), A.Adlerin (_YxsiyyYtin fYrdi nYzYriyyYsi), A.Maslounun (humanist nYzYriyyY), D.Rocersin ("MYn-konsepsiya"), K.Horninin (_YxsiyyYtin sosiomYdYni nYzYriyyYsi), D.Kellinin (_YxsiyyYtin koqnitiv nYzYriyyYsi), E.Eriksonun (_YxsiyyYtin Eqosunu vurulayan psixoanalitik nYzYriyyY), A.Banduran1n (sosial-koqnitiv nYzYriyyY) konsepsiyalar1 insan _YxsiyyYtini mxtYlif cr modellY_dirir. Btn bunlar sbut edir ki, bu gn sosial elmlYrin metodlar1n1n makronYzYriyyYlYrin yox olmaqda olan hakimiyyYtini YvYz edYcYk yeni, paradiqmal inki_af istiqamYti formala_maqdad1r. 0drak paradiqmas1 dedikdY biz 1x1_ konseptual sxemini, real vY virtual problemlYrin qoyulu_u vY izah modelini, habelY bunlara YsasYn sosial reall11n problemlYr sahYsindY yaranan eynitipli mYsYlYlYrin hYlli nmunYlYrini nYzYrdY tuturuq. Paradiqma (yunanca paradeigma  nmunY) sz fYlsYfY vY sosiologiyada a_a1dak1 iki mYnada i_lYnir  a) gerYliyin Yn mhm YlamYtlYrini ifadY edYn anlay1_lar sistemindY tYcYssm olunmu_ ciddi elmi nYzYriyyY mYnas1nda; b) problemlYrin mYyyYn tarixi dvr YrzindY elmi birlikdY hakim olan konseptual sxemi, qoyulu_ vY hYlli modeli, yrYnilmY metodlar1 mYnas1nda. Kuna grY, paradiqma elmin qar_1s1nda duran problemlYrY mYyyYn bax1_ vY reaksiya suludur. 0stYnilYn obyektin qavran1lmas1 situasiyas1nda olduu kimi, burada da tYdqiqat1n1n grdy onun nYyY vY hans1 vizual-konseptual tYcrbY prizmas1ndan baxmas1ndan as1l1 olur. Ba_qa szlY, paradiqma dnyan1n nizamlanmas1n1n yeni sulu olmaqla hYm yeni konseptual qaydalar1 yaratmaa, hYm dY onlara YvvYllYr nizamlanman1n tYsiri alt1na d_mYyYn predmet vY hadisYlYri daxil etdirmYyY imkan verir. Paradiqma zndY problemin nYzYri izah1n1 vY sosial-texnoloji, o cmlYdYn mYdYni-informasiya hYllini birlY_dirir. ElmlYrin paradiqmal inki_af1 insanlar1n hYyat fYaliyyYti proseslYrinY cYlb olunan says1z-hesabs1z kvazireall1qlar1n nYzYri dYrkini tYmin edir. Lakin insan hYyat1n1n virtual sYrhYdlYrinin durmadan geni_lYnmYsi prosesi tYkcY _urun fqlYrinin geni_lYnmYsinY deyil (zlyndY bu, konstruktiv prosesdir), hYminin real alYmlY virtual alYmlYr aras1ndak1 sYrhYdlYrin yox olmas1na apar1r. Masir sosial elmlYrin paradiqmal inki_af for                         ! " # $ % & ' ( ) * + , - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ; < = > ? @ B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z [ \ ] ^ _ ` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z { | } ~  mas1na kemYsi bu elmlYrin mozaikliyini _YrtlYndirir. 0nsanlar1n fYaliyyYti ilY sosial reall1a tYsir gstYrYn virtual reall1qlar1n durmadan artmas1 vY mrYkkYblY_mYsi zndYn bu tendensiya daha da byk aktuall1q kYsb etmYyY ba_lay1r. Kompter texnologiyalar1 virtual reall11n qloballa_mas1na, subyektiv reall11n, insan1n daxili alYminin formala_mas1nda konkret sosial reall11n rolunun azalmas1na sYbYb olur. Bu, oxlu sayda problem vY ziddiyyYtlYr dourur. Buna grY dY bu sahYdY idrak1n yeni sYviyyYsinY _urlu _YkildY keid edilmYsi yeti_mi_ zYrurYtdir. Sosial elmlYrin inki_af1n1n mozaikliyini qeydY alarkYn, nYzYrY almaq laz1m gYlir ki, z tYbiYtinY grY subyektiv vY obyektiv reall1qlar vahid sosial reall1q kYsb edir. (Bu halda obyektiv reall1q dedikdY insan1n fYaliyyYt sferas1na cYlb olunmu_ reall1q, yYni mYdYniyyYt artefaktlar1 nYzYrdY tutulur). Haz1rda yeni informasiya texnologiyalar1n1n tYtbiqi _YraitindY subyektiv reall1q qlobal miqyas al1r. GzlYrimiz nndY nYsY yeni vY nYhYng bir _ey  qanunlar1n1n YksYriyyYti bizY mYlum olmayan informasiya meqacYmiyyYti meydana 1x1r. BelY bir kibermYkan srYtlY _axYlYnYrYk, getdikcY insan cYmiyyYti YlamYtlYrini YldY edir, lakin bu meqacYmiyyYt insan1n yeni _YklY sal1nm1_ fYaliyyYt sulu Ysas1nda qurulduundan, o, gzgdYki kimi, real cYmiyyYtY Yks xassYlYr al1r. Bu, kvazicYmiyyYtdir, real cYmiyyYtin cisimsizlY_dirilmYsinin nYticYsidir. vvYllYr mlkiyyYtin vY dvlYt strukturlar1n1n inki_af1 ilY diktY olunan zgYlY_mY bu gn syasi-iqtisadi yolla deyil (bu cYhdlYr XX YsrdY ba_ tutmad1), fikirdY, obrazl1 _YkildY aradan qald1r1lmaa ba_lam1_d1r. Obraz orijinal1 YvYz etmYyY ba_lay1r  dnya sanki "ayaqlar1ndan ba_1 stY qoyulur". Btn gstYricilYrinY grY, bu, zgYlY_mYnin _urda, illzor _YkildY aradan qald1r1lmas1d1r. Maraql1d1r ki, sosial bYrabYrsizliyin bu cr "aradan qald1r1lmas1" bu gn cYmiyyYtin autsayderlYrini dY raz1 sal1r. Biz elY bir dvrY doru irYlilYyirik ki, burada, bir tYrYfdYn, bizim gndYlik hYyat1m1z, yYni onun tYrzi, sYviyyYsi, qurulu_u, keyfiyyYti real (sistemli) alYmlY determinasiya olunur, digYr tYrYfdYn isY bizim daxili, intellektual-mYnYvi alYmimiz getdikcY qlobal informasiya ax1nlar1na, vY demYli, bY_YriyyYt miqyas1nda ideyalar1n hYrYkYtinY daha ox cYlb olunur. 0nsan1n bu iki alYminin inki_af1n1n qeyri-adekvatl11, bir-birinY uyun gYlmYmYsi art1q bu gn ox ciddi nYticYlYri dourmaqdad1r  insanlar1n hYrYkYtlYri Ytrafdak1lar n daha ox gzlYnilmYz olur. Yeni ziddiyyYtlYrdYn biri dY gndYlik hYyatla qlobal xarakter alm1_ virtual reall1q aras1nda yaranmaqda olan uurumdur. Ara_d1rmalar nYticYsindY belY bir qYnaYtY gYlmi_ik ki, bu hadisYnin konstruktiv nYzYri tYhlili n sosial vY virtual reall11 mYrkYzindY cYmiyyYt, onun srtukturlar1 vY tYsisatlar1 yox, znn inki_afda olan tYlYb vY maraqlar1 ilY insan1n dayand11 vahid sosiohumanitar alYm kimi nYzYrdYn keirmYk laz1md1r. nYnYvi olaraq sosial elmlYrdY insan1n vY onun mvcudluunun tYhlili fYrdi vY ictimai sYviyyYlYrdY apar1l1rd1sa, indi bunlara kosmoloji tYhlil dY YlavY olunur. nYnYvi qavran1lan kosmos (kainat da daxil olmaqla) bu gn z xsusi "daxili" tYbiYtinY malik olan meqacYmiyyYt hal1nda 1x1_ etmYyY ba_lay1r. DeyilYnlYrlY bal1 sosial idrak1n gYlYcYk inki_af problemlYrinY hYsr olunmu_ bYzi metodoloji xarakterli ideyalar zYrindY dayanmaq zYrurYti yaran1r. Onlar insan1n yeni virtual alYmlYrinin yrYnilmYsi ilY YlaqYdar meydana 1xm1_d1r. Bu ideyalar1n Ysas1nda yaln1z bir postulat durur  insan1n virtual vY sosial alYmlYri vYhdYtdYdir. 0nsan1n vcudu vY ruhu (_uru, psixikas1) kimi, onlar da vYhdYt tY_kil edir. Sosial elmlYrin paradiqmal inki_af1n1 _YrtlYndirYn sYbYblYrdYn biri dY hYmi_Y olduu kimi, elmin ziddiyyYtsiz nYzYriyyYlYr mYntiqi (formal mYntiqin Ysas tYlYbi) ilY bu nYzYriyyYlYrin izah etmYli olduqlar1 reall11n ziddiyyYtli mYzmunu aras1ndak1 uyunsuzluu aradan qald1rmaq cYhdlYridir. Yaln1z optimal oxlua (plrall1a) can atan elmi nYzYriyyYlYr ziddiyyYtlYr torunda hYrYkYt edYn sosial hYyat1n btn sjetlYrini YhatY edY bilYr. DigYr tYrYfdYn, obyekt mmkn qYdYr seqmentlY_dirilYrsY (yYni _Yrhinin zba_1nal11na yer qalmazsa) paradiqma z obyektini daha dYqiq izah edYr. 0drak1n obyektinin darald1r1lmas1n1n optimall11 elmi yarad1c1l1q prosesindY, YksYr hallarda intuitiv olaraq mYyyYn edilir. Yuxar1da qeyd etdiyimiz kimi, XX YsrdY sosial reall11n inqilabi _YkildY dYyi_dirilmYsi n tYtbiq olunan vahid nYzYriyyYnin ba_ tutmamas1 ( YmtYY-pul mnasibYtlYrinin pozitiv potensial1n1n dzgn qiymYtlYndirilmYmYsi zndYn XX Ysr _YraitindY marksizmin praktiki _Yrhi btvlkdY utopik oldu) vahid makronYzYriyyYnin axtar1_1 haqq1nda mYsYlYni gndYmdYn 1xar1r (bYlkY dY mvYqqYti). Yeni dvr yeni paradiqmalar tYlYb edir. He _bhYsiz ki, dnya yeni elmi paradiqmalar1n formala_mas1 astanas1nda durur. Yeni paradiqma misli grnmYyYn miqyas alacaq, nki bizim dnyaya, insana, tYbiYtY bax1_lar1m1z1 kkl _YkildY dYyi_dirYcYkdir. Kim bilir, bYlkY dY o, ulu mdrikliklY masir elm, _Yrq mistikas1 ilY qYrb praqmatizmi, intellektlY intuisiya aras1ndak1 uurumu aradan qald1racaqd1r? BelY _YraitdY cYmiyyYti z daimi artan vY inki_af edYn maraqlar1n1 gdYn insanlar1n kor-tYbii (zntY_kil) qar_1l1ql1 tYsirlYrinin mYhsulu kimi _Yrh etmYk, sosial vY informasiya proseslYrinY, habelY cYmiyyYtin btn tYsisatlar1n1n fYaliyyYtinY "insanl1q llYri" prinsipindYn yana_maq zYrurYtini dourur. Bu prinsipi FvqYlparadiqma da adland1rmaq olar. Paradiqmalar1n ox olmas1 vahid reall11 mxtYlif mvqelYrdYn nYzYrdYn keirmYyY imkan verir. DemYli, idrak1n mxtYlif paradiqmalar1n1n hYyata keirilmYsi prosesindY YldY olunmu_ hYqiqYtlYrin inteqrasiyas1 prinsipi mYsYlYsi dY aktualla_1r. Bu kimi hYqiqYtlYrin sintez edilmYsinin zYruriliyi dnyan1n vYhdYti fakt1n1n vY bu dnyada insan1n mvcud olmas1 fakt1n1n qYbul edilmYsindYn irYli gYlir. Bu gn sosial paradiqmalar1 masir dnyada insan1n hYm fYrdi, hYm dY ictimai hYyat problemlYri Ytraf1nda birlY_dirmYklY inteqrasiya etdirmYk olar. 0ctimai hYyat1n fakt vY _Yraiti masir dnyada insan1n mvcudluq mYsYlYlYrinin sosial idrak1n fundamental problemi olduuna tYkidlY i_arY edir. ^urlu _YkildY qYbul olunan antroposentrizm prinsipi hYm tYbiYt, hYm dY sosial elmlYrin inki_af1na yeni tYkan verY bilYr. Bu prinsipdYn trYmY olan bir mYsYlY dY insan1n hquq vY azadl1qlar1n1n, tYhlkYsizliyinin tYmin olunmas1d1r. Bu gn sosial elmlYr bu istiqamYtdY inki_af etmYlidir, Yks tYqdirdY XX Ysrin faciYlYri yenidYn tYkrarlana bilYr. "XXI Ysr ya humanitar elmlYr Ysri olacaq, ya da mumiyyYtlY olmayacaqd1r!" deyYn K.Levi-Stross mYhz bunu nYzYrdY tuturdu. TYxminYn 150 il bundan ncY gYlYcYkdY btn elmlYrin insan Ytraf1nda birlY_YcYyini sylYyYn K.Marks da bunu tYxmin edirdi. mumi _YkildY shbYt hYminin insan _uru ilY sosial reall11n qar_1l1ql1 nisbYti haqq1nda _urumuzda kk salm1_ formullar1n korreksiyas1ndan, dnyan1n vYhdYtindYn vY onun dYrki yollar1n1n mxtYlifliyindYn, hYqiqYti sistem kimi a_1lamaq, yYni mxtYlif sYviyyYlYrdYn olan hYqiqYtlYrin iyerarxiyas1 zYrurYtindYn gedir. Sosial elmlYrin paradiqmal inki_af1: - sosial biliyin xYtti kumulyasiya hesab1na artmas1; - sosial biliyin inki_af1n1n "dialektik s1ray1_lar" formas1nda ba_ vermYsi; - sosial sferada vahid makronYzYriyyYnin formala_d1r1lmas1n1n mmkn olmas1; - paralel olaraq real alYmin vY art1q kY_f olunmu_ vY ya hYlY kY_f olunmam1_ hYqiqYtlYr (mahiyyYtlYr) alYminin mvcud olmas1 (Platonun dvrndYn mYlum olan bu kimi fikir sonda hYqiqYtlYr mYkan1n1n, yYni biliyin tkYnYn olmas1n1n tYsdiqlYnmYsinY apar1r) haqq1nda fikirlYri mYntiqi Ysaslardan mYhrum edir. Sosial idrak1n paradiqmalar1 sanki insanlar1n birgY hYyat1n1n mxtYlif real vY gYlYcYk sjetlYrinin elmi izah1n1 verYn vY says1z-hesabs1z sYhifYlYri olan Varl11n kitab1n1 formala_d1r1r. Sosial elmlYrin paradiqmal inki_af1 (XX Ysrin sonuncu rb) sanki tYbiYt elmlYrinin inki_af yolunu tYkrarlay1r (mYsYlYn, keyfiyyYtcY bir-birindYn fYrqlYnYn Nyuton vY Eyn_teyn nYzYriyyYlYri bununla belY fiziki alYmin vahid mYnzYrYsini formala_d1r1rlar). BelY ki, AzYrbaycan1n kapitalist tYsYrrfat1l11na kediyi vY burada mlkiyyYtilYr sinfinin formala_d11 dvrdY marksizm paradiqmas1 ("kapital1n ilkin y11m1" vY s.) "i_Y d_r", mYnYvi hYyat hadisYlYrinin izah1n1 M.Veberin konsepsiyas1nda tapmaq mmkndr, mYdYniyyYtin tarixi tYkaml isY P.Sorokinin sxemindY ox yax_1 verilmi_dir vY s. Sosial elmlYrin mozaikliyi tYkcY ondan irYli gYlmir ki, insanlar1n maraqlar1 YksYr hallarda bir-birinY zidd olur. Bu, hYm dY onunla izah olunur ki, ictimai hYyat1n tYbiYti insan tYfYkkrnn tYbiYtindYn Ysasl1 _YkildY fYrqlYnir. ElmlYrin paradiqmal inki_af1 bu dilemman1 az-ox hYll etmYyY imkan verir. DemYli, bu vY ya digYr konkret problemlYrin praktiki hYlli n m_ahidY olunan empiriyaya daha adekvat olan nYzYriyyYni semYyi vY ya yaratma1 bacarmaq laz1md1r. Bu kimi zYrurYt tYdqiqat1n1n tYkcY erudisiyas1na deyil, tYfYkkrnn sYviyyYsinY dY tYlYblYri daim art1r1r. TYdqiqat1 sosial sferada mvcud olan praktiki problemlYri izah edYn daha adekvat nYzYriyyYni semYyY qadir olmal1d1r. z dY tYkcY semYyY deyil, real problemin ara_d1r1lmas1 prosesindY idrak1n bu paradiqmas1n1 daimi inki_af etdirmYyY dY qadir olmal1d1r. MYsYlYn, cYmiyyYtdY nYsillYrin varisliyi yax1n vaxtlara qYdYr M.Midin sxemas1 zrY yrYnilirdi (postfiqurativ, kofiqurativ, prefiqurativ mYdYniyyYtlYr); lakin mYlum oldu ki, vaxtilY arxaik cYmiyyYtin (Bali adas1) m_ahidYlYri Ysas1nda i_lYnilmi_ bu sxem bir ox hallarda ya_l1 nYslin srYtlY khnYlYn hYyat tYcrbYsini real olaraq YvYz edYn nYhYng K0V vY tYhsil sisteminY malik olan masir cYmiyyYtY tYtbiq olunduqda zYif "i_lYyir". Bu fakt gstYrir ki, sosial idrakda mrYkkYb problemlYri izah etmYk n bir-birini tamamlayan bir-neY paradiqman1 birlY_dirmYk mmkndr. ^bhYsiz ki, paradiqmal yolla YldY olunmu_ nYticYlYrdYn ibarYt olan mumelmi mYhsul eklektik, "qeyri-ciddi" grnY bilYr. Amma, fikrimizcY, yaln1z mYntiqi olan1n hYyata qabil olduunu hesab edYn insanlar belY fikirdY ola bilYrlYr. Bu gn isY, praktiki olan hYyata qabildir. 0ctimai nYzYriyyY sferas1nda monizm praktikada zn dorultmad1. T.Kun haql1 olaraq qeyd edirdi ki, sosial inqilab _YraitindY olduu kimi, bu vY ya digYr paradiqman1n qYlYbYsini dY qvvYdY olan hYmin amillYr tYmin edir. Yuxar1da deyilYnlYrdYn belY bir qYnaYtY gYlmYk olar ki, sosial idrak1 heterogen qurum, bir-biri ilY mrYkkYb qar_1l1ql1 polemika, rYqabYt mnasibYtlYrinY girYn mxtYlif ideya-konseptual mvqelYrin, paradiqmalar1n, tYdqiqat proqramlar1n1n qar_1l1ql1 tYsirlYr mYkan1 kimi nYzYrdYn keirmYk olar. BelY bir situasiyada elmi-idraki fYaliyyYt kommunikativ sosial fYaliyyYt kimi 1x1_ edir. Bilik sosial prosesin Yn mhm elementinY evrilir. O, art1q yaln1z insanlar tYrYfindYn varl11n Yks etdirilmYsi kimi deyil, hYminin onlar1n iradYsinin, qar_1l1ql1 tYsirlYrinin vY znidentifiklY_dirmYsinin formas1 kimi 1x1_ edir. Bu, biliyin hipotetikliyini dYrinlY_dirir. FikirlYr plralizmi postqeyri-klassik idrak1n sYciyyYvi cYhYtlYrindYn biridir. Dnyan1n oxllynn tYsdiqlYnmYsi hYqiqYtlYrin plralizmini dourur. BelYliklY, XX YsrdYn ald11m1z rnYk ondan ibarYtdir ki, informasiya cYmiyyYtinin sosial reall11n1 hans1sa bir metod YrivYsindY dYrk etmYk mmkn deyil. HYqiqYt ondad1r ki, insanlar hYlli mYyyYn olunmu_ qaydalar Ysas1nda mmkn olmayan yeni-yeni problemlYrlY zlY_ir. Sosial fenomenlYri _YxsiyyYtY, onun tYlYb vY maraqlar1na z tutan ox_axYli vY oxaspektli hadisYlYr kimi ara_d1rmaq imkan1n1 yaln1z mxtYlif metodlar1n metodoloji sintezi verY bilYr. B cr metodoloji sintez keyfiyyYtindY, zYnnimizcY, fYlsYfi-antropoloji metod 1x1_ edY bilYr. BelYliklY, apard11m1z tYhlildYn a_a1dak1 nYticYlYri YldY etmi_ olduq: Birincisi, bu gnki cYmiyyYt YvvYllYr mvcud olmyan yeni problemlYrin meydana 1xd11 informasiya cYmiyyYtidir. Situasiyan1n ziddiyyYtliliyi sosial tYkamln masir mYrhYlYsindY ba_ verYn dYyi_iliklYrin nYzYri dYrkini tYlYb edir. Sosial idrak1n nYzYri-metodoloji vY praktiki mYsYlYlYrinin hYllinY nail olmaq n sosial hadisYlYri metodoloji plralizm mvqeyindYn vY ilk nvbYdY fYlsYfi mYdYni-antropoloji kontekstdY yrYnmYk laz1md1r. 0kincisi, AzYrbaycan1n sosial nYzYriyyYsi vY sosial praktikas1 bhranl1 hallarla sYciyyYlYnir. Bu, YsasYn AzYrbaycan gerYkliyi ilY bu gerYkliyY "calaq" edilYn liberal qYrb dYyYr vY konsepsiyalar1 aras1nda yaranm1_ uurumla _YrtlYnir. Mvcud situasiya cYmiyyYtimizin fYaliyyYt vY inki_af qanunlar1n1n xsusiyyYtlYrinin yrYnilmYsindY kmYlik edY bilYcYk yeni nYzYri-metodoloji paradiqman1n i_lYnmYsini tYlYb edir. ncs, rYngarYng sosial reall11n hYrtYrYfli yrYnilmYsi bir-biri ilY qar_1l1ql1 YlaqYlYrdY olan, bir-birini tamamlayan mxtYlif metod vY prinsiplYrin sintezi kimi fYlsYfi-antropoloji-sistem yana_man1n tYtbiqini nYzYrdY tutur. 12 movzu CMIYYTIN SIYSI SISTMI V MNVI HYTI PLN 1.CYmiyyYtin siy0si hYy0t1n1 _YrtlYndirYn 0millYr. 2.CYmiyyYtin siy0si hYy0t1nd0 siy0si _ur pr>bl5mi. 3.CYmiyyYtin siy0si sist5mi. DvlYt 0nl0y1_1 vY >nun fYlsYfi zm. 4.CYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1. 5.CYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1n1n Ys0s tYz0hr f>rm0l0r1. DBIYYT 1.Q.Abbasova., Z.Hac1yev. Sosial fYlsYfY. B., 1999 2.C.hmYdli. CYmiyyYt, siyasYt vY ideologiya. B., 1997 3.C.hmYdli vY ba_qalar1. Siyasi biliklYrin Ysaslar1. B., 1997 4.L.Sanisteban Siyasi elmin Ysas1. B.,1994 5.M.fYndiyev. Siyasi elmin problemlYri. B., 1998 6.SiyasYtnamY. B., 1987  240*5  I CYmiyyYtin siy0si hYy0t1n1, >nun m0hiyyYti vY mYzmununu 013l0y0r:Yn il: YvvYl bu g5rY:li: h0disYsini _YrtlYndirYn 0millYri fYrqlYndirmY: vY >nl0r1n iz0h1n1 v5rmY: zYruri h5s0b 5dilir. CYmiyyYtin siy0si hYy0t1n1 _YrtlYndirYn 0millYr bunl0rd1r: h0:imiyyYt, siy0sYt vY siy0si h0:imiyyYt. Siy0sYt fYlsYfYsinin Yn qYdim vY mhm pr>bl5mlYrindYn biri mYhz h0:imiyyYt pr>bl5midir. Siy0sYt vY h0:imiyyYt f5n>m5nlYrinin nisbYti di0l5:ti: E0r0:t5rY m0li:dir. H0:imiyyYt bir tYrYfdYn siy0sYtin g5rY:lY_dirilmY sulu :imi 1E1_ 5dir, digYr tYrYfdYn isY >nun il:in Ys0s1n1 tY_:il 5dir. H:mr0nl1q vY t0b5 >lm0q Yl0qYlYri, b0_q0 szlY d5sY: ins0nl0r 0r0s1nd0 0s1l1l1q mn0sibYtlYrinin qYr0rl0_m0s1 mYhz h0:imiyyYt d5mY:dir. NYticY 5tib0rilY, h0:imiyyYt ins0n1n ir0dYsindYn 0s1l1 >lm0y0r0q bu y0Eud digYr fY0liyyYt gstYrmYsinY mYcbur 5tmY:dYn ib0rYtdir. H0:imiyyYt, > cmlYdYn siy0si h0:imiyyYt bir s1r0 EsusiyyYtlYrY m0li:dir. Il: YvvYl > h0:imiyyYtin >by5:ti vY suby5:tindY zn biruzY v5rir. yni z0m0nd0 h0:imiyyYtin EsusiyyYti >nun mumili: E0r0:t5rinY m0li: >lm0s1nd0d1r. H0:imiyyYtin mumiliyi > mYn0d0 b0_0 d_lr :i, bu 0yr1-0yr1 _YEslYrin, qr0upl0r1n vY s>si0l institutl0r1n btn fY0liyyYt nvlYrindY zn gstYrir. H0:imiyyYtin il:in s>si0l _YrtlYri vY mYnbYlYrinY 0_0L1d0:1l0r d0Eil 5dilir: bunl0r, YmY: blgs, ml:iyyYt mn0sibYtlYri vY s.-lY _YrtlYnYn ins0nl0r 0r0s1nd0:1 sinyi, qrup vY tYbYqY fYrqlYridir. H0:imiyyYt fun:si>n0l _Y:ildY 0yr1-0yr1 qvvYlYrin hYrY:YtlYrindY:i niz0m-intiz0m vY uyLunluq v0sitYsilY if0dY >lunur. Bunl0r mumi m0ddi m0r0q, mYnYvi y0E1nl1q y0Eud d0 tYqlid 5tmY, vYrdi_ vY s. _YrtlYnir. HYr bir h0:imiyyYtin mvcudluLu :nll y0Eud mYcburi r0z1l1q, it0Yt:0rl1L0 h0z1r >lm0q s0yYsindY mvcuddur. Siy0si h0:imiyyYt cYmiyyYtin siy0si hYy0t1n1n mhm 5l5m5ntlYrindYn biridir. CYmiyyYtin siy0si hYy0t1 mEtYlif s>si0l qvvYlYrin siy0si fY0liyyYti Ys0s1nd0 qurulur. HYr bir qvvY bur0d0 znn siy0si m0r0ql0r1n1 hYy0t0 :5irmYyY 0l1_1r. Siy0sYt  dvlYtin :mY:liyi ilY hYy0t0 :5irilYn vY h:mr0nl1q vY t0b5 >lm0 mn0sibYtlYri Ys0s1nd0 qYr0rl0_0n ictim0i hYy0t1n mEtYlif s0hYlYrinin tYnzim 5dilmYsi vY id0rY >lunm0s1d1r. nun m0hiyyYtini siy0si h0:imiyyYt tY_:il 5dir. m5ri:0 s>si>l>qu S.Hips5t h0ql1 >l0r0q q5yd 5dir :i, siy0si h0:imiyyYt > h0ld0 s0bit >l0 bilYr :i, YgYr > l5gitim E0r0:t5r d0_1y1r, yYni q0nunidir. S>nuncu bu h0ll0rd0 mm:ndr: 0)YgYr h0:imiyyYt YnYnYlYr zYrindY qurulur, mYsYlYn, m>n0rEiy0; b)YgYr h0:imiyyYt r0si>n0l  hquqi E0r0:t5r d0_1y1r, yYni l5q0l _Y:ildY qurulur, mYsYlYn s5:ilYrdY qYlYbY 0lm0q Ys0s1nd0; c)E0rizm0ti: E0r0:t5r d0_1y1r, yYni b5lY h0:imiyyYtin Ys0s1nd0 siy0si lid5rin by: msbYt :5yfiyyYtlYrinY in0m durur. Siy0sYtin :5yfiyyYt dYyi_i:li:lYrini nYzYrdYn q01rm0q l0z1m d5yil. nu sYciyyYlYndirYn cYhYtlYr s1r0s1nd0 univ5rs0ll1q, mumili:, cYmiyyYtin hYr bir s0hYsinY tYsir 5tmY: q0biliyyYtini gstYrmY: >l0r. Bununl0 y0n0_1 siy0sYt siy0si mn0sibYtlYr, siy0si institutl0r vY siy0si id5>l>giy0 v0sitYsilY hYy0t0 :5ir. Ins0nl0r h0:imiyyYtlY b0Ll1 >l0n mn0sibYtlYrY girir, h0ns1l0r :,i 0yr1-0yr1 siy0si tY_:il0tl0r f>rm0s1nd0 tYsdiqlYnir vY rYsmilY_dirilir vY 5yni z0m0nd0 ins0nl0r1n _urund0, > cmlYdYn siy0si id5>l>giy0 _Y:lindY z Y:sini t0p1r. CYmiyyYtin siy0si hYy0t1 iqtis0diyy0t ilY s1E _Y:ildY b0Ll1d1r. nl0r 0r0s1nd0:1 Yl0qY bir >E h0ll0rd0 siy0sYt vY iqtis0diyy0t1n q0r_1l1ql1 tYsiri :imi y>zulur. M0sir siy0si id5>l>giy0, mYsYlYn b0z0r iqtis0diyy0t1 id5>l>giy0s1 y5ni iqtis0di g5rY:liyin Ys0s1n1 tY_:il 5dir. Bununl0 y0n0_1 siy0sYt vY iqtis0diyy0t1n q0r_1l1ql1 Yl0qYsini _i_irtmY: l0z1m d5yil, n:i >nl0r nYin:i z q0nunl0r1 Ys0s1nd0 in:i_0f 5dir (mYsYlYn, b0z0r q0nunl0r1 vY siy0si mb0rizY q0nunl0r1), vY hYminin 5lmi-t5Eni:i tYrYqqi, 5:>l>Ji vYziyyYt, milli psiE>l>giy0, din v Yd. millYrin tYsirinY mEtYlif _Y:ildY mYruz q0l1r. stYli: mYyyYn bir ictim0i birli: v0hidindY bu y0Eud digYr t0riEi mYrhYlYdY bu 0millYrdYn hYr birisi hYll5dici r>l >yn0y0 bilYr. CYmiyyYtin siy0si hYy0t1n0 by: tYsir gstYrYn 0millYr s1r0s1nd0 >nun mYnYvi mYdYniyyYtini dY gstYrmY: l0z1md1r. S>nuncu, bur0d0, mYnYvi dYyYr vY id5y0l0r1n, 0dYt vY YnYnYlYrin, ins0nl0r1n d0vr0n1_ n>rm0l0r1n1n mYcmusunu if0dY 5dir. MYnYvi mYdYniyyYt 0yr1-0yr1 siy0si qurum f>rm0l0r1n1n s5ilmYsinY E5yli tYsir gstYrir, >nl0r1n fY0liyyYt gstYrmYsi EsusiyyYtlYrini _YrtlYndirir. MYnYvi mYdYniyyYtin siy0si hYy0t0 tYsir gstYrmYsi y>ll0r1 bunl0rd1r: -0yr1-0yr1 individlYrin f>rm0l0_m0s1 vY s>si0ll0_m0s1; -dYyYrlYr sist5mlYrinin y0r0d1lm0s1 vY tYtbiq >lunm0s1; -hYrY:YtlYr, YmYllYr vY d0vr0n1_ 5t0l>nl0r1; -qurum vY s>si0l sist5mlYr m>d5llYrinin y0r0d1lm0s1. B0_q0 szlY, mYnYvi mYdYniyyYt ins0nl0r1n siy0si d0vr0n1_1 d0Eil >lm0ql0 siy0si hYy0t1n btn s0hYlYrini vY s>n nYticY 5tib0rilY :tlYnin siy0si mYdYniyyYtini _YrtlYndirir. Siy0sYt vY mYnYviyy0t1n q0r_1l1ql1 Yl0qYsi pr>bl5mindY mhm 0:tu0ll1q :Ysb 5dir. B5lY :i, cYmiyyYtdY z>r0:1l1L1n r>lu vY >nun mYnYvi cYhYtdYn h0qq q0z0nd1rm0q YrivYsi pr>bl5mi btn t0riE b>yu fYlsYfY 5lminin diqqYt mYr:YzindY durur. M0sir tYdqiq0t1l0r .Fr>mm vY .L>r5ns b5lY qYn0YtY gYlmi_lYr :i, ins0n1 h5yv0nl0rd0n fYrqlYndirYn znY >E_0rl0r0 q0r_1 0qr5ssiy0y0 m5hl 5tmY mYhz bi>l>Ji mYn_Yli bir _5ydir. nl0r s1r0s1nd0 M.V5b5ri Esusi q5yd 5tmY: l0z1md1r. II Siy0si _ur pr>bl5minY mr0ciYt 5tmYdYn cYmiyyYtin siy0si hYy0t1n1n fYlsYfi tYhlilini d>lLun h5s0b 5tmY: >lm0z. Siy0si _ur vY siy0si id5>l>Jiy0 0nl0y1_l0r1n1n m0hiyyYtini, mYzmununu, >nl0r1n ictim0i hYy0t1nd0 h0ns1 r>l >yn0m0s1n1 iz0h 5tmY: s>n dYrYcY 0:tu0ll1q :Ysb 5dir. Siy0si mn0sibYtlYrin vY siy0si quruml0r1n fY0liyyYtinin cYmiyyYtin btvl:dY siy0si hYy0t1n1n ins0n _urund0 Y:s >lunm0s1n0 siy0si _ur d5yilir. Siy0si _urun v0cib EsusiyyYti >nd0n ib0rYtdir :i, bu h0disYyY >Elll:, d0EilindY:i ziddiyyYtlili: vY 5yni z0m0nd0 >nun dYr:>lunluLudur. Siy0si _ur siniflYrin, s>si0l qrup vY 0yr1-0yr1 _YEslYrY E0s >l0n siy0si d0vr0n1_1n Ys0s1nd0 durur.  znYmYEsus _Y:ildY siy0si quruml0r1n fY0liyyYtini _YrtlYndirir. Siy0si _urun Ys0s tYz0hr f>rm0s1 mvcuddur. Bunl0r  :tlYvi, qrup h0l1nd0 vY fYrdi siy0si _urdur. TYhlil 5dilYn pr>bl5mY fYlsYfi y0n0_m0n1n tYtbiqi siy0si _ur d0EilindY >nun 0di  gndYli: vY nYzYri sYviyyYlYrinin fYrqlYndirilmYsini tYlYb 5dir. di  gndYli: siy0si _ur  :if0yYt qYdYr f0rm0s1r,, 5m>si>n0l tYsirY mYruz q0lm1_ vY bununl0 y0n0_1 qYdYrincY hYrY:Ytsiz h0disYdir.  Ys0sYn :tlYvi inf>rm0siy0 v0sitYlYri tYrYfindYn mYqsYdynl m0nipuly0siy0 nYticYsindY vY hYy0t tYcrbYsi Ys0s1nd0 f>rm0l0_1r. Bu cr siy0si _ur q0vr0n1l0n dny0gr_ st5r5>tiplYri, stnl: tY_:il 5dYn siy0si Ys0tirlYrin vY fYrdi s0Ll0m d_ncY Ys0s1nd0 y0r0n0n gndYli: siy0si h0disYlYr, ictim0i hYy0td0 dvlYtin r>lu, siy0si p0rtiy0l0r1n fY0liyyYti vY s. h0qq1nd0 _YEsi mYn0f5si ilY y0_0y0n 0d0m1n tYsYvvrlYrinin mYcmusund0n ib0rYtdir. Siy0si id5>l>giy0n1n mYzmununu tY_:il 5dYn nYzYri siy0si _ur 5lmi f>rm0l1 b0E1_l0r1n sist5mi :imi 1E1_ 5dir. HYmin sist5m mYyyYn siy0si :>ns5psiy0 zYrindY qurulur vY mEtYlif s>si0l qrupl0r1n siy0si m0r0ql0r1n1 Y:s 5tdirir. Bununl0 b0Ll1 mh0vizY:0r, r0di:0l, lib5r0l, d5m>:r0ti:, isl0h0t1 vY digYr siy0si _ur nvlYri fYrqlYndirilir. M0sir cYmiyyYtin siy0si hYy0t1nd0 lib5r0l-d5m>:r0ti:, mh0fizY:0r vY r0di:0l id5>l>giy0 0yd1n _Y:ildY nYzYrY 0rp1r. Bir s1r0 vr>p0 l:YlYrindY y0y1lm1_ lib5r0l-d5m>:r0ti: id5>l>giy0 nYzYri cYhYtdYn 1948 ildY BMT-nin B0_ ss0mbl5y0s1 tYrYfindYn qYbul >lunmu_ ins0n hquql0r1n1n mumi d5:l0r0siy0s1nd0n q0yn0ql0n1r. HYmin sYnYd By: Fr0ns0 inqil0b1 dvrndY qYbul >lunmu_ (28 0vqust 1789 il) ins0n vY vYtYnd0_1n hquql0r1 d5:l0r0siy0s1n1n mYntiqi cYhYtdYn t0m0ml0nm0s1n1 gstYrir. mumi d5:l0r0siy0d0 vurLul0n1r :i, lYy0qYtinY grY hYr bir ins0n dny0y0 0z0d vY bYr0bYr _Y:ildY gYlir (1-i m.) vY hYr bir ins0n D5:l0r0siy0 tYrYfindYn bYy0n 5dilYn hquq vY 0z0dl1ql0r0 h5 bir fYrq q>yulm0d0n m0li: >lm0l1d1r. ^YEsiyyYtin y0_0m0q, 0z0dl1q vY tYhl:Ysizliyi hququ, >nun q0nun q0r_1s1nd0 bYr0bYrliyi hququ, vYtYnd0_l1q vY l:Ysinin id0rY >lunm0s1nd0 i_tir0: 5tmY: hququ, ml:iyyYt hququ d0Eil >lm0ql0 mumi d5:l0r0siy0n1n 3-21 m0ddYsindY siy0si 0z0dl1q vY vYtYnd0_l1q hquql0r1 tYsbit 5dilir. Bir s1r0 m0ddYlYr _YEsi t>Eunulm0zl1L1n md0fiYsi ilY b0Ll1d1r. Bund0n s>nr0 y5rdYyi_mY, 0z0dl1q, dinc t>pl0_m0, 0ss>si0siy0 vY s. 0z0dl1ql0r q5yd >lunur. 22-27 m0ddYlYrdY iqtis0di, s>si0l vY mYdYni hquql0r bYy0n 5dilir, > cmlYdYn s>si0l tYmin0t, i_lYmY: vY 0z0d i_ s5imi, tYhsil hququ vY hYminin ins0n1n rif0h1 vY s0Ll0ml1L1 n zYruri >l0n hYy0t sYviyyYsinin tYmin 5dilmYsi vY s. hquql0r. Bu sYnYdin hum0nistliyi h5 bir _bhY d>Lurmur, h0lbu:i bur0d0 bYy0n 5dilYn hquq vY 0z0dl1ql0r1n g5rY:lY_mYsi n r50l m5E0nizmlYr vY bYy0n 5dilYnlYrY ri0yYt 5tmYmYyY grY l gtrlmYsi z Y:sini t0pm0m1_d1r. D5:l0r0siy0n1n y5:unl0_d1r1c1 m0ddYsindY (30 m.) q5yd >lunur :i, 0yr1-0yr1 _YEslYr, ins0n qrupl0r vY dvlYtlYr tYrYfindYn hquq vY 0z0dl1ql0r1n mYhvinY ynYlmi_ hYr h0ns1 bir hYrY:Ytin gstYrilmYsi y>lv5rilmYzdir. Mh0fizY:0r vY r0di:0l id5>l>giy0 lib5r0l id5>l>giy0n1n s>lu vY s0L1 qvvYlYr tYrYfindYn tYnqid >lunm0s1n1 if0dY 5dir. Bu id5>l>giy0n1n :l0ssi: sYciyyYsi ingilis mtYfY::iri .B5r:in (Fr0ns0d0:1 inqil0b0 d0ir d_ncYlYr, 1790 il) vY 0lm0n nYzYriyyYilYri .M0r:s vY F.ng5lsin (>mmunist p0rtiy0s1n1n m0nif5sti, 1848 il) YsYrlYrindY z Y:sini t0pm1_d1r. Brit0niy0 0rist>:r0tiy0s1 mvq5yindYn .B5r:in, dny0 pr>l5t0ri0t1 mvq5yindYn isY .M0r:s1n burJu0 lib5r0lizmini tYnqid 5tmYlYrinY b0Em0y0r0q >nl0r1 ins0n1n hquq vY 0z0dl1ql0r1n0 sYrin mn0sibYt bYslYmYsi birlY_dirir. Ins0n1n hquq vY 0z0dl1ql0r1n0 q0r_1 .B5r: ins0n nYslinin, btvl:dY bY_YriyyYtin m0r0ql0r1n1, .M0r:s isY  pr>l5t0ri0t1n m0r0ql0r1n1 q>yur. Bu mtYfY::irlYrin digYr mYsYlYlYrdY mvq5yi di0m5tr0l _Y:ildY fYrqlidir. B5lY :i, .M0r:s 5lmi nYzYriyyYnin qYlYbYsinY, ins0n zY:0s1n0 istin0d 5tdiyi h0ld0 .B5r: ins0nl0r1n pr0:ti:i tYcrbYsinY, 0dYt-YnYnYlYrinY vY nYh0yYt s0Ll0m d_ncYyY d0h0 >E in0n1rd1. . M0r:s inqil0b0 0L1r1rd1, .B5r: isY inqil0b z0m0n1 hYy0t0 :5irilYn Yn nYhYng pl0nl0r1n Y:s nYticY gYtirY bilmYsini q5yd 5dYrY: isl0h0tl0r1n 0p0r1lm0s1n0 stnl: v5rirdi. gYr .M0r:s btn YmY:ilYrin (pr>l5t0rl0r1n) 0z0dl1L1, bYr0bYrliyi vY q0rd0_l1L1n1n tYrYfd0r1 idisY, .B5r: s>si0l rYng0rYn:liyin mYnbYyi :imi Esusi ml:iyyYt vY s>si0l bYr0bYrsizliyin s0El0n1lm0s1 zYruriyyYtini bildirirdi. R0di:0lizmdYn fYrqli >l0r0q mh0fizY:0rl1q m0sir dvrdY b5lY QYrbi vr>p0 vY m5ri:0d0 Yn nfuzlu siy0si id5>l>giy0l0rd0n biridir. III CYmiyyYtin siy0si hYy0t1n1n mhm cYhYti >n0 mYEsus >l0n siy0si quruml0r1n fY0liyyYt gstYrmYsidir. Bunu if0dY 5dYn Ys0s 0millYrdYn biri mYhz cYmiyyYtin siy0si sist5minin mvcud >lm0s1d1r. CYmiyyYtin siy0si sist5mi mEtYlif siy0si institutl0r1n mYcmusunu bildirir. DvlYt, siy0si p0rtiy0l0r vY mtY_Y::il _Y:ildY fY0liyyYt gstYrYn digYr ictim0i vY siy0si quruml0r >nun tY_:il 5dYn tYr:ib hissYlYridir. CYmiyyYtin siy0si sist5mi f0:ti:i _Y:ildY fY0liyyYt gstYrYn birli:dir. Bu birli: d0EilindY nYin:i rYsmi _Y:ildY qYbul >lunmu_ tY_:il0tl0r vY hYminin rYsmi q5ydiyy0td0n :5mYmi_ tY_:il0t vY quruml0r d0 fY0liyyYt gstYrir. CYmiyyYtin siy0si sist5minin Ys0s vY 0p0r1c1 5l5m5nti dvlYtdir. ilY, _YEsi ml:iyyYt vY dvlYtin y0r0nm0s1 YsYrindY F.ng5ls h0ql1 b5lY bir fi:ir sylYyir :i, hYr bir dvlYtin E0ssYlYrinY >nun id0rY5tmY 0pp0r0t1 vY Yr0zisinY mYEsus >lm0s1 vY v5rgi tutm0s1 0iddir. DvlYt nYdir vY nYyi if0dY 5dir? rist>t5lY grY, dvlYt mumi f0yd0n1n dYr: >lunm0s1nd0n YmYlY gYlir vY E>_bYEt y0_0m0q n qurulur. T.H>bbs isY Y:sinY, dvlYtin Ys0s1nd0 q>rEu intiz0m1n1 grrd. nun fi:rincY dvlYt fYrdi y0Eud :>ll5:tiv sim0d1r, h0ns1 :i, bir >E ins0n1n r0z1l0_m0s1 nYticYsindY YmYlY gYlir vY >nl0r1n md0fiYsi vY Ymin-0m0nl1L1n1n tYmin 5dilmYsi mYqsYdini gdr. B.Spin>z0 d0 bun0 >E_0r fi:irlYrlY 1E1_ 5tmi_dir. DvlYtin y0r0nm0s1n1 Q.H5g5l isY z>r0:1l1qd0 grrd. DvlYtin tims0l1nd0 F.ng5ls vY V.L5nin bir sinifin > biri sinifi istism0r 5tmY: vY YzmY: n >l0n 0lYt vY v0sitY grrdlYr. L5g5tim (q0nuni s0y1l0n) z>r0:1l1L0 sy:YnYn ins0nl0r1n > birilYr zYrindY h:mr0nl1q mn0sibYtlYrini M.V5b5r dvlYt :imi qiymYtlYndirirdi. DvlYt  ins0nl0r1n, ictim0i qrupl0r1n, sinif vY 0ss>si0siy0l0r1n birgY fY0liyyYtini vY mn0sibYtlYrini tY_:il0tl0nd1r0n, istiq0mYtlYndirYn vY nYz0rYt 5dYn cYmiyyYtin siy0si sist5minin Ys0s qurumudur. DvlYt  cYmiyyYt d0EilindY h0:imiyyYtin mYr:Yzi qurumu vY bu h0:imiyyYt v0sitYsilY siy0sYtin cYmlY_dirilmi_ g5rY:lY_dirilmYsidir. DvlYtin Ys0s cYhYtlYri (dvlYtin digYr s>si0l quruml0rd0n fYrqlYndirici EsusiyyYtlYri) bunl0rd1r: -iqtid0r qvvYlYrin s>si0l-sinfi mYn_Yyi bYlli >lm0s1, h0ns1 :i, s>si0l qrup, siy0si p0rtiy0, ictim0i hYrY:0t vY s. tYmsil >lunur; -mYr:Yzi vY Yy0lYt >rq0nl0r1 ilY tYmsil >lun0n h0:imiyyYtin Esusi 0pp0r0t0 m0li: >lm0s1; -iqtis0diyy0td0n :Yn0r >l0n mYcbur 5tmYyY inhis0r1n s0El0n1lm0s1; -dvlYtin z Yr0zisinY m0li: >lm0s1; -vYtYnd0_l0r n mYcburi >l0n quruml0r1n 1E0r1lm0s1 vY d0Eili vY E0rici siy0sYtin 0p0r1lm0s1 n suv5r5n hquql0r0 m0li: >lm0s1; -v5rgi tutm0q, pul 0p 5tmY:, bdcY siy0sYtini y5ritmY: vY s. g5rY:lY_mYsi n Esusi hquq0 m0li: >lm0q. DvlYtin y0r0nm0s1 vY >nun cYmiyyYtin hYy0t1nd0 >yn0d1L1 r>lu h0qq1nd0:1 mYsYlY by: nYzYri vY 5lmi-pr0:ti:i YhYmiyyYt :Ysb 5dir. T0riEY m0t5ri0listcYsinY y0n0_m0 dvlYti iqtis0di b0zis zYrindY dur0n stqurum :imi tYsvir 5dir vY >nun m5yd0n0 gYlmYsini ictim0i YmY: blgsnn nYticYlYri, fYrdi ml:iyyYtin y0r0nm0s1 vY cYmiyyYtin siniflYrY blnmYsi ilY Yl0qYlYndirir. H0l-h0z1rd0 dvlYtin mYn_YyinY d0ir YvvYl:i b0E1_l0rd0 dYqiqlY_dirmY vY y5nilY_dirmY 0p0r1lm0l1d1r. Bur0d0 biz 0siy0 ist5hs0l sulu pr>bl5mi ilY q0r_1l0_1r1q. Bu 0nl0y1_ .M0r:s0 mYEsusdur. vr>p0 vY ^YrqdY:i mYhsuld0r qvvYlYrin in:i_0f EsusiyyYtlYrini mq0yisY 5dYrY: .M0r:s bir s1r0 _Yrq l:YlYrindY fYrdi ml:iyyYtin mvcud >lm0s1n0 diqqYt y5tirmi_dir, yYni :Ynd icm0l0r1 sim0s1nd0 fY0ll1q gstYrYn bil0v0sitY ist5hs0l1l0r1n q0r_1s1nd0 fYrdi ml:iyyYtilYr y>E, mYhz dvlYt durur. Bu l:YlYrdY dvlYt tYrYfindYn 0p0r1l0n 0L1r vY mYr:YzlY_dirilmi_ nYz0rYt siy0si mn0sibYtlYrin vY s>si0l stru:turun EsusiyyYtlYrindY z Y:sini t0pm1_d1r. Mis0l n c0ni_in h0:imiyyYti imtiy0zl0r vY v0rl0nm0L0 y>l 01rd1. L0:in >nu itirdiyi tYqdirdY > h:md0r1n ir0dYsinY grY nYin:i m0ddi sYrvYtlYri vY hYminin z hYy0t1n1 d0 itirY bilYrdi. >Es0yl1 t0cirlYr dY bu vYziyyYtdY idilYr. nl0r ist5hs0l1n g5ni_lYndirilmYsindY m0r0ql1 >lm0m1_d1r vY YldY >lun0n gYliri EYrclYyirdilYr. B0_q0 szlY d5sY:, _YEsi ml:iyyYt 0nc0q _Yrti E0r0:t5r d0_1y1rd1 vY iqtis0di s0hYdY:i i_gz0rl1q tYqdir >lunmurdu. Iqtis0diyy0t1n by: hissYsini inzib0ti 0pp0r0t nYz0rYt 0lt1nd0 s0El0y1rd1, :YndlilYrin >Eu isY dvlYt t0b5iliyindY idilYr. ^YrqdY mvcud >l0n dvlYtin Esusi r>l >yn0m0s1 hYr bir fYrdin zYifliyini, >nun :>ll5:tivY t0b5 >lm0s1n1 vY 5yni z0m0nd0 hYm v0rl1, hYm dY :0s1bl0r d0Eil >lduLu :l0n, sil:, s5:t0, :Ynd icm0l0r vY d. Bun0 >E_0r tipli :>rp>r0tiv stru:turl0r1n r>lunun 0rtm0s1n1 _YrtlYndirir. nl0r1n Ys0s mYqsYdi  z zvlYrini dvlYt d5sp>tizmindYn q>rum0q idi. nYnYlYrlY mh:YmlYnYn :>rp>r0tiv Yl0qYlYr s>si0l 0nt0q>nizmi yum_0ltm1_, p0t5rn0lizm mn0sibYtlYrini y0r0tm1_ vY qurulmu_ s>si0l stru:turun gclYndirilmYsinY :mY:li: gstYrmi_dir. >rp>r0tiv Yl0qYlYrin :>ns5rv0tizmi hYtt0 h0:im sl0lYlYrin bir-birini YvYz 5tmYsi z0m0n1 siy0si s0bitliyin q>runm0s1n0 :mY: 5tmi_dir. DYrin tYhlil nYticYsindY b5lY bir qYn0YtY gYlmY: >l0r :i, dvlYt siniflYrin y0r0nm0s1n0 qYdYr m5yd0n0 gYlir vY bu iri miqy0sl1 iqtis0di pr>bl5mlYrin (mYsYlYn suv0r1lm0, str0t5Ji YhYmiyyYtli y>ll0r1n ti:ilmYsi vY s.) hYllindY >by5:tiv tYlYb0t1n nYticYsi :imi b0_ v5rir. DvlYtin y0r0nm0s1n1n t0riEi ilY b0Ll1 mYlum0t t>pl0m0q >nun fun:siy0l0r1 h0qq1nd0 mYsYlYnin yrYnilmYsinY dY _Yr0it y0r0d1r. M0sir dvlYt bir s1r0 mEtYlif fun:siy0l0r1 y5rinY y5tirir. Bunl0r: -mvcud >l0n dvlYt qurulu_unun md0fiYsi; -cYmiyyYtdY q0nunuluq vY s0bitliyin q>runm0s1; -s>si0l cYhYtdYn tYhl:Yli mn0qi_YlYrin q0r_1s1 0l1nm0s1 vY lYLv >lunm0s1; -iqtis0diyy0t1n tYnzim 5tmYsi; -ictim0i hYy0t1n btn s0hYlYrindY d0Eili siy0sYtin hYy0t0 :5irilmYsi; -dvlYtin mYn0f5lYrinin b5ynYlE0lq miqy0sd0 q>runulm0s1; -l:Ynin md0fiY 5dilmYsi vY s. Iqtis0di mn0sibYtlYrin tYnzim 5tmYsindY dvlYtin r>lu h0qq1nd0:1 mYsYlY h0l-h0z1rd0 Esusi m0r0q :Ysb 5dir. ^YEsi ml:iyyYtin mvcud >lm0m0s1 _Yr0itindY (0siy0 ist5hs0l sulu, inzib0ti-0mirli: sist5mi) dvlYtin r>lu s0dYdir  bu bil0v0sitY gstYri_lYrlY hYy0t0 :5Yn id0rY5tmY, in:i_0f 5tmi_ f>rm0d0 isY  i_lYnilmi_ pl0nl0r Ys0s1nd0 id0rY5tmYdir. In:i_0f 5tmi_ b0z0r mn0sibYtlYri _Yr0itindY fYrqli, d0h0 mrY::Yb mYnzYrY y0r0n1r. Bir tYrYfdYn dvlYtin md0EilYsi nY qYdYr gcldrsY bir > qYdYr i_gz0rl1q m0r0L1 0_0L1 sYviyyYdYdir. DigYr tYrYfdYn isY btvl:dY cYmiyyYt sYviyyYsindY iqtis0di pr>s5slYrY dvlYtin md0EilY 5tmYsi ist5hs0l0t1n t5Eni:i cYhYtdYn y5nilY_dirilmYsi. Dzgn stru:tur siy0sYtinin, iqtis0diyy0t1n m0liyyY cYhYtdYn mh:YmlYndirilmYsi vY d. Pr>bl5mlYrin hYlli n zYruridir. YuE0r1d0 gstYrilYn fun:siy0l0r1n dvlYt tYrYfindYn y5rinY y5tirilmYsi dY by: YhYmiyyYt :Ysb 5dir. CYmiyyYtin siy0si hYy0t1n0 0id dvlYt qurulu_u, id0rY5tmY f>rm0s1 vY siy0si r5Jim pr>bl5m idY by: YhYmiyyYt :Ysb 5dir. DvlYt qurulu_u h0qq1nd0 mYsYlY il: YvvYl mYr:Yz vY Yy0lYt 0r0s1nd0 q0nunv5ricili: h0:imiyyYtinin bl_drlmYsi ilY b0Ll1d1r. Q0nunv5ricili: fun:siy0l0r1n1n t0m _Y:ildY mYr:YzY mYEsus >lduLu h0ld0 bu qurum0 unit0r dvlYt d5yilir. L0:in Yr0zi v0hidlYri z q0nunl0r1n1 qYbul 5tmY: hququn0 m0li: >lduLu tYqdirdY bu f5d5r0tiv dvlYtdir. F5d5r0siy0 mYr:Yzin h:mr0nl1L0, Yr0zi v0hidlYrin isY s5p0r0tizmY m5yl 5tmYsi 0r0s1nd0:1 ziddiyYti 0r0d0n gtrmYyi im:0n v5rir. Id0rY5tmY f>rm0s1 dvlYt h0:imiyyYtinin nY cr hYy0t0 :5irilmYsi isY sYciyyYlYnir. Bu hYm m>n0rEiy0, hYm dY m>n0rEiy0 id0rY5tmY f>rm0s1n0 0iddir. M>n0rEiy0 - h0:im sl0lYni tYmsil 5dYn bir _YEsin YlindY cYmlY_dirilmi_ h0:imiyyYtdir. H0ns1 :i, bir nYsildYn > birisinY trlr. R5spubli:0 id0rY5tmY sulu isY E0lq1n h0:imiyyYtY s0hib 1Em0s1 vY >nun tYr:ibindYn nm0yYndYli >rq0nl0r1 s5mY: n suv5r5n hquq0 m0li: >lm0s1n1 bildirir. R5spubli:0 y0Eud m>n0rEiy0 id0rY5tmY sulu ins0nl0r n mYqbul >lm0s1 su0l1 d0h0 >E rit>ri: sYciyyY d0_1y1r. M0sir vr>p0n1n tYcrbYsi gstYrir :i, bir >E in:i_0f 5tmi_ vY siy0si cYhYtdYn s0bit l:YlYrdY m>n0rEiy0 mvcuddur. m5ri:0 tYdqiq0t1s1 S.Lips5t m>n0rEiy0n1n m5di0tiv, yYni m0sir cYmiyyYtin btn tYbYqYlYrinY q0r_1 b0r1_d1r1c1 r>l >yn0m0s1n1 q5yd 5dir. B0_q0 szlY d5sY: m>n0rEiy0n1n b0_1s1 mYnYvi 0rbitr r>lunu >yn0y1r, > t0b5liyindY >l0n vYtYnd0_l0r1n gzndY milli m0r0ql0r1n tYmin0t1s1 :imi 1E1_ 5dir. Siy0si r5Jim 0d1 0lt1nd0 0dYtYn dvlYt h0:imiyyYtinin hYy0t0 :5irilmYsinin sul vY v0sitYlYrinin mYcmusu b0_0 d_lr. T>t0lit0rizm, 0vt>rit0rizm, lib5r0lizm vY d5m>:r0tiy0 :imi siy0si r5Jim mvcuddur. vt>rit0rizm  q0nunsuzluq r5Jimidir, bur0d0 tY: bir _YEsin (tir0n1n, fr5rin, d5sp>tun) h5 bir hquql0 mYhdudl0_m0y0n h0:imiyyYti h:m s                          ! " # $ % & ' ( ) * + , - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ; < = > ? @ A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z [ \ ] ^ _ ` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z { | } ~                            ! " # $ % & ' ( ) * + , - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ; < = > ? @ A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z [ \ ] ^ _ ` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z { | } ~  rr. vt>rit0rizm _Yr0itindY q0nun-q0yd0 y>E dYrYcYsindYdir, vYtYnd0_l0r1n, ictim0i tY_:il0tl0r1n, btvl:dY E0lq1n hquq vY 0z0dl1ql0r1 in:0r 5dilir. T>t0lit0rizm  cYmiyyYtin btn s0hYlYri zYrindY nYz0rYtin 0p0r1lm0s1 :imi fYrqlYndirici EsusiyyYtY m0li: >l0n dvlYt qurulu_udur. T>t0lit0rizm bir nv y5ni dvrn d5sp>tizminY bYnzYyir. 5mi_dY dY 0m0ns1z r5JimlYr mvcud >lmu_dur, l0:in t>t0lit0rizm nisbYtYn y5ni bir h0disYdir. Bu >nunl0 iz0h >lunur :i, vYt0nd0_l0r zYrindY t0m nYz0rYtin 0p0r1lm0s1 0nc0q :tlYvi inf>rm0siy0 v0sitYlYrinin m5yd0n0 gYlmYsindYn s>nr0 mm:n >ldu. T>t0lit0r r5Jimin Ys0s E0ssYlYri bunl0rd1r: sYrt pir0mid0l h0:imiyyYt stru:turu, :tlYvi t5rr>r, d0Eili vY E0rici d_mYnlYrin d0im0 0Et0r1_1, cYmiyyYtdY:i fqv0ri stru:turl0r1n mYhv 5dilmYsi vY nYh0yYt h0:im d0irYlYr tYrYfindYn ins0nl0r1n zYrinY z>rl0 q>yulmu_ rYsmi id5>l>giy0n1n h:mr0nl1L1. D5m>:r0tiy0 hYrfi mYn0d0 yun0n dilindYn tYrcmYdY E0lq1n h0:imiyyYti d5mY:dir. QYdim Yun0n1st0nd0 y0r0nm1_ bu f5n>m5n >Es0yl1 0z0d s0hib:0r tYbYqYsinin m0r0ql0r1n1 if0dY 5dirdi. Pl0t>n d5m>:r0tiy0y0 mYnfi mn0sibYt bYslYyirdi. Y5ni dvrdY C.L>:: vY ^.M>nt5s:y5 ictim0i mq0vilY nYzYriyyYsi Ys0s1nd0 ins0n hquql0r1 h0qq1nd0 :>ns5psiy0n1 i_lYyYr:Yn b5lY qYn0YtY gYlmi_lYr :i, siy0si 0z0dl1L1n mhm Ys0s1 q0nunl0r0 ri0yyYt 5dilmYsidir. D5m>:r0ti: siy0si r5Jimin mhm _YrtlYri vY 5yni z0m0n >nun nYticYsi :imi vYtYnd0_ cYmiyyYti vY hquqi dvlYt 1E1_ 5dir. VYtYnd0_ cYmiyyYti id5y0s1 0nti: dvrnY tYs0df 5dir. Il: dYfY bu id5y0 vYtYnd0_l0r1n _YEsi mYn0f5i ilY y0_0y0n 0d0ml0rd0n fYrqlYnmYsi ilY m0r0ql0n0n Sis5r>n tYrYfindYn sYslYndirilmi_dir. S>nr0l0r bu pr>bl5m T.H>bbs, C.L>::, *.-*.Russ>, Q.H5g5l vY .M0r:s tYrYfindYn i_lYnilmi_dir. M0sir 0nl0md0 vYtYnd0_ cYmiyyYti  d0lYtdYn 0s1l1 >lm0y0n, l0:in >nunl0 q0r_1l1ql1 Yl0qYyY girYn vY z vYtYnd0_l0r1 0r0s1nd0 in:i_0f 5tmi_ iqtis0di, mYdYni, hquqi vY siy0si mn0sibYtlYr cYmiyyYtidir. Bu hYminin dvlYtlY bYr0bYr in:i_0f 5tmi_ hquqi mn0sibYtlYri qur0n vY y:sY: s>si0l, iqtis0di, siy0si, mYdYni vY mYnYvi st0tus0 m0li: >l0n vYtYnd0_l0r1n cYmiyyYtidir. M.V5b5rin mvq5yi YrivYsindY vYtYnd0_ cYmiyyYti  idr0:i 0bstr0:siy0 vY r50ll1qd0n >E uz0q >l0n id50l tipdir. L0:in bu id5y0 mYyyYn mYn0 :Ysb 5dir. nun m0hiyyYti Ys0s 5l5m5ntin >ptim0l nisbYtindY Y:s >lunur, bunl0r: h0:imiyyYt, cYmiyyYt vY ins0nd1r. Bur0d0 nYzYrdY tutulur :i, h0:imiyyYti hYy0t0 :5irYn dvlYt q0nunun 0liliyi Ys0s1nd0 fY0liyyYt gstYrYrY: hquqi dvlYt sYciyyYsinY y:sYlYcY:. CYmiyyYtdY b0_q0 Sim0 >lm0l1d1r. B5lY cYmiyyYtdY fqv0ri Yl0qYlYr, mEtYlif ittif0q vY birli:lYr, :tlYvi hYrY:0tl0r, p0rtiy0l0r, y5rli id0rY5tmY vY mYr:YzlY_mYdYn b>yun q01rm0q s0yYsindY dvlYt h0:imiyyYtini mYhdudl0_d1rm0q istYyi mvcuddur. Bu cYmiyyYtdY vYtYnd0_l0r _urluluLu, mh:Ym YqidY s0hibi >lm0s1 nYticYsindY niz0m-intiz0m1 ilY s5ilir, z vYzifYsini vicd0nl0 y5rinY y5tirir, z hquql0r1n1 0E1r0c0n md0fiY 5dir, mEtYlif n5q0tiv h0ll0r0 b0r1_m0z mvq5 tutur vY s. B0_q0 szlY d5sY:, bu  y:sY: hquqi _ur0, mYnYvi. Siy0si vY hquqi mYdYniyyYtY m0l:i >l0n ins0nl0rd1r. IV CYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1 0nl0y1_1 g5rY:liyin s0hYsini nYzYrdY tutur :i, bur0d0 >by5:tiv, fYrddYn stn sYciyyY d0_1y0n r50ll1q q0r_1m1z0 1E0n pr5dm5tli 0lYm f>rm0s1nd0 y>E, mYhz bizim zmzdY mvcud >l0n, ins0n1n _YEsiyyYt :imi 0yr1lm0z tYr:ib hissYsi _Y:lindY 1E1_ 5dYn r50ll1q :imi 0nl0n1l1r. Bu 0nl0y1_1n tYhlili gstYrir :i, bur0d0 bir mYyyYn ziddiyyYtlY q0r_1l0_1r1q: yYni ruh, id50l >l0n b0_l0nL1c zb0_1n0 mvcud d5yil, l0:in 5yni z0m0nd0 >nl0r  fYrddYn :Yn0rd0d1r, mumi vY >by5:tiv sYviyyY d0_1y1r, yYni s0n:i ins0nd0n 0s1l1 d5yil. Ins0n1n mYnYvi hYy0t1n1n m0ddi 0lYmdYn YmYlY gYlmYsindYn zndYn, >nun stru:turud0 >E_0rl1L1 ilY s5ilir. MYnYvi tYlYb0t, nYticYsindY y0r0d1lm1_ mYnYvi dYyYrlYr (sYrvYtlYr), mYnYvi tYlYb0t1n dYnilmYsi vY s.  cYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1n1n Ys0s stru:tur :>mp>n5ntlYridir. MYnYvi fY0liyyYt vY >nun y0r0td1L1 mYhsull0r1n mvcudluLu zYruri _Y:ildY ictim0i mn0sibYtlYrin Esusi nvnn (5st5ti:, dini, mYnYvi vY s.) y0r0nm0s1n0 sYbYb >lur. L0:in ins0n hYy0t1n1n m0ddi vY mYnYvi tYrYflYrinin qurulu_ b0E1m1nd0n E0rici >E_0rl1L1 >nl0r 0r0s1nd0:1 mvcud >l0n prinsipi0l fYrqlYri :lgYdY q>ym0m0l1d1r. B5lY :i, m0ddi tYlYb0tl0rd0n fYrqli >l0r0q bizim mYnYvi tYlYb0tl0r bi>l>Ji cYhYtdYn v5rilmYmi_dir, >nl0r ins0n dny0y0 gYlYn 0nd0n >n0 E0s d5yil. Bu h0l >nl0r1n >by5:tivliyini in:0r 5tmir, >by5:tivli: bur0d0 s1rf s>si0l sYciyyY d0_1y1r. MYdYniyyYtin i_0rY-simv>li: dny0s1n1n mYnimsYnilmYsi tYlYb0t1 ins0n n >by5:tiv zYruriyyYt sYciyyYsini d0_1y1r  bunsuz ins0n _YEsiyyYt >l0 bilmYz. L0:in bu tYlYb0t z-znY y0r0nm1r.  f>rm0l0_d1r1lm0l1 vY individin uzunmddYtli tYhsili vY tYrbiyyYsi z0m0n1 ins0n1n Ytr0f1nd0:1 s>si0l quruml0r tYrYfindYn in:i_0f 5tdirilmYlidir. Q5yd 5tmY: l0z1md1r :i, il: YvvYl ins0nd0 cYmiyyYt tYrYfindYn bil0v0sitY >nun s>si0ll0_m0s1n1 tYmin 5dYn Yn 5l5m5nt0r mYnYvi tYlYb0tl0r f>rm0l0_d1r1l1r. D0h0 y:sY: dYrYcYli mYnYvi tYlYb0tl0r h0ns1l0r :i, dny0 mYdYniyyYtinin d0h0 >E by: hissYsinin mYnimsYnilmYsinY vY >nl0r1n y0r0d1lm0s1n0 0iddir cYmiyyYt d>l0y1s1 y>l ilY, mYnYvi dYyYrlYr sist5mi v0sitYsilY f>rm0l0_d1r0 bilYr. MYnYvi m0r0q, ins0n1n bu y0Eud digYr fY0liyyYtY svq 5dilmYsi n _urunun istiq0mYtlYndirilmYsi, ins0n1n mYnYvi cYhYtdYn m>tiv0siy0s1d1r. MYnYvi m0r0q >lm0d0n h5 bir z0m0n ins0n1n tYlYb0t1 >nun mYnYvi fY0liyyYti (ist5hs0l1) ilY nYticYlYnY bilmYz. Ins0n1n mYnYvi m0r0L1 nYin:i >nun bili: sYviyyYli dny0gr_ndYn vY hYminin hYy0t tYcrbYsi vY mEtYlif vYrdi_ vY q0biliyyYtlYrdYn 0s1l1d1r. P5_Y:0rc0s1n0 iEtis0sl1 z5hni YmY:lY mY_Lul >l0n EsusilY_mi_ ins0n qrupl0r1 tYrYfindYn hYy0t0 :5irilYn _urun Esusi ictim0i f>rm0d0 y0r0d1lm0s1 pr>s5sinY mYnYvi ist5hs0l d5yilir. MYnYvi ist5hs0l Yn 0z1 nv mYhsul ilY nYticYlYnir. Bunl0r: -id5y0l0r, nYzYriyyYlYr, mYnYvi dYyYrlYr; -fYrdlYrin mYnYvi ictim0i Yl0qYlYri; -ins0n z. MYnYvi ist5hs0l stru:tur _Y:ildY g5rY:li: mYnimsYnilmYsinin Ys0s yYni 5lmi, 5st5ti: vY d0imi nvlYrY blnr. MYnYvi ist5hs0l1n Esusiliyi, >nun m0ddi ist5hs0ld0n fYrqi nYdYn ib0rYtdir? Il: YvvYl bu zn >nd0 gstYrir :i, mYnYvi ist5hs0l1n y5:un nYticYsi mYnYvi trYmYlYrdir, h0ns1 :i, bir s1r0 msbYt cYhYtlYrY m0li:dir. Bunl0rd0n Yn v0cibi  hYmin dYyYrlYrin ist5hs0l1n1n mumi sYciyyY d0_1m0s1. DigYr cYhYt >nd0n ib0rYtdir :i, mYnYvi ist5hs0l z0m0n1 sYrf 5dilYn YmY: y:sY: dYrYcYdY mumili: sYciyyYsinY m0li:dir. MYnYvi fY0liyyYtin digYr cYhYti >nun znn dYyYr :imi 1E1_ 5tmYsindYdir, yYni bir s1r0 h0ll0rd0 bu fY0liyyYt nv nYticYsindYn 0s1l1 >lm0y0r0q z by: YhYmiyyYt :Ysb 5dir. MYnYvi ist5hs0l1n digYr cYhYti >nd0n ib0rYtdir :i, bur0d0 ist5hs0l1n vY ist5hl0:1n blgs 0_:0r _Y:ildY m_0hidY >lunur. dYtYn mYnYvi dYyYrlYr 0nl0y1_1 0lt1nd0 mEtYlif mYnYvi trYmYlYrin (id5y0l0r, n>rm0l0r, >br0zl0r, d>qm0l0r vY s.) s>si0l-mYdYni YhYmiyyYti nYzYrdY tutulur >nu d0 Yl0vY 5dY: :i, ins0nl0r1n qiymYtv5rici tYsYvvrlYrdY tvsiyyY E0r0:t5rli qiymYtlYndirmY 5l5m5nti mvcuddur. MYnYvi dYyYrlYrdY (5lmi, 5st5ti:, dini) ins0n1n znn ictim0i tYbiYti vY ictim0i _Yr0iti if0dY >lunur. Bu cYmiyyYtin in:i_0f1n1n >by5:tiv m5yllYrinin ictim0i _ur tYrYfindYn znYmYEsus Y:s >lunm0 f>rm0s1d1r. GzYlli: vY ir:inli:, E5yir vY _Yr, Yd0lYt, hYqiqYt vY d. nl0y1_l0rd0 bY_YriyyYt mvcud g5rY:liyY z mn0sibYtini bildirir vY g5rY:lY_dirilmYsi mtlYq s0y1l0n hYr h0ns1 bir id50l cYmiyyYti >n0 q0r_1 q>yur. HYr bir id50l d0EilindY mYqsYd, istY:, 0rzu d0_1y1r, yYni mumili:dY mvcud >l0n y>E mYhz mvcud >l0s1. S0n:i qYtiyyYn h5 nYdYn 0s1l1 >lm0y0n id50l m0hiyyYt gr:Ymi v5rir. nun 0nc0q tvsiyyY vY qiymYtv5rici E0r0:t5ri stYdir. HYmin id50ll0_d1rm0l0r1n ::lYri, m0ddi q0yn0ql0r1, 0dYtYn gzY dYymir, itirilir, tYhrif >lunur. T0riEi b0E1md0n cYmiyyYtin tYbii in:i_0f1 pr>s5si vY >nun id50l _Y:ildY Y:s >lunm0s1n1n st-stY d_mYsi by: bir mYnfiliyi gstYrmYzdi. L0:in bu h5 dY hYmi_Y b0_ v5rmir. MYyyYn bir t0riEi dvrdY m5yd0n0 gYlmi_ id50l n>rm0l0r 0r0d0n bir-bir digYr t0riEi mYrhYlYdY >nl0r1n mYn0s1 t0m _Y:ildY itmi_ >l0n g5rY:liyY zidd >lur. H0rd0:1 bu 0m0ns1z mYnYvi q0r_1durm0, id5>l>Ji zYmindY b0_ v5rYn dy_lYr vY mYnYvi s0rs1nt1l0r dvrnn gYlib 1Em0s1n0 dYl0lYt 5dir. BY_YriyyYt n >Ed0n mYlum >lmu_dur Yn 5tib0rl1 >rdu  p5_Y:0rl0r >rdusudur. Bu 5yni dYrYcYdY dY mYnYvi dy_lYrY _0mil 5dilir. Il: sinfi cYmiyyYtlYrin y0r0nm0s1 dvrndYn ruhun Ys0s mvcudluq f>rm0l0r1 (id5y0l0r, nYzYriyyYlYr, >br0zl0r, n>rm0l0r vY s.) p5_Y:0rl0r tYrYfindYn ist5hs0l >lunur. V lm mYnYvi ist5hs0l1n Ys0s nvdr, h0ns1 :i hYm bili:lYr sist5midir, hYm dY s0bit s>si0l institut :imi zn bildirir. HYr _5ydYn YvvYl 5lm  g5rY:liyin sist5mlY_mi_ idr0: >lunm0s1d1r, h0ns1 :i, >nun Ys0s vY q0nun0uyLun cYhYtlYrini q0nun, 0nl0y1_, :0t5q>riy0 vY s. mcYrrYd  mYntiqi f>rm0d0 m5yd0n0 gYtirir. MYnYvi ist5hs0l1n digYr nvlYri :imi, 5lm g5rY:li: n s0n:i p0r0l5l >l0n vY >by5:tiv dny0n1n Ys0s cYhYt vY EsusiyyYtlYrini Y:s 5tdirYn id50l lYmi y0r0d1r. G5rY:li: 5lmY mYEsus >l0n id50l 0lYmdY tYbii :i, btv _Y:ildY y>E, mYhz Yn Ys0s cYhYtlYrdY Y:s >lunur. Bu  ins0nl0r1n hYy0t fY0liyyYtindY istin0d 5tdi:lYri dny0n1n s0n:i bir EYritYsidir. C>Lr0fi EYritYdY >lduLu :imi >nun zYrindY Yn Ys0s, v0cib >l0n gstYrilir, ins0n n 5lY dY by: YhYmiyyYt :Ysb 5tmYyYn mYsYlYlYr isY bur0d0 Y:s 5tdirilmir. lm dny0s1n1n y0r0nm0s1 n (bu h0disY tYEminYn 2,5-min il bund0n q0b0q b0_ v5rmi_dir) :if0yYt qYdYr >Es0yl1, mEtYlif (iqtis0di, s>si0l, mYnYvi s0hYdY) _Yr0it tYlYb >lunurdu. Bunl0r 0r0s1nd0 in:i_0f 5dYn YmY: blgsn, siniflYrin YmYlY gYlmYsini, tYfY::rn y:sY: dYrYcYli mcYrrYdlY_mYsini, y0z1n1n, h5s0b1n y0r0nm0s1n1, tYbiYt h0qq1nd0 tYcrbi bili:lYrin vY d-i q5yd 5tmY: l0z1md1r. Bu _Yr0itdY 5lmin y0r0nm0s1 bY_YriyyYt tYrYfindYn t>pl0n1lm1_ btn biliyini t0m _Y:ildY y5nidYnqurm0s1n1, >nun v0hid & & & & & & & 20 sist5mY 5vrilmYsini bildirirdi. n0 grY dY, hYr _5yin m0hiyyYtinY v0rm0q, ins0n1n bil0v0sitY tYcrbYsindYn :Yn0r0 1Em0q tYlYb >lunurdu. vr>p0d0 5lmin vYtYni QYdim Yun0n1st0n h5s0b >lunur. QYdim yun0nl0r 5lmin y0r0d1c1s1 >n0 grY h5s0b 5dilmir :i, h0m1d0n >E f0:ti:i biliyY, :Y_flYrY, t5Eni:i iEtir0l0r0 m0li: >lmu_dur. TYfY::r pr>s5sinY, >nun mYntiqi vY mYzmunun0 bYslYnilYn m0r0q >nl0r1 szn t0m mYn0s1nd0 5lm 0d0m1 5tmi_dir. QYdim yun0n mtYfY::irlYri >nunl0 mY_hurl0_m1_l0r :i, bizim dny0d0 tYhlil >by5:tinin prinsipi0l _Y:ildY y5ni sinfini, yYni mcYrrYdlY_mYlYr, 0nl0y1_l0r, mh0:imYlYr, tYfY::r q0nunl0r1n1 vY d. 0_:0r 5tmi_lYr. Q0r_1m1z0 1E0n id50l 0lYmin mvcudluLu mYsYlYlYri, >nun 0s1l1l1q hYddlYri indiyY :imi fYlsYfi mb0hisYlYrin pr5dm5tini tY_:il 5dir. L0:in mYhz bu ins0n fY0liyyYtinin Esusi s0hYsi >l0n 5lmin f>rm0l0_m0s1 pr>s5sinin Ys0s1n1 tY_:il 5tmi_dir. B5lYli:lY, 5lm > f0:t1n 0_:0rl0nm0s1nd0n b0_l0y1r :i, ins0n1 Yh0tY 5dYn 0lYm m0hiyyYt 5tib0rilY h5 dY >nun duyLul0r1nd0, q0vr0y1_ vY tYsYvvrlYrindY q0r_1s1n0 1E0n _Y:ildY >l0n dny0 d5yil. VY bu gzYgrnmYyYn m0hiyyYtY v0rm0q n hYr :Ysin hYy0t0 :5irdiyi 0di z5hni YmYliyy0tl0rd0n E5yli dYrYcYdY fYrqli >l0n m:YmmYl Yqli sYylYrin gstYrilmYsi v0cibdir. Ins0n1n 5lm q0r_1s1nd0 q>y0n mYqsYd vY vYzifYlYri mEtYlifdir. nl0r 5lmin Ys0s fun:siy0l0r1nd0 z Y:sini t0p1r. lmin Ys0s fun:siy0l0r1 bunl0rd1r: -idr0:1; -iz0h5dici; -YmYli-pr0:ti:i; -pr>qn>sti:; -dny0gr_; -s>si0l y0dd0_ vY s. lmin Ys0s, 0p0r1c1 fun:siy0s1 iz0h5dici fun:siy0d1r. lmin Ysl tYyin0t1  dny0n1n nY cr qurulm0s1n1, >nun niyY mYhz mYyyYn bir _Y:ildY m_0hidY 5tmYyimizi, mYyyYn hYrY:YtlYrimiz nYticYsindY nY b0_ v5rmYsini iz0h 5tmY:dir. Bu b0E1md0n 5lmin mYyyYn fund0m5nt0l YrivYlYri mvcuddur. Bu birincisi zn >nd0 biruzY v5rir :i, 5lmin iz0h5dici p>t5nsi0l1 bY_YriyyYtin ictim0i  t0riEi pr0:ti:0s1 ilY mYhdudl0_1r. VY i:incisi  hYr bir g5rY:li: h0disYsinin hYrtYrYfli iz0h1 hYmi_Y 5lmin iz0h1nd0:1 :0fili: pr>bl5mi ilY zlY_ir. lmin id0rY5tmY p>t5nsi0l1n1n YrivYlYri 0yd1n gstYrir :i, >nun im:0nl0r1 nY qYdYr by: >ls0 b5lY, bunun mYhdud sYddi dY mvcuddur. lmin YmYli  pr0:ti:i fun:siy0s1n1n mYn0s1 >nd0n ib0rYtdir :i, 5lm nYin:i dny0n1n nY cr qurulduLunu iz0h 5dir vY 5yni z0m0nd0 ins0n0 m5t>du, yYni dny0 ilY d0v0r0nm0s1n1n q0yd0 vY pr0:ti:i sull0r sist5mini tYqdim 5dir. lm n Ys0s istiq0mYtv5rici 0mil mYhz ictim0i-t0riEi pr0:ti:0d1r.   il: YvvYl 5lmi idr0:1n b0_l1c0 mYnbYyidir vY >nun mYqsYdini bildirir. lmin pr>qn>sti: fun:siy0s1 d0 YhYmiyyYt :Ysb 5dir. nun 0:tu0ll1L1 %% Ysrin s>nun0 q0t-q0t 0rtm1_d1r. Bunun iz0h1 s0dYdir. M0sir dvrdY mvcud >l0n ql>b0l pr>bl5mlYr bY_YriyyYt n s>n dYrYcYdY tYhl:Ylidir. rtm0qd0 >l0n ins0n fY0ll1L1n1n mYnfi vY nYzYrdY tutulm0m1_ nYticYsi :imi bu pr>bl5mlYrin y0r0nm0s1n0 grY 5lm E5yli mYsuliyyYt d0_1y1r. lmin dny0gr_ fun:siy0s1 >nun m0hiyyYtindYn irYli gYlir. Dny0gr_ 0d1 0lt1nd0 dny0 vY >nun d0EilindY ins0n1n tutduLu y5rinY d0ir mumi b0E1_l0r sist5mi b0_0 d_lr. lmin m5yd0n0 gYlmYsi 5yni z0m0nd0 y5ni dny0gr_ tipini m5yd0n0 gYlmYsini if0dY 5dirdi. Bu cr dny0gr_ tipi >by5:tiv 0lYmin mvcudluLun0 d0ir 5lY b0E1_l0r sist5midir vY >nu 5lmi biliyY dY 0id >l0n >by5:tivli:, sist5mlili:, mYntiqili: vY d. cYhYtlYr sYciyyYlYndirir. Dny0gr_ vY 5lm 0nl0y1_1 5ynili: tY_:il 5tmir. Bu >n0 grYdi :i, dny0gr_ r0si>n0l bili:lY y0n0_1 dny0n1 q0v0rm0s1n1, s>si0l mYqsYdlYri, dny0y0 mn0sibYti vY s.-i zndY d0_1y1r. L0:in mYhz 5lm >nun mYlum0t b0z0s1n1 tY_:il 5dir vY hYminin dny0n1n mumi mYnzYrYsinin qurulu_u sulunu mYyyYn 5dir. CYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1n1n mhm nvlYrindYn biri incYsYnYtdir. lmdY >lduLu :imi bu  p5_Y:0r >l0n rYss0ml0r1n, _0irlYrin, musiqiilYrin yYni dny0n1n 5st5ti: mYnimsYnilmYsi s0hYsindY:i mtYEYssislYrin y0r0d1c1l1L1n1 bildirir. G5rY:liyin mYnYvi mYnimsYnilmYsinin bu sulu fYlsYfYdY 5st5ti:0 :0t5q>riy0s1 ilY iz0h >lun0n s>si0l r50ll1L1n znYmYEsus f5n>m5ninY Ys0sl0n1r. st5ti: >l0n tY:cY incYsYnYtY istin0d 5tmir.  s>si0l mvcudluLun & & & & tYsvirlYrdYn birini tY_:il 5dir. st5ti: >l0n0, yYni ins0nd0 mv0fiq hisslYri y0r0d0n0 hYr _5yi 0id 5tmY: >l0r: bunl0r  tYbii l0nd_0ft, m0ddi vY mYnYvi mYdYniyyYtin istYnilYn pr5dm5ti, ins0nl0r vY >nl0r1n fY0ll1L1n1n mEtYlif tYz0hrlYri vY s0ir. YYni 5st5ti: >l0n ins0nd0 Esusi hiss vY d_ncYlYri y0r0d0n pr0:ti:i fY0liyyYtin s0n:i bir tYrYfini if0dY 5dir. st5ti:liyin y0r0nm0s1n1n >by5:tiv Ys0s1n1 tYbii :i, zn l, h0rm>niy0, simm5triy0, t0ml1q, mYqsYdYuyLunluq vY s.-Y tYz0hr 5dYn g5rY:liyin fund0m5nt0l q0nun0uyLunluql0r1 tY_:il 5dir. by5:tiv dny0d0:1 mn0sibYtlYrin :>n:r5t  hissi, Yy0ni f>rm0s1 ins0n qYlbindY mYyyYn r5z>n0ns0 sYbYb >lur, h0ns1 :i z dY bu dny0n1n hissYsidir vY d5mYli :0in0t1n mumi h0rm>niy0s1n0 0idiyy0t1 v0rd1r. znn m0ddi vY mYnYvi mvcudluLun bu univ5rs0l mn0sibYtlYrinin tYsirinY dny0s1n1 uyLunl0_d1r0n ins0n znYmYEsus hisslYr y0_0y1r, h0ns1l0r1 :i biz 5st5ti: hisslYr 0dl0nd1r1r1q. IncYsYnYt :Y_fiyy0t, idr0:1, tYrbiyYvi, 0:si>l>Ji, m5m>ri0l vY bir >E digYr pr0:ti:i cYhYtdYn f0yd0l1 fun:siy0l0r1 y5rinY y5tirir. L0:in b0_l1c0 fun:siy0 bur0d0 5st5ti: fun:siy0d1r. Bunun m0hiyyYti >nd0n ib0rYtdir :i, incYsYnYt ins0n0 5st5ti: zvq vY r0h0tl1q bYE_ 5tmYlidir. n:i biz bYdii incYsYnYt >c0L1n0 >nunn g5tmiri: :i, >r0d0 bizi y0_0m0L0 yrYtsinlYr y0Eud d0 tYqlid 5tmY n nYsiyyYtv5rici nmunYlYr nm0yi_ 5tdirsinlYr. IncYsYnYt YsYrindYn biz il: YvvYl zvq 0lm0q istYyiri:. B5lY 5st5ti: zvq 0lm0 tY:cY E>_ Yhv0l-ruhiyyY q0z0nm0ql0 :if0yYtlYnmir. st5ti: zvq0lm0n1n tYbiYti ins0n r>lunun hYy0c0nl0nd1rm0s1nd0d1r, h0ns1 :i incYsYnYt YsYrinin gzYl nmunYsindYn sYssiz h5yr0nl1q hissi :5irir. MYnYvi hYy0t1n digYr nvlYrindYn fYrqli >l0r0q incYsYnYt ins0n YqlinY y>E, mYhz >nun hisslYrinY mr0ciYt 5dir. G5rY:liyin m0hiyyYti vY bYzi h0ll0rd0 gzY grnmYz cYhYtlYrini tY:r0rl0m0L0 b0Em0y0r0q incYsYnYt bunu hissi  Yy0ni _Y:ildY 5tmYyY 0l1_1r. MYhz bu f0:t >nun ins0n0 tYsir 5tmY: gcn 0rt1r1r. Bununl0 Yl0qYd0r dny0n1n mYnimsYnilmYsi sulu >l0n incYsYnYtin Ys0s EsusiyyYtlYrini fYrqlYndirY:. Bunl0r: -5st5ti: g5rY:liyin y0r0d1lm0s1n1n b0_l1c0 v0sitYlYri >l0n bYdii >br0zl0r, simv>ll0r; -mumilY_dirmYnin 5vrilmi_ sulu  incYsYnYtdY mumi >l0n mcYrrYd y>E, mYhz s>n dYrYcYdY :>n:r5t sYciyyY d0_1y1r (YdYbiyy0td0 istYnilYn qYhrYm0n  by: _YEiyyYtdir, l0:in 5yni z0m0nd0 mumi E0r0:t5ri, tipi bildirir); -uydurm0 vY f0nt0ziy0n1n qYbul 5dilmYsi vY 5yni z0m0nd0 bu uydurm0 mYhsull0r1nd0n Ysl hYqiqYtin tYlYb >lunm0s1; -incYsYnYt YsYrinin f>rm0s1n1n mYzmun0 nisbYtdY 0p0r1c1 r>l >yn0m0s1 vY d. Bu EsusiyyYtlYr mYnYvi ist5hs0l1n digYr nvlYrindYn fYrqli >l0r0q incYsYnYtin sYrbYstliyi, >nun in:i_0f y>ll0r1n1n mstYqilliyi h0qq1nd0 EYbYr v5rir. Din  mYnYvi hYy0t1n f>rm0l0r1nd0n biridir. VY > mrY::Yb bir qurulu_u bildirir. F>rm0l0_m0s1 sinfi cYmiyyYtin m5yd0n0 gYlmYsi dvrnn bitmYsinY tYs0df 5dYn Dinin stru:turund0 5l5m5nt fYrqlYnir. Bunl0r: dini _ur, dini pYrYsti_ (sit0yi_), dini tY_:il0tl0r. Dini _ur dini psiE>l>giy0 vY dini id5>l>giy0 :imi i:i mstYqil sYviyyYdYn ib0rYtdir. Dini psiE>l>giy0 - dini _urun d0_1y1c1l0r1, din ilY b0Ll1 >l0n btn mhitin tYsiri 0lt1nd0 f>rm0l0_0n vY dind0rl0r0 E0s >l0n dini tYsYvvr, hiss, m5yllYr vY 0dYt-YnYnYlYrin mYcmusudur. Dini tYsYvvr vY hisslYr dind0rl0r1n pr0:ti:i fY0liyyYti ilY s1E b0Ll1d1r vY >nl0r ins0nl0r1n hYrY:YtlYrinin sYbYbi :imi 1E1_ 5dir. TYm0sd0 >l0n dini tYsYvvr vY dini hisslYr bir-birini t0m0ml0y1r, gclYndirir vY bununl0d0 dini dny0gr_n mh:YmlYnmYsinY sYbYb >lur. Dini id5>l>giy0  p5_Y:0r il0hiyy0t_n0s vY din E0dimlYri tims0l1nd0 dini tY_:il0tl0r1n i_lYdiyi vY tYbliL 5tdiyi dini id5y0l0r sist5midir. In:i_0f 5tmi_ m0sir dinlYr YrivYsindY dini id5>l>giy0y0 t5>l>giy0, mEtYlif dini  fYlsYfi tYlimlYr, s>si0l nYzYriyyYlYr vY s. d0Eildir. T5>l>giy0  dinin mEtYlif tYrYflYrini iz0h 5dYn vY Ys0sl0nd1r0n il0hiyyYt tYlimlYri sist5midir. Dini fYlsYfY Ys0sl0nd1r1c1 dYlillYr v0sitYsilY dini 5hr0ml0r1n hYqiqiliyini vY 0li dYyYr >lm0s1n1, dinin ins0n n f0yd0l1l1L1n1 vY YhYmiyyYtliliyini sbut0 y5tirmYyY 0l1_1r. Dini pYrYsti_  EYy0lYn fbvq0ltYbii y0Eud r50l _Y:ildY mvcud >l0n >by5:tlYrY dind0rl0r1n tYsir 5tmY istY:lYrinY :mY:li: gstYrYn simv>li: hYrY:YtlYr mYcmusudur. Dini sit0yi_ hYrY:YtlYrinY dini 0dYtlYr, 0yinlYr, mYr0simlYr, dini qurb0n v5rmY 0yini, ib0dYt, >rucluq, du0l0r 0iddir. Dini pYrYsti_in r>lu >E by:dr. nun :mY:liyi ilY dini tY_:il0tl0r s0dY, hissi  :>n:r5t f>rm0d0 dind0rl0r1n _urun0 dini id5y0l0r1 0td1r1r. Din mvcud >lm0s1 vY in:i_0f1nd0 dini tY_:il0tl0rd0 by: r>l >yn0y1r. Bu quruml0r  in0nc vY 0yinlYrin mumiliyi Ys0s1nd0 y0r0nm1_ mEtYlif din tYrYfd0rl0r1n1n birli:lYridir. Dini tY_:il0tl0r1n fun:siy0l0r1 dind0rl0r1n dini tYlYb0tl0r1n1n dYnilmYsindYn, dini pYrYsti_ fY0liyyYtini tYnzim 5tmYsindYn, b5lY quruml0r1n s0bitliyinin vY btvllynn tYmin 5dilmYsindYn ib0rYtdir. Dini _ur, dini pYrYsti_ vY dini tY_:il0tl0r dinin Esusi s>si0l tYsis0t :imi fY0liyyYt gstYrmYsini sYciyyYlYndirir. Ictim0i h0disY >l0r0q dinin y0r0nm0s1 vY mvcud >lm0s1 s>si0l, qn>s5>l>Ji vY psiE>l>Ji sYbYblYr ilY Yl0qYd0rd1r. S>si0l sYbYblYr  ictim0i hYy0t1n 5lY >by5:tiv 0millYridir, h0ns1 :i, dini ins0nl0r1 zYruri _Y:ildY y0r0d1r vY tY:r0rl0y1r. nl0r1n bir qismi ins0n1n tYbiYtY mn0sibYti ilY digYrlYri isY  ins0nl0r 0r0s1nd0:1 Yl0qYlYrlY b0Ll1d1r. Qn>s5>l>Ji sYbYblYr  tYbiYt h0disYlYrinin ins0n tYrYfindYn dYr: >lunm0s1 nYticYsindY y0r0nm0qd0 >l0n dini in0ncl0r1n f>rm0l0_m0s1 im:0nl0r1 vY _YrtlYridir. PsiE>l>Ji sYbYblYr >nd0n ib0rYtdir :i, dini in0ncl0r ins0n1n Yhv0l-ruhiyyYsi, hYyYc0n :5irmYsi, 5m>si>n0l durumund0n irYli gYlir. MYnfi 5m>siy0l0r1n y1L1l1b >E0lm0s1 ins0n1 > cmlYdYn din v0sitYsi ilY >nl0rd0n y0E0 qurt0rm0q y>ll0r1n1 0r0m0L0 v0d0r 5dir. Din bir s1r0 fun:siy0l0r0 d0 m0li:dir. %Yy0li :>mp5ns0siy0 fun:siy0s1 dinin b0_l1c0 fun:siy0l0r1nd0nd1r. Din ins0n1n zYifliyi, s>si0l pr>bl5mlYrinin hYllindY & & >lm0s1 zndYn EYy0lYn :>mp5ns0t>r r>lunu >yn0y1r. Bu dny0d0 hYll 5dilmYsi mm:n >lm0y0n pr>bl5mlYr digYr dny0d0 hYll >lunuc0L1 din tYrYfindYn vYd 5dilir. Dinin dny0gr_ fun:siy0s1 d0 mvcuddur. G5rY:liyi znYmYEsus _Y:ildY Y:s 5tdirYn, din znY mv0fiq >l0n dny0 mYnzYrYsini y0r0d1r vY bunu uyLun gYlYn dind0r1n d0vr0n1_1n1 mYyyYnlY_dirir. yni z0m0nd0 din mYyyYn d0v0r0n1_ n>rm0l0r1n1 tYsdiq 5dir, i_lYnilmi_ sist5m vY tvsiyyYlYr Ys0s1nd0 dind0r1n 0ilY, mYi_Yt, cYmiyyYt d0EilindY:i mn0sibYtlYri tYnzim 5dir vY bu d0 dinin tYnzim 5tmY fun:siy0s1n1 if0dY 5dir. El0q d0 cYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1n1n f>rm0l0r1nd0n biridir. El0q - ictim0i vY _YEsi mYn0f5lYrin YldY >lunm0s1 mYqsYdilY ins0nl0r1n nsiyyYt vY hYrY:YtlYrini tYnzim 5dYn n>rm0, q0yd0 vY dYyYrlYndirmY sist5midir. MYnYvi _urd0 mYyyYn t0riEi mYrhYlYdY Yn >ptim0l s0y1l0n ins0n d0vr0n1_1n1n st5r5>tipii, _0bl>nu tf0dY >lunur. El0q n>rm0 vY q0yd0l0r1 Y:sYr h0ll0rd0 :>rtYbii _Y:ildY >ls0 b5lY t0riEYn tYbii y>ll0 f>rm0l0_1r. UzunmddYtli gndYli: :tlYvi hYy0t tYcrbYsindYn YmYlY gYlYrY: >nl0r f0yd0l0n0n& . cYmiyyYt tYrYfindYn _Y:siz-_bhYsiz dYr: >lunm0s1 tYqdirdY mYyyYn nmunY sYviyyYsinY q0lE1rl0r. B5lYli:lY, prinsip 5tib0rilY YEl0q ins0nl0r1n :>ll5:tiv ir0dYsinin tYz0hr h5s0b 5dilY bilYr, h0ns1 :i, q0yd0l0r, tYlYblYr, qiymYtlYndirmYlYr sist5mi v0sitYsilY 0yr1-0yr1 _YEslYrY mYEsus m0r0ql0r1n digYr ins0nl0r1n vY btvl:dY cYmiyyYtin m0r0ql0r1 ilY uzl0_d1rm0L0 0l1_1r. El0qi _ur YrivYsindY ins0n q0r_1s1nd0 q>yul0n tYlYblYr Yn mEtYlif f>rm0l0r 0l1r. Bu  bil0v0sitY d0vr0n1_ n>rm0l0r1 (mYsYlYn, y0l0n d0n1_m0, zndYn by:lYrY hrmYt 5t vY s.); mEtYlif mYnYvi dYyYrlYr (Yd0lYt, hum0nizm, dzl:, tYv0z:0rl1q vY s.) vY qiymYtlYndirici >ri5nt0siy0l0r vY hYminin _YEsiyyYtin z-znY mYnYvi  psiE>l>Ji nYz0rYt m5E0nizmlYri (b>rc, vicd0n). Btn bunl0r bir s1r0 EsusiyyYtlYrY m0li: >l0n mYnYvi _ur stru:turunun mYq0ml0r1d1r. Bu EsusiyyYtlYr 0r0s1nd0 YEl0q1n Yh0tYli sYciyyYsi, YEl0q1n q5yri-mtY_Y::iliyi vY YEl0q1n imp5r0tivliyi. El0q1n Yh0tYli sYciyyYsi >nd0n ib0rYtdir :i, mYnYvi tYlYb vY qiymYtlYndirmYlYr ins0nl0r1n hYy0t vY fY0liyyYtinin btn s0hYlYrinY d0Eil >lur. El0q1n q5yri-mtY_Y::illiyi > d5mY:dir :i, cYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1n1n digYr tYz0hrlYrindYn fYrqli >l0r0q (5lm, incYsYnYt, din) > ins0nl0r1n mtY__Y::il fY0liyyYt s0hYsi d5yil. B0_q0 szlY d5sY:, cYmiyyYtdY YEl0q1n mvcudluLu vY >nun in:i_0f1 ilY h5 bir tY_:il0t y0Eud mYssisY mY_Lul >lmur. El0q1n imp5r0tivliyi >nd0n ib0rYtdir :i, YEl0qi tYlYblYrin Y:sYriyyYti E0ricdY:i mYqsYdYuyLunluL0 (mYsYlYn, bu cr hYrY:Yt 5t vY >n0 grY mvYffYqiyyYt vY E>_bYEtli: q0z0n) y>E, mYhz ins0n1n mYnYvi b>rcun0 mr0ciYt 5dir (b5lY hYrY:Yt 5t >n0 grY :i, bu sYnin b>rcundur) yYni bu tYlYblYr  imp5r0tiv vY bil0v0sitY, qYti tYlYb f>rm0s1n1 d0_1y1r. El0q bir >E fun:siy0n1 y5rinY y5tirir. Bur0d0 Ys0s fun:siy0l0r tYnzim 5tmY, qiymYtlYndirici  imp5r0tiv vY idr0:1 fun:siy0l0rd1r. El0q1n b0_l1c0 fun:siy0s1  tYnzim 5tmYdYn ib0rYtdir. Il: YvvYl > cYmiyyYtdY ins0n d0vr0n1_1n1n tYnzim 5dilmYsi sulund0n vY hYr :Ysin zn tYnzim 5tmYsi sulund0 if0dY >lunur. Bu sul znY mYEsus s>si0l sYciyyY d0_1y1r: yYni >nun m5yd0n0 gYlmYsi > z0m0n b0_ v5rir h0r0d0 :i, tYbii tYnzimlYyicilYr 0rt1q ictim0i hYy0t1n mrY::YblY_mi_ mtY_Y::illiyin hdYsindYn gYlY bilmir. QiymYtlYndirici  imp5r0tiv fun:siy0 0_0L1d0:1l0r1 bildirir. G5rY:liyin ins0n tYrYfindYn mYnYvi mYnimsYnilmYsi btn ictim0i h0disYlYrin E5yir vY _YrY blnmYsini nYzYrdY tutur. El0q0 0id bu Ys0s >l0n :0t5q>riy0l0r1n v0sitYsi ilY ictim0i hYy0t tYz0hrnn hYr birisinY qiymYt v5rilir. IstYnilYn f0:t1n qYbul >lunmu_ qiymYtlYndirilmYsindYn isY hYr bir _YEs n mv0fiq >l0n d0vr0n1_ (imp5r0tiv) irYli gYlir. El0q1n idr0:1 fun:siy0s1 mYlum dYrYcYdY qiymYtlYndirici fun:siy0d0n irYli gYlir. Prinsip 5tib0rilY YEl0q1n t0riEYn in:i_0f 5tmYsini istYr cYmiyyYtin istYrsY dY hYr bir ins0n1n Yn ins0npYrvYr, l0yiqli vY p5rsp5:tivli in:i_0f y>ll0r1n bY_YriyyYt tYrYfindYn 0Et0r1lm0s1 :imi y>zm0q mm:ndr. Bu 0Et0r1_1n s>n nYticYsi isY mEtYlif s>si0l trYmYlYrin mYnYvi qiymYtlYndirilmYsi _Y:lindY if0dY >lunur, h0ns1 :i, bir >E h0ll0rd0 >nl0r1n nYzYri tYhlil >lunm0s1n1 q0b0ql0y1r vY hYtt0 istiq0mYtlYndirir. El0q1n bir >E digYr fun:siy0l0r1 (tYrbiyYvi, istiq0mYtlYndirici, pr>qn>sti:, :>mmuni:0tiv vY d.) d0 y5rinY y5tirir. VYhdYt h0l1nd0 >nl0r YEl0q1n >yn0d1L1 s>si0l r>lu mYyyYn 5dirlYr. CYmiyyYtin mYnYvi hYy0t1n1n f>rm0l0r1nd0n biri fYlsYfYdir. FYlsYfY z mYzmunu vY f>rm0s1 5tib0rilY sp5sifi: dny0gr_dr, tYbiYtY, cYmiyyYtY, ins0n0 Yn mumi nYzYri b0E1_l0r sist5midir. , ins0nl0r1n s>si0l-siy0si, YEl0qi 5st5ti:, 5lmi-tYbii ynmlYrinin Ys0s prinsiplYrini i_lYyib h0z1rl0m0ql0, >nl0r1n fY0liyyYtinY dzgn istiq0mYt v5rir. Ins0nl0r1n Ytr0f 0lYmY d0ir b0E1_l0r1 h5 dY hYmi_Y 5yni >lmur. Bunl0rd0n bir >Eu nYzYri cYhYtdYn d_nlmYmi_ vY Ys0sl0nd1r1lm0m1_, ziddiyyYtli tYsYvvrlYrdYn ib0rYt >lur. FYlsYfY z prinsip vY nYticYlYrini s0dYcY >l0r0q 5l0n 5tmir, >nl0r1 nYzYri-mYntiqi cYhYtdYn Ys0sl0nd1r1r, sbut0 y5tirir. FYlsYfY dny0gr_n t0riEYn y:sY: tipi >lub, >nun nvYsini tY_:il 5dir. Dny0gr_ :>rtYbii surYtdY ins0n tYrYfindYn dny0n1n mYnYvi mYnimsYnilmYsi tYlYb0t1nd0n y0r0nm1_d1r. Bu tYlYb0t1n z isY ins0n1n, >nun YmY: fY0liyyYtinin tY_Y::l s0yYsindY y0r0nm1_ vY YsrlYr b>yu in:i_0f 5dYrY: tY:millY_mi_dir. HYmin pr>s5sin zirvYsindY fYlsYfY durur. , tYbiYt, cYmiyyYt, ins0n vY >nun dny0d0:1 mvq5yi h0qq1nd0 id5y0l0r1n, tYsYvvrlYrin, b0E1_l0r1n sist5midir. FYlsYfY sist5mli vY nYzYri-mYntiqi dny0gr_dr. Sist5mlili: >nun mYzmununu, nYzYri-mYntiqili: isY f>rm0s1n1 vY sYviyyYsini bildirir. FYlsYfi dny0gr_ z mYzmunun0 grY 5lmi vY q5yri-5lmi >l0 bilYr. Dny0gr_ > z0m0n 5lmi s0y1l0 bilYr :i, nYticYlYrini nYzYri tYfY::rn m5t>dl0r1 v0sitYsilY z dvrnn 5lmi bili:lYri Ys0s1nd0 qursun. 13 movzu MDNIYYT. TRI%I PRSS ULTURLJI YN^M PLN: MYdYniyyYt 0nl0y1_1, >nun mYn_Yyi 2Y t0riEi tY:0ml. Siviliz0siy0 0n0ly1_1, mYdYniyyYt vY siviliz0siy0 MYdYniyyYt_n0sl13d0 bYsit tY:0ml (univ5rs0l 5v>lyusi>nizm) id5y0l0r1. L>:0l siviliz0siy0l0r :>ns5psiy0s1. DBIYYT Im0n>v H. FYlsYfYnin Ys0sl0r1. B., 2007. I% blmY. RstYm>v Y. FYlsYfYnin Ys0sl0r1. B., 2007. V hissY, 6-c1 fYsil. XYlilov S. MYnYviyyat fYlsYfYsi. B., 2007 liyev . MYnYvi mYdYniyyYt vY din. B., 1981 I MYdYniyyYt 0nl0y1_1 h0qq1nd0 d_nYr:Yn diqqYti il: nvbYdY cYlb 5dYn Yn _bhYsiz f0:t budur :i, mYdYniyyYt y0ln1z ins0n0 E0s >l0n h0disYdir. Bu 0nl0y1_1n y0ln1z ins0n0 mn0sibYtdY mYn0s1 v0rd1r vY >, ins0n1 mYhz ins0n :imi sYciyyYlYndirYn Yn 0_:0r gstYricilYrdYn biridir. H5 :imdY _bhY d>urmur :i, ins0n1n in:i_0f sYviyyYsi >nun il: nvbYdY mYdYniyyYtY nY dYrYcYdY yiyYlYnmYsi ilY llr. D5mYli, mYdYniyyYt ins0nd0 ins0ni b0_l0n1c1n in:i_0f1n1 sYciyyYlYndirYn 0nl0y1_d1r. Bun0 grY dY bu 0nl0y1_1n mYzmun vY m0hiyyYtini 0_:0r0 1E0rm0q n ins0n1n m0hiyyYtini tY_:il 5dYn, y0ln1z ins0n0 E0s >l0n vY >nu btn digYr c0nl1l0rd0n fYrqlYndirYn sYciyyYvi mYq0ml0r zYrindY d0y0nm0q l0z1md1r. 0ns0n1 btn digYr c0nl1l0rd0n fYrqlYndirYn Yn mhm Yl0mYtlYrdYn biri budur :i, >, b0_q0 c0nl1l0rdn fYrqli >l0r0q, tYbiYtin >n0 v5rdiyi n5mYtlYri h0z1r _Y:ildY mYnimsYmY:lY :if0yYtlYnmir. , bu n5mYtlYrin >E czi bir hissYsini h0z1r mYhsul kimi ist5hl0: 5dir. 0ns0n z tYlYb0tl0r1n1n mtlYq Y:sYriyyYtini, >n0 l0z1m >l0n n5mYtlYri vY y0_0y1_ v0sitYlYrini tYbiYti dYiy_dirYrY: y0r0tm0ql0 tYmin 5dir. MYhz dYyi_dirici  y0r0d1c1 fY0liyyYt ins0n1 btn b0_q0 c0nl1l0rd0n fYrqlYndirYn vY y0ln1z >n0 E0s >l0n Yn mhm Yl0mYtlYrdYn biridir. DigYr tYrYfdYn, ins0n c0nl1 tYbiYtin bir hissYsi :imi tY:cY bi>l>ji d5yil, 5yni z0m0nd0 s>si0l-mYnYvi tYbiYtY m0li: >l0n bir v0rl1qd1r. Bun0 grY dY > znn tY:cY bi>l>ji y>E, hYm dY s>si0l - mYnYvi tYlYb0tl0r1n1 tYmin 5tmYlidir. Bu tYlYb0tl0r1 _YrtlYndirYn 0millYr h0ns1l0rd1r? HYr _5ydYn YvvYl ins0n1n cYmiyyYtdY mvcudluu >nun y0_0d11 s>si0l mhitY int5qr0siy0 >lunm0s1n1 tYlYb 5dir. Bu mhitin >nu znY y0d bir 5l5m5nt :imi d5yil, znn zvi tYr:ib hissYsi :imi qYbul 5tmYsi n >, mvcud dYyYrlYr vY in0ncl0r sist5mini, YEl0q n>mr0l0r1n1 mYnimsYmYlidir. , z y0E1nl0r1, mYnsub >lduu E0lq vY vYtYnd0_1 >lduu l:Y q0r_1s1nd0 hdYli:lYr d0_1d11n1 dYr: 5tmYli vY >nl0r1n y5rinY y5tirilmYsi istiq0mYtindY fY0liyyYt gstYrmYlidir. HYr bir fYrd nYlYrin y0_0d11 s>si0l mhitin vY btvl:dY mYnsub >lduu cYmiyyYtin btvlyn, fir0v0nl11n1 zYiflYtdiyini dYr: 5tmYli, ins0nl0r1n birgY y0_0y1_1n1 YtinlY_dirYn YmYllYrdYn Y:inmYlidir. NYh0yYt, cYmiyyYtin id0rY >lunm0s1 tYlYb0t1 cYmiyyYtdY siy0si fY0liyyYti zYruri 5dir. 0ns0n1n s>si0l-mYnYvi tYbiYti ilY _YrtlYnYn btn bu fY0liyyYt f>r0l0r1n1n suby5:tini ins0n tY_:il 5tdiyinY grY >nl0r d0 ins0n1n dYyi_dirici-y0r0d1c1 fY0liyyYtinin tYr:ib hissYlYri :imi 1E1_ 5dirlYr. L0:in ins0n1n >E_0EYli fY0liyyYti YvvYl:i nYsillYrin t>pl0nm1_ >lduu zYngin hYy0t tYcrbYsini vY mYnYvi sYrvYtlYri mYnimsYmYdYn b0_ tut0 bilmYz. Bur0d0 d0 biz ins0n1 btn digYr c0nl1l0rd0n fYrqlYndirYn vY y0ln1z >nunun sYciyyYvi >l0n d0h0 bir mYq0ml0 r0stl0_1r1q. H5yv0nl0r1n d0vr0n1_1n1, >nl0r1n fY0ll11n1 tYmin vY id0rY 5dYn irsi >l0r0q h0z1r _Y:ildY nYsildYn nYsilY trlYn instin:tlYrdir. HYr bir h5yv0n nv n sYciyyYvi >l0n d0vr0n1_ f>rm0l0r1n1 _YrtlYndirYn fYrqli instin:tlYr mvcuddur vY >nl0r h0z1r _Y:ildY, g5n5ti: >l0r0q, bir nYsildYn digYrinY trlr. Bun0 grY dY hYr h0ns1 bir h5yv0n nv y0ln1z >nd0:1 instin:tlYrin im:0n v5rdiyi mYhdud fY0liyyYtlY mY_ul >l0 bilYr. Instin:tlYr bi>l>ji tYbiYtY m0li: >lduun0 grY >nl0r1n dYiy_mYsi, pr0:ti:i >l0r0q, mm:n d5yil vY bu sYbYbdYn dY h5yv0n1n fY0liyyYti hYmi_Y intin:tlYrin v5rdiyi im:0nl0rl0 mYhdudl0_1r. Ins0n1n fYliyyYtini tYnzim 5dYrY: >nu id0rY 5dYn isY irsi y>ll0 :5Yn instin:tlYr d5yil, >nun hYy0td0 q0z0nd11 s>si0l m5E0nizmlYr >l0n bili:, b0c0r1q vY vYrdi_lYrdir. Bunl0r bi>l>ji d5yil, s>si0l mYn_YyY m0li: >l0n tYlim, tYrbiyY vY tYhsil sist5mi v0sitYsi ilY f>rm0l0_d1r1l1r. Bun0 grY dY ins0n, h5yv0nl0rd0n fYrqli >l0r0q, d5mY: >l0r :i, btn fY0liyyYt f>rm0l0r1 ilY mY_ul >lm00 q0dirdir. 5mi_ nYsillYrin t>pl0m1_ >lduu tYcrbYni y5ni nYslY trmY v0sitYlYri >l0n tYlim, tYrbiyY vY tYhsil q5yr-bi>l>ji, yYni, s>si0l tYbiYtY m0li: >lduun0 grY >nl0r1n v0sitYsi ilY ins0nd0 prinsip 5tib0r1 ilY istYnilYn fY0liyyYt nv n zYruri >l0n bili:, b0c0r1q vY vYrdi_lYr y0r0tm0q t0m0milY mm:ndr. Ins0n s>n dYrYcY rYng0rYng >l0n fY0liyyYti ilY 5lY bir sp5sifi: mhit y0r0d1r :i, >nun mvcudluunu bu mhitdYn :Yn0rd0 tYsYvvr 5tmY: q5yri-mm:ndr. Bu mhitY nYlYr d0Eildir? Bur0, hYr _5ydYn YvvYl, ins0n n sYciyyYvi >l0n btn fY0liyyYt nvlYri d0Eildir, n:i fY0liyyYt ins0n1n zYruri mvcudluq suludur. Bund0n b0_q0 ins0n fY0liyyYtinin f>rm0l0_d1rd11 bu mhitin zYruri tYr:ib hissYsini ins0n1n mYqsYdynl _Y:ildY dYyi_dirdiyi tYbiYt tY_:il 5dir. M0sir ins0n nv >l0n h>m> s0pi5ns b0:irY vY y0 vYh_i tYbiYtdY y0_0y0 bilmYz.  nYin:i z tYbiYtY uyunl0_1r, 5yni z0m0nd0 tYbiYti dY z tYlYb0tl0r1n0 uyunl0_d1r0r0q, >nu r0di:0l _Y:ildY dYyi_dirir. VYh_i tYbiYtdYn fYrqli >l0r0q, ins0n tYlYb0tl0r1n0 uyun _Y:ildY dYyi_dirilmi_ bu tYbiYti ins0nilY_mi_ tYbiYt 0dl0nd1r1rl0r. NYh0yYt bu mhit zndY nYsillYrin t>pl0m1_ >lduu hYy0t tYcrbYsini vY mYnYvi tYcrbYni q>ruyub s0El0m0 vY mYnimsYmY m5E0nizmlYrini birlY_dirir. MYdYniyyYt 0nl0y1_1n1n mYzmununu d0 5lY ins0n1n mvcud >lduu t0riE YrzindY y0r0td11 vY >nun mvcudluunun ::l _YrtlYrinin mYcmusu >l0n bu mhit tY_:il 5dir. B5lYli:lY, mYdYniyyYt ins0n1n ::l mYn0f5lYrindYn, 0rzu vY istY:lYrindYn q0yn0ql0n0n dYyi_dirici-y0r0d1c1 fY0liyyYtini, >nun nYticYlYrini vY nYsillYrin t>pl0d11 pr0:ti:  mYnYvi tYcrbYni mYnimsYmY vY q>rum0 m5E0nizmlYrini zndY birlY_dirYn mrY::Yb bir s>si0l- mYnYvi f5n>m5ndir. MYdYniyyYt znn bu :5yfiyyYti ilY ins0n1n y5r zndY Yn mumi mvcudluq f>rm0s1 :imi 1E1_ 5dir. Bizim indi mYdYniyyYt 0dl0nd1rd11n1z 0nl0y1_0 qYdim r>m0l1l0r cultur0 d5yirdilYr. L0t1n mYn_Yli bu sz t>rp01n Y:ilib  b5cYrilmYsi, t>rp00 qulluq vY q0y1 mYn0l0r1nd0 i_lYdilirdi. :inili: t0riEYn ins0n n sYciyyYvi >l0n il: Yn g5ni_ y0y1lm1_ fY0liyyYt >lduund0n cultur0 szndY mYdYniyyYtin ins0nl0 d0Eili Yl0qYsi h0qq1nd0 tYsYvvrn Y:s-sYd0s1 5_idilmY:dYdir. Bu t5rminin m5yd0n0 1Em0s1 >nu gstYrir :i, ins0n tYbiYtin h0z1r _Y:ildY >n0 v5rdiyi n5mYtlYrlY >nun z zYhmYti ilY y5ti_dirib y0r0td1ql0r1 0r0s1nd0:1 fYrqin prinsipi0l YhYmiyyYt d0_1d11n1 0rt1q dYr: 5tmYyY b0_l0y1r. S>nr0l0r QYdim R>m0 mtYfY::iri Sis5r>n cultur0 t5rmininY d0h0 g5ni_ mYn0 v5rmYyY cYhd 5tdi. nun fi:rincY cultur0 tY:cY t>rp01 _uml0m0q vY >n0 qulluq gstYrmY:lY b>l mYhsul y5ti_dirmY: d5yil, 5yni z0m0nd0 Esusi diqqYt, q0y1 vY tYhsillY ins0n 0l1n1 tYrbiyY 5dib y5ti_dirmY: d5mY:dir. QYdim R>m0d0 z int5ll5:tu0l q0biliyyYtlYrini vY n0tiqil: b0c0r11n1 mntYzYm >l0r0q tY:millY_dirmY: cYmiyyYtin y:sY: tYbYqYsini tY_:il 5dYn 0rist>:r0tl0r1n b0_l1c0 q0y1s1 >lduun0 grY, Sis5r>nun 0nl0m1nd0 mYdYniyyYt Yn 0li mYnYvi :5yfiyyYt sYviyyYsinY y:sYlir. nun fi:rincY mYdYniyyYtin s>n mYqsYdi ins0n1 id50l vYtYnd0_ :imi y5ti_dirmY:, >nd0 y0_0d11 cYmiyyYt q0r_1s1nd0:1 b>rc hissini tYrbiyY 5tmY:dir. Q5yd 5tmY: l0z1md1r :i, mYdYniyyYtY vYtYnd0_ tYrbiyYsinin b0_l1c0 v0sitYsi :imi y0n0_m0 z b0_l0n1c1n1 qYdim yun0n p>lislYri (_YhYr - dvlYtlYri) dvrndYn gtrr. QYdim yun0nl0r tYrbiyY vY tYhsilin q0r_1s1nd0 dvlYt q0r_1s1nd0 btn hdYli:lYrini y5rinY y5tirmY:dYn Y:inmYyYn vYtYnd0_ y5ti_dirmYyi Ys0s vYzifY :imi q>yurdul0r. MYqsYdynl _Y:ildY qurulmu_ tYrbiyY vY tYhsil ins0nd0 s0l0m mh0:imY q0bilyyYti vY gzYlli: hissi f>rm0l0_d1r0r0q, >nun ml: (dvlYt) vY _YEsi i_lYrdY Yd0lYt vY l hissini gzlYmYsini tYmin 5dir. Id50l ins0n y5ti_dirmY: vYzifYsi s>nr0:1 t0riEi dvrlYrdY dY mYdYniyyYtin q0r_1s1n1n q>yul0n b0_l1c0 mYqsYd >l0r0q q0l1r. L0:in id50l ins0n 0nl0y1_1n1n z t0riEi dvrdYn 0s1l1 >l0r0q mEtYlif mYzmun 0l1r vY bu z if0dYsini mYdYniyyYtin E0r0:t5rindY b0_ v5rYn dYyi_i:li:lYrdY t0p1r. rt0 YsrlYrin dini dny0gr_ ll0h0 sidq rY:lY 5tiq0d 5dYn mmin bYndYni ins0n id50l1n0 5virir. DinY grY ins0n prinsipi0l >l0r0q, q5yri-:0mil v0rl1qd1r vY > bu n0qisliyini 0l1n1 tY:millY_dirmY:lY z gcnY 0r0d0n q0ld1rm0qd0 0cizdir. Bununn ll0h1n mYrhYmYtinY mht0cd1r. Y0ln1z ll0h0 b5l b0l0y1b, >n0 im0n gYtirmY:lY ins0n z n0qisli:lYrinY q0lib gYlYrY: ruhunun Eil0s >l0c01n0 mid 5dY bilYr. MYdYniyyYtin vYzifYsi dY ins0nd0 mid vY 5tiq0d hissi tYrbiyY 5tmY: y>lu ilY >nun d0im mYnYn :0millY_mYsinY EidmYt 5tmY:dir. %V-%VI YsrlYr vr>p0 Intib0h1 QYrb mYdYniyyYtinin t0riEindY Ysl dn_ nqtYsi >ldu. QYdim yun0n vY R>m0 YnYnYlYrini dirYltmYyY 0l1_0n Intib0h mYdYniyyYti dY bu YnYnYlYrdYn 1E1_ 5dYrY: hYrtYrYfli in:i_0f 5tmi_ h0rm>ni: ins0n y5ti_dirmYyi znn b0_l1c0 vYzifYsi h5s0b 5dirdi. L0:in YgYr nti: mYdYniyyYt ins0n1n h0rm>ni: in:i_0f1n1n y5g0nY mYnbYyini cYmiyyYtdY grr vY bun0 grY dY cYmiyyYtin rif0h1n1 b0_l1c0 sYrvYt h5s0b 5dirdisY, Intib0h dvrndY:i vr>p0 cYmiyyYtinin bhr0nl1 vYziyyYti ins0n0 bu in0m1 v5rY bilmYzdi. %IV YsrdYn b0_l0y0r0q, QYrb cYmiyyYtinin mYnYvi-id5>l>ji Ys0s1n1 tY_:il 5dYn Eristi0nl11n cYmiyyYtin mYnYvi vY siy0si hYy0t1 zYrindY:i tYsiri :Ys:in _Y:ildY zYiflYdi. F5>d0lizm cYmiyyYtinin s>si0l stru:turu vY siy0si sist5mi l0El0m00 b0_l0d1. Ins0nl0 dny0 0r0s1nd0 Eristi0nl1q zYminindY f>rm0l0_m1_ h0rm>niy0 YhYmiyyYtli dYrYcYdY p>zuldu. Y0r0nm1_ mYnYvi vY s>si0l-siy0si v0:uumd0 ins0n d0y0q nqtYsini, tYbii :i, p0r0l0n1b d01lm0qd0 >l0n >rt0 YsrlYr cYmiyyYtindY t0p0 bilmYzdi. , z ilY dny0 0r0s1nd0:1 mn0sibYtlYri niz0ml0m0q, bu mn0sibYtlYrY y5nidYn h0rm>niy0 gYtirmY: n d0y0q nqtYsini zndY t0pm0q mYcburiyyYtindY idi. HYrtYrYfli in:i_0f 5tmi_ h0rm>ni: ins0n y5ti_dirmY: vYzifYsi mYhz bu tYlYb0td0n irYli gYlirdi. Intib0h dvrndY m0sir 5lmin tYmYl prinsiplYri vY y5ni tipli iqtis0di sist5m >l0n :0pit0lizmin Ys0sl0r1 tY_Y::l t0pm00 b0_l0d1. Y5ni dvr 5lmi vY >nun tYrYqqisindYn gc >l0n t5Eni:0, >nl0r0 istin0d 5dYn :0pit0list tYsYrrf0t sist5mi vr>p0d0 intustri0l cYmiyyYtin m5yd0n0 1Em0s1n0 sYbYb >ldu. Bu cYmiyyYtin q1s0 bir z0m0n :YsiyindY q0yz0nd11 misli grnmYmi_ mvYffYqiyyYtlYr ins0nd0 >nun z zY:0s1n1n qdrYti h0qq1nd0 m00rifili: illziy0l0r1n1n y0r0nm0s1n0 vY s>n nYticYdY tYbiYti q5yd-_Yrtsiz fYth 5tmY: mYqsYdini q0r_1y0 q>y0n m00rifili: pr>qr0m1n1n irYli srlmYsinY gYtirib 1E0rd1. TYbii :i, bu pr>qr0m tYbiYtlY ins0n 0r0s1nd0:1 h0rm>niy0n1n zYruriliyi h0qq1nd0:1 YnYnYvi tYsYvvrlYrlY bir 0r0y0 s1m1rd1. Bu h0rm>niy0d0n :Yn0rd0 isY ins0n1n znn h0rm>ni: in:i_0f1nd0n d0n1_m0q mYn0s1zd1r. Bun0 grY dY Y5ni dvr h0rm>ni: in:i_0f 5dYn ins0n1 d5yil, tYbiYtY 5ff5:tiv tYsir gstYrmY: gcndY >l0n v0sitYlYrY m0li: 0mbisiy0l1 _YEsiyyYti ins0n id50l1n0 5virYrY:, bu cr _YEsiyyYtlYr y5ti_dirmYyi mYdYniyyYtin b0_l1c0 vYzifYsi 5l0n 5tdi. Bu cr _YEsiyyYtlYrY z 0mbisiy0l0r1n1 r50ll0_d1rm0q n :>n:r5t p5_Y YrivYsindY mv0fiq m5t>dl0r0 m:YmmYl yiyYlYnmi_ mtYEYssislYr l0z1m >lduun0 grY, mtYEYssin r>lu vY nYmi QYrb mYdYniyyYtindY g5tdi:cY 0rtm00 b0_l0d1. II MYdYniyyYt 0n0ly1_1 ilY s1E b0l1l1qd0 >n0 hYm y0E1n, hYm dY m0hiyyYtcY >nd0n fYrqli >l0n siviliz0siy0 0nl0y1_1 d0 m0sir 5lmi-fYlsYfi YdYbiyy0td0 mhm y5r tutur. Bu 0nl0y1_l0r 0r0s1nd0:1 s1E Yl0qY >nl0r1n hYr i:isinin ins0n fY0liyyYti ilY birb0_0 b0l1 >lm0s1 vY ins0n1n tYbiYtdYn prinsipi0l fYrqini vurul0m0l0r1 ilY _YrtlYnir. Siviliz0siy0 t5rmini l0t1n szu >l0n vY tYrcmYdY vYtYnd0_ mYn0s1n1 v5rYn sivis szndYn gtrlm_dr. Uzun mddYt YrzindY bu sz isim :imi d5yil, sifYt :imi, yYni vYtYnd0_ hdYli:lYri ilY b0l1 i_lYri sYciyyYlYndirYn sivilis (ml:i) _Y:lindY i_lYdilmi_dir. Siviliz0siy0 t5rmini mYhz isim :imi, il: dYfY >l0r0q, %VIII YsrdY fr0ns1z m00rifilYrinin tYrYqqi nYzYriyyYsi YrivYsindY tY_::l t0pm1_d1r. Fr0ns1z m00rifilYri tYrYqqinin >n mYqsYdi >l0n id50l cYmiyyYti siviliz0siy0 0dl0nd1r1rd1l0r. M00rifilYrin tYrYqqi id5y0s1nd0n q0yn0ql0n0n bu 0nl0y1_d0, il: dYfY >l0r0q, biz siviliz0siy0n1n m0hiyyYti ilY b0l1 >l0n >E v0cib bir mYq0ml0 r0stl0_1r1q. Bu mYq0m0 0yd1nl1q gYtirmY: n tYrYqqi :>ns5psiy0s1n1n m5yd0n0 1Em0s1nd0 hYll5dici r>l >yn0m1_ bir s1r0 mYdYni  t0riEi f0:tl0r0 nYzYr s0l0q. Intib0h dvrnY qYdYr ins0n1n zn bir _YEsiyyYt :imi dYr: 5tmYsi, yYni mstYqil _Y:ildY z q0r_1s1n0 r0di:0l dYyi_i:li:lYr 5dilmYsini tYlYb 5dYn mYqsYdlYr q>y0r0q, fY0liyyYt gstYrmYsi, b0_q0 szlY d5sY:, t0riEin suby5:ti qismindY 1E1_ 5tmYsi, pr0:ti:i >l0r0q, mm:nsz idi. QYdim Yun0n-R>m0 mYdYniyyYti dvrndY ins0n zn vY y0_0d11 cYmiyyYti tYbiYtin 0yr1lm0z bir p0r0s1 :imi dYr: 5dir vY in0n1rd1 :i, >nl0r1n bu vYhdYtinin Ys0s1n1 tYbiYti vY >nun btn nsrlYrini, > cmlYdYn, ins0n1n zn dY Yh0tY 5dYn v0hid bir :>smi: niz0m tY_:il 5dir. H5 bir ins0n fY0liyyYti bu univ5rs0l :>smi: niz0m0 q0r_1 1E0 vY >nu dYyi_dirY bilmYz. Bun0 h5 5htiy0c d0 y>Edur, n:i ins0n1n y5r zndY mvcudluu y0ln1z bu :>smi: niz0m s0yYsindY mm:ndr. rt0 YslYrin dny0d0 b0_ v5rYnlYrin h0m1s1n1n ll0h1n hYr _5yY q0dir >l0n s>nsuz ir0dYsinY t0b5 >lduunu h:m 5dYn dini dny0gr_ dY mstYqil _YEsiyyYtin y5ti_mYsi n Ylv5ri_li d5yildi. Y0ln1z Intib0h dvrndY b5lY bir _YEsiyyYtin t0riE sYhnYsinY qYdYm b0sm0s1 n zYruri >l0n dny0duyumunun Ys0sl0r1 tY_Y::l t0pd1. YuE0r1d0 0rt1q q5yd 5tdiyimiz :imi, Intib0h dvr ins0nd0 >nun znY in0m hissi tYrbiyY 5dYrY: >nu in0nd1rd1 :, dny0d0 ins0n1n ir0dYsinY q0r_1 dur0 bilYcY: h5 bir :Yn0r qvvY mvcud d5yil. , hYy0t1n :5_mY:5_lYrinY t0b gYtirmY: vY dny0d0 z y>lunu t0pm0q n d0y0q nqtYsini :Yn0rd0 d5yil, mYhz, zndY 0Et0rm0l1d1r. :lYri intib0h mYdYniyyYtinY g5dib 1E0n industri0l cYmiyyYti, mYhz, mstYqil d_nYn, qYr0rl0r qYbul 5dYn vY fY0liyyYt gstYrYn _YEsiyyYtin >E->E uz0ql0r0 g5dYn 0mbisiy0l0r1 y0r0td1. Bu cYmiyyYt ins0n fY0liyyYtinin btn YvvYl:i dvrlYrdY y0r0td1ql0r1nd0n prinsipi0l _Y:ildY fYrqlYnir. Ins0n fY0ldiyyYti hYmi_Y dYyi_dirici E0r0:t5r d0_1m1_d1r. L0:in Y5ni dvrY qYdYr >, hYr nY qYdYr dYyi_dirici mYzmun d0_1s0 d0, dny0n1n YzYli vY YbYdi niz0mi h0qq1nd0 mv0fiq dy0gr_ YrivYsindY f>rm0l0_m1_ tYsYvvrlYrlY ziddiyyYt tY_:il 5tmirdi. Bu fY0liyyYt nYin:i hYmin niz0m1n1 dYiy_dirmYyY, Y:sinY, ins0nl0 dny0 0r0s1nd0:1 h0rm>niy0n1 d0h0 d0 tY:millY_dirmY: y>lu ilY dny0n1n YzYli dzYmini q>ruyub s0El0m00 ynYlmi_di. B5lY bir sYciyyY d0_1y0n ins0n fY0liyyYti fYrdin 0mbisiy0l0r1n1 d5yil, t0m1, > cmlYdYn, s>si0l t0m1, d5mYli, mumi rif0h1 Ys0s dYyYr h5s0b 5dYn dny0gr_ndYn irYli gYlirdi. Ins0n1n z ::l mYn0f5lYrini t0m1n (muminin) rif0h1 YrivYsindY r50ll0_d1rm00 ynYlmi_ bu cr fY0liyyYti mYdYniyyYtY vY >nun y:sYli_inY EidmYt 5dir. Bund0n t0m0milY fYrqli >l0r0q, industri0l cYmiyyYti ins0nd0n 0li h5 bir qvvY ilY h5s0bl0_m0q istYmYyYn, zndYn yuE0r1 digYr bir dYyYr t0n1m0y0n _YEsiyyYtin 0mbisiy0l0r1 d>urmu_dur. Bu cr _YEsiyyYt iYrisindY fY0liyyYt gstYrdiyi t0riEi durumu vY mvcud q0yd0l0r1 y0r0rs1z h5s0b 5dir; > bunl0r1 nYin:i q>ruyub s0El0m00 0l1_m1r, Y:sinY, z 0mbisiy0l0r1n0 uyunl0_d1r0r0q, r0di:0l _Y:ildY dYyi_dirmY: istYyir. Industri0l cYmiyyYt vY >nun tYsis0tl0r1 >n0 z 0mbisiy0l0r1n1 r50ll0_d1rm0q n l0z1md1r. mbisiy0l0r isY d0im y5nilY_diyinY vY 0rtd11n0 grY, >nl0r1n r50ll0_m0s1 industri0l cYmiyyYtin tYrYqqisini tYlYb 5dir. Bun0 grY dY fr0ns1z m00rifilYrinin i_lYyib h0z1rl0d11 tYrYqqi :>ns5psiy0s1 mYhz hYmin dvrlYrdY t0riE sYhnYsinY qYdYm q>ymu_ 0mbisiy0l1 _YEsiyyYtin dny0gr_nn nYzYri if0dYsindYn b0_q0 bir _5y d5yildi. Q5yd 5tdiyimiz :imi, m00rifilYr tYrYqqinin s>n mYqsYdini id50l cYmiyyYt :imi qYlYmY v5rdi:lYri siviliz0siy0n1n qYr0rl0_m0s1nd0 grrdlYr. M00rifili: id5>l>giy0s1 s>n nYticYdY >nl0r1n vYd 5tdiyi Yd0lYtin tYntYnsi >l0n id50l cYmiyyYti d5yil, h0qq1nd0 shbYt 0d11m1z industri0l cYmiyyYti d>urdu. Bun0 grY dY siviliz0siy0 znn :>n:r5t  t0riEi if0dYsini industri0l cYmiyyYtdY t0pd1. Bu cYmiyyYtin f>rm0l0_m0s1n0 d0ir yuE0r1d0 0p0r1l0n mh0:imYlYr siviliz0siy0 0nl0y1_1n1n m0hiyyYtini vY >nun mYdYniyyYtdYn prinsipi0l fYrqini 0nl0m00 :mY: 5dY bilYr. vvYl0, siviliz0siy0 ins0n1n v0rl11n Esusi bir f>rm0s1 :imi ::l mYn0f5lYrinin d5yil, fYrdin bu mYn0f5lYrY t0m0milY big0nY >l0n 0mbisiy0l0r1nd0n irYli gYlYn _YEsi m0r0ql0r1n1n tYmin 5dilmYsinY EidmYt 5dir; mYdYniyyYt n isY mYhz, birincilYr Ys0sd1r. I:incisi, mYdYniyyYt ins0n1n v0rl11n bir f>rm0s1 :imi ::l mYn0f5lYrini t0m0 (icm0y0, tYbiYtY, dny0y0) EYlYl gYtirmYdYn, mumi rif0h Ys0s1nd0 q>rum00 0l1_1r, bun0 grY dY mYdYniyyYt mYnYvi b0_l0n1c >lub, >nun y:sYli_i ins0nd0 mYnYvi :5yfiyyYtlYrin in:i_0f1n1n gstYricisidir; ins0n1n d0Eili (mYnYvi) dny0s1n0 istiq0mYtlYnmY mYdYniyyYtin Ys0s Yl0mYtlYrindYn biridir. Siviliz0siy0 isY Y:sinY, hYmi_Y ins0n1 Yh0tY 5dYn E0rici 0lYmY istiq0mYtlYnmi_dir. Siviliz0siy0n1 0mbisiy0l1 _YEsiyyYtin >nu Yh0tY 5dYn t0m1 (tYbiYti, cYmiyyYti, y5r zn) z priv0t (Esusi, _YEsi) m0r0ql0r1n0 t0b5 5tmYyY ynYlmi_ 5q>s5ntri: fY0liyyYti y0r0d1r. TYbiYtY mn0sibYtdY bu zn t0riEYn tYbiYtin t0mmiqy0sl1 fYth 5dilmYsini q0r_1y0 q>ymu_ m00rifili: pr>qr0m1n1n irYli srlmYsindY, cYmiyyYtY (btvl:dY s>si0l g5rY:liyY) mn0sibYtdY isY mstYmlY:Yili: sist5minin m5yd0n0 1Em0s1nd0 gstYrdi. B5lYli:lY, YgYr mYdYniyyYt ins0nd0 mYnYvi b0_l0n1c1n in:i_0f gstYricisidirsY, siviliz0siy0 priv0t m0r0ql0r1n mYr:YzlY_mi_ if0dYsi :imi ins0n suby5:tivliyinin-5q>nun in:i_0f gstYriisidir. MYdYniyyYt vY siviliz0siy0n1n bir-birinY q0r_1 q>yulm0s1 z b0_l0n1c1n1 0lm0n m00rifi fil>s>fl0r1nd0n gtrr. Bu s1r0d0 I.0nt1n id5y0l0r1 Esusi YhYmiyyYt :Ysb 5dir. , fr0ns1z m00rifi-fil>s>fu J.Russ>d0n s>nr0, il: dYfY >l0r0q, diqqYti b5lY bir f0:t0 ynYltdi :i, t5Eni:i tYrYqqi vY >nun d>urduu m0ddi n5mYtlYr b>lluu zlyndY hYlY mYnYvi in:i_0f d5mY: d5yil. lm0n fil>s>fl0r1 mYdYniyyYti ins0n1n mYnYvi 0lYmi, siviliz0siy0n1 isY >nun dYiy_dirYrY: mYnimsYdiyi E0rici 0lYm :imi qYlYmY v5rirdilYr. nl0r1n fi:rincY sivliz0siy0n1n tYrYqqisi dny0d0 hum0nist b0_l0n1c1n (mYdYniyyYtin) zYiflYmYsinY sYbYb >lur. S>nr0l0r bu t5nd5nsiy0 0lm0n fil>s>fl0r1 .^p5nql5r, H.M0r:uz5, M.H0yd5gg5r vY rus fil>s>fu N.B5rdy0y5vin YsYrlYrindY d0h0 d0 in:i_0f 5tdirildi. .^p5nql5r siviliz0siy0n1 mYdYniyyYtin tY:0mlndY s>nuncu mYrhYlY, mYdYniyyYtin tYnYzzl vY squt dvr :imi sYciyyYlYndirirdi. III MYdYniyyYt vY siviliz0siy0 :0t5q>riy0l0r1n0 vY >nl0r 0r0s1nd0:1 mn0sibYtlYrY >l0n m0r0q t0riEi pr>s5s h0qq1nd0 %I% Ysrin 0E1rl0r1n0 qYdYr s>si0l fYlsYfYdY _Yri:siz h:mr0nl1q 5dYn tY:0ml p0r0diqm0s1n0 0lt5rn0tiv :ultur>l>ji p0r0diqm0n1n tY_Y::l t0pm0s1n0 sYbYb >ldu. TY:0ml p0r0diqm0s1n1n ::lYri, bir tYrYfdYn, fr0ns1z m00rifilYrinin i_lYyib h0z1rl0d1ql0r1 tYrYqqi nYzYriyyYsinY g5dib 1E1rd1s0, digYr tYrYfdYn dY >, tYbiYt 5lmlYrinin (tYbiYt_n0sl11n) %I% Ysrin birinci rbndYn b0_l0y0r0q, misli drnmYmi_ bu srYtlY in:i_0f 5tmYsinY vY _0EYlYnmYsinY istin0d 5dirdi. Bu dvrdY tYbiYt_n0sl1qd0 b0_ v5rmi_ by: :Y_f  5n5rjininin s0El0nm0s1 vY 5vrilmYsi q0nunu, c0nl1 0lYmin hc5yrY qurulu_unun 0_:0rl0nm0s1 vY ingilis 0lYmi .D0rvinin y0r0td11 tY:0ml nYzYriyyYsi 0limlYrin _urund0 Ysl inqil0bi 5vrili_ y0r0td1. n5rjinin bir f>rm0d0n b0_q0 f>rm0y0 5vrilmYsinin :Y_f 5dilmYsi sbut 5tdi :i, > v0Et0 qYdYr bir-birindYn 0s1l1 >lm0d0n vY tYcrid 5dilmi_ _Y:ildY yrYnilYn mEtYlif tYbiYt h0disY vY pr>s5slYri 0r0s1nd0 dYrin d0Eili Yl0qY mvcuddur. C0nl1n1n hc5yrY qurulu_unun :Y_fi zvi 0lYmin vYhdYti id5y0s1n1n m5yd0n0 1Em0s1n0 sYbYb >ldu. D0rvinin tY:0ml nYzYriyyYsi isY sbut 5tdi :i, c0nl1 0lYmin in:i_0f1 5yni tY:0ml q0nunl0r1n0 t0b5dir. TYbiYt_n0sl11n q0z0nd11, uurl0r, EsusYn, D0rvinin tY:0ml nYzYriyyYsi sbut 5dirdi :i, ins0nl0r1n dny0gr_nY tYsir gstYrYn bir s1r0 ::l mYsYlYlYrY 5lm 0yd1nl1q gYtirmYyY q0dirdir. TY:0ml nYzYriyyYsinin 5lmi tYfY::rY dYrindYn sir0yYt 5tmYsi tY:0ml id5y0l0r1n1n ins0n1n z t0riEinin yrYnilmYsinY tYtbiq 5dlmYsinY sYbYb >ldu. limlYr h5s0b 5dirdilYr :i, btn :0in0t1 Yh0tY 5dYn v0hid tY:0ml pr>s5si mvcuddur. Ins0n vY >nun y0_0d11 cYmiyyYt dY hYmin mumdny0 tY:0ml zYncirinin bir hYlqYsidir vY >nun t0riEi ibtid0idYn 0liyY, s0dYdYn mrY::YbY d>ru in:i_0f1 sYciyyYlYndirYn v0hid tY:0ml q0nunun0 t0b5dir. T0riEi pr>s5s h0qq1nd0 tY:0ml id5y0s1n0 istin0d 5dYrY: il: ciddi nYzYriyyYni ingilis 0ntr>p>l>qu .T5yl>r y0r0td1. , s>n dYrYcY zYngin f0:ti: m0t5ri0l0 Ys0sl0n0r0q, ibtid0i cYmiyyYtin vY >nun mYdYniyyYtinin mumi mYnzYrYsini tYsvir 5tmYyY n0il >ldu. T5yl>r sbut 5tmYyY 0l1_1rd1 :i, bY_YriyyYt ibtid0i cYmiyyYt n sYciyyYvi >l0n primitiv mYdYniyyYtdYn m0sir siviliz0siy0y0 qYdYr v0hid bir tY:0ml y>lu :5mi_dir. Ins0n tYbiYtin 0yr1lm0z bir hissYsi >lduun0 grY >nun in:i_0f1 tYbiYtdY h:m srYn mumi q0nunl0r0 uyun >l0r0q b0_ v5rir. Bun0 grY dY btn E0lql0r >E_0r mYdYniyyYtlYr y0r0d1r vY z t0riElYri YrzindY 0rd1c1l >l0r0q 5yni tY:0ml mYrhYlYlYrindYn :5irlYr. MYdYniyyYtlYr 0r0s1nd0:1 fYrqlYr >nd0n irYli gYlir :i, mEtYlif E0lql0r v0hid t0riEi tY:0ml pr>s5sinin mYrhYlYlYrini 5yni z0m0nd0 d5yil, mEtYlif v0Etl0rd0 :5irlYr. %0lql0r mEtYlif >ls0 d0, bY_YriyyYtin v0hid t0riEi mvcuddur vY bun0 grY dY t0riEi pr>s5s vYhdYt tY_:il 5dir. T0riEi pr>s5sin primitiv mYdYniyyYtdYn sivliz0siy0y0 d>ru ynYlmi_ tY:0ml pr>s5si :imi 0nl0y1_lm0s1 0m5ri:0n 0ntr>p>l>qu L.M>rq0n1n nYzYriyyYsi n dY sYciyyYvidir.  btn bY_Yriyy0t1 Yh0tY 5dYn t0riEi pr>s5si vYh_ili:, b0rb0rl1q vY siviliz0siy0n1n 0rd1c1l >l0r0q YvYzlYnmYsi :imi b0_0 d_rd. VYh_ili: vY b0rb0rl1q mYrhYlYlYri n ins0n1n z vY b0_q0l0r1 zYrindY zYif nYz0rYti, m0ddi n5mYtlYr ist5hs0l1n1n 0_01 in:i_0f sYviyyYsi sYciyyYvidir. Y0ln1z siviliz0siy0 mYrhYlYsindY ins0n z d0vr0n1_1 vY hYy0t1 zYrindY t0m s>si0l nYz0rYtY s0hib >l0 vY ist5hs0l1 y:sY: in:i_0f sYviyyYsinY q0ld1r0 bilir. Bun0 ins0n siviliz0siy0s1n1n Ys0s Yl0mYti >l0n dvlYt y0r0nd1qd0n s>nr0 n0il >lmu_dur. NYh0yYt, tY:0ml id5y0s1nd0n 1E1_ 5dYn Yn g5ni_ y0y1lm1_ s>si0l fYlsYfi tYlimlYrdYn biri %I% Ysrin 40-c1 illYrindY Ys0s1 q>yulmu_ m0r:sist nYzYriyyYdir. Bu nYzYriyyY btn bY_YriyyYtin t0riE YrzindY :5mYli >lduu b5_ mYrhYlYnin  ibtid0i-icrm0, quld0rl1q, f5>d0lizm, :0pit0lizm vY :>mmunizm ictim0i-iqtis0di f>rm0siy0l0r1n1n mvcud >lduunu h:m 5dir vY >nl0r1 s>si0l-t0riEi tYrYqqinin 0rd1c1l mYrhYlYlYri h5s0b 5dir. Ictim0i-iqtis0di f>rm0siy0l0r1n bir-birini YvYz 5tmYsi btn ictim0i-t0riEi tY:0ml pr>s5sinin Ys0s1nd0 dur0n univ5rs0l q0nun Ys0s1nd0 b0_ v5rir. Bu q0nun0 grY btn t0riEi pr>s5sin Ys0s1n1 ist5hs0l mn0sibYtlYrinin mYhsuld0r qvvYlYrin E0r0:t5rinY vY in:i_0f sYviyyYsinY uyunluu tY_:il 5dir. Ist5hs0l mn0sibYtlYri zndY ist5hs0l v0sitYlYrinY >l0n mn0sibYti if0dY 5dYn ml:iyyYt f>rm0s1n1, ist5hs0l >lun0n mYhsull0r1n mb0dilYsi, blgs vY ist5hl0:1 pr>s5sindY ins0nl0r 0r0s1nd0:1 Yl0qYlYri birlY_dirir. MYhsuld0r qvvYlYr isY ist5hs0l v0sitYlYrinY vY >nl0r1 hYrY:YtY gYtirYn c0nl1 ins0n qvvYsinY blnr. MYhsuld0r qvvYlYrlY ist5hs0l mn0sibYtlYri birli:dY :>n:r5t ist5hs0l sulunu YmYlY gYtiri. MYhsuld0r qvvYlYr ist5hs0l sulunun din0mi: tYrYfi >lub, f0silYsiz >l0r0q in:i_0f 5dYrY: dYyi_ir. Ist5hs0l mn0sibYtlYri isY mv0fiq ist5hs0l sulunun mh0fizY:0r tYrYfi >lub, dYyi_:YnliyY m5ylli d5yil. MYhsuld0r qvvYlYr ist5hs0l sulunun d0Eili tYrYfi >lm0ql0 >nun mYzmununu tY_:il 5dir. Ist5hs0l mn0sibYtlYri isY >nun E0rici tYrYfidir vY ist5hs0l sulunun f>rm0s1n1 if0dY 5dir. Ist5hs0l sulunun mvcudluunun il:in mYrhYlYsindY ist5hs0l mn0sibYtlYri mYhsuld0r qvvYlYrin tYrYqqisi n g5ni_ m5yd0n 01r. L0:in mYhsuld0r qvvYlYr d0im dYyi_diyindYn > hYmi_Y bu dYyi_:YnliyY 0d5:v0t >l0n ist5hs0l mn0sibYtlYrini tYlYb 5dir. Ist5hs0l mn0sibYtlYri isY dYyi_:YnliyY m5ylli >lm0d11nd0n mYhsuld0r qvvYlYrin in:i_0f1n1n mYyyYn mYrhYlYsindYn b0_l0y0r0q, 0rt1q :hnYlmi_ ist5hs0l mn0sibYtlYri mYhsuld0r qvvYlYrin in:i_0f sYviyyYsinY uyun gYlmir. nl0r mYhsuld0r qvvYlYrin s>nr0:1 in:i_0f1 n YngYlY 5vrilir. M0r:sist nYzYriyyYyY grY mYhsuld0r qvvYlYrlY ist5hs0l mn0sibYtlYri 0r0s1nd0:1 bu ziddiyyYt s>si0l inqil0b v0sitYsi ilY hYll >lunur vY nYticYdY bir ictim0i-iqtis0di f>rm0siy0d0n tYrYqqinin d0h0 y:sY: pillYsini tY_:il 5dYn f>rm0siy0y0 :5id b0_ v5rir. L0:in t0riEi pr>s5sY istisn0s1z >l0r0q tY:0ml id5y0l0r1 prizm0s1nd0n y0n0_m0 zn d>rultm0d1. %I% Ysrin 0E1rl0r1n0 d>ru bu y0n0_m0n1n qsurl0r1 zn q0b0r1q _Y:ildY biruzY v5rmYyY b0_l0d1. BY_YriyyYtin t0riEinY d0im y:sYlYn EYtt zrY ibtid0idYn 0liyY d>ru ynYlmi_ tY:0ml pr>s5si :imi y0n0_m0n1n m5yd0n0 1Em0s1nd0 c0nl1 tYbiYtdY b0_ v5rYn tY:0ml h0qq1nd0 tYsYvvrlYrin, m5E0ni:i >l0r0q, cYmiyyYtY tYtbiqi 0z r>l >yn0m0m1_d1. TYbiYtlY cYmiyyYt 0r0s1nd0:1 :5yfiyyYt fYrqini :if0yYt qYdYr nYzYrY 0l0 bilmYdiyinY grY s>si0l-t0riEi tY:0ml :>ns5psiy0s1 sE5m0ti: sYciyyY d0_1y1rd1. V0hid t0riEi pr>s5s YrivYsindY mEtYlif E0lql0r1n vY r5gi>nl0r1n t0riE vY mYdYniyyYtlYri 0r0s1nd0:1 >E ciddi fYrqlYrin nYdYn trYdiyini bu :>ns5psiy0 iz0h 5tmYyY q0dir d5yildi. D0im y:sYlYn EYtt zrY b0_ v5rYn tY:0ml m>d5li t0riEi pr>s5sdY g5rilYmYlYrY vY tYnYzzl mYrhYlYlYrinY h5 bir y5r q>ymur. H0lbu:i mEtYlif E0lql0r1n t0riEindY tYrYqqi vY tYnYzzl mYrhYlYlYrinin bir-birini YvYz 5tmYsi, bir >E h0ll0rd0 isY tYnYzzl nYticYsindY btv mYdYniyyYtlYrin mYhv >lm0s1 d0n1lm0z f0:tl0rd1r. S>si0l-t0riEi tY:0ml id5y0l0r1n1n y0r0nm0s1n0 0vr>p0mYr:Yzili: :>ns5psiy0s1 d0 ciddi tYsir gstYrmi_dir. Bu :>ns5psiy0 vr>p0 E0lql0r1n1n t0riEini btn digYr E0lql0r n 5t0l>n h5s0b 5dir. QYrbi vr>p0n1n t0riEini qYdim dvr  >rt0 YsrlYr  y5ni dvr mYrhYlYlYrinY blYrY:, btn E0lql0r1n t0riEini z>rl0 bu sE5mY y5rlY_dirmYyY 0l1_1r. Bu sE5mdY hYr s>nr0:1 mYrhYlY t0riEi tYrYqqinin d0h0 y:sY: pillYsi hs0b 5dilir. H0lbu:i %I% YsrdY q5yri-vr>p0 E0lql0r1n1n >Eu z t0riElYrinin tYrYqqi d5yil, tYnYzzl dvrlYrini y0_0y1rd1l0r. Bun0 grY dY qYdim dvr  >rt0 YsrlYr  y5ni dvr sE5mi zYrindY qurulmu_ v0hid t0riEi pr>s5s h0qq1nd0:1 tYsYvvrlYr r50l t0riEi f0:tl0rl0 01q  0_:0r ziddiyyYt tY_:il 5dirdi. IV TY:0ml p0r0diqm0s1n1n q0r_1l0_d11 ciddi Ytinli:lYr >nun Ys0s1n1 tY_:il 5dYn t0riEi pr>s5sin vYhdYti id5y0s1n1n in:0r 5dilmYsi ilY nYticYlYndi. V0hid t0riEi pr>s5sin in:0r1 znn Yn 0rd1c1l if0dYsini tY:0ml p0r0diqm0s1n0 0lt5rn0tiv :imi m5yd0n0 1E0n l>:0l sivliz0siy0l0r :>ns5psiy0s1nd0 t0pd1. Bu :>ns5psiy0y0 grY v0hid mumdny0 t0riE mvcud d5yildir. >n:r5t mY:0n d0EilindY vY z0m0n :YsiyindY mvcud >l0n vY bir-birindYn 0s1l1 >lm0d0n z mrn y0_0y0n 0yr1-0yr1 mYdYniyyYtlYr h0qq1nd0 d0n1_m0q d0h0 mYqsYdYuyundur. Bu mYdYniyyYtlYr 0r0s1nd0:1 fYrqlYr > qYdYr dYrindir :i, >nl0r1n y0r0nm0s1n1 vY din0mi:0s1n1 _YrtlYndirYn v0hid q0nun0uyunluql0rd0n d0n1_m0q mYn0s1zd1r. nl0r1n hYr birinin y0ln1z znY E0s >l0n y0r0nm0 vY dYyi_mY EsusiyyYtlYri v0rd1r. V0hid t0riEi pr>s5s y>Edur. T0riEi pr>s5s hYr bir :>n:r5t mYdYniyyYt n fYrdi vY sp5sifi:dir. T0riEi pr>s5si mYdYniyyYt vY siviliz0siy0 0nl0y1_l0r1n0 istin0d 5dYrY: sYciyyYlYndirmYyY 0l1_0n nYzYriyyYlYri, _Yrti >l0r0q, :ultur>l>ji p0r0diqm0 0dl0nd1r0c01q. Bu p0r0diqm0n1n f>rm0l0_m0s1nd0 l>:0l siviliz0siy0l0r :>ns5psiy0s1 mYr:Yzi r>l >yn0m1_d1r. T0riEi pr>s5sY :ultur>l>ji y0n0_m0n1n il: :if0yYt qYdYr Yh0tYli nmunYsi rus t0riEi-fil>s>fu N.Y.D0nil5vs:i i_lYyib h0z1rl0m1_d1r. nun irYli srdy mYdYni  t0riEi tip nYzYriyyYsi l>:0l siviliz0siy0l0r :>ns5psiy0s1n1n il: nmunYlYrindYn biridir. , bY_YriyyYtin vYhdYti id5y0s1n1 vY tYrYqqinin y5g0nY istiq0mYti h0qq1nd0 tYsYvvrlYri rYdd 5dYrY: sbut 5tmYyY 0l1_1rd1 :i, hYr bir E0lq1n t0riEinY b0_q0l0r1nd0n prinsipi0l _Y:ildY fYrqli, z t0l5yi vY y0_0m0 mddYti >l0n mstYqil mYdYni-t0riEi tip :imi y0n0_m0q l0z1md1r. MYdYni-t0riEi tip hYr bir E0lq n sp5sifi: >l0n dini, s>si0l, iqtis0di, siy0si, 5lmi, bYdii vY t0riEi in:i_0f 5l5m5ntlYrinin mYcmusund0n ib0rYtdir. MYdYni-t0riEi tipin Ys0s1nd0 ll0h tYrYfindYn hYmin mYdYni-t0riEi tipin y0r0d1c1s1 >l0n E0lq0 bYE_ 5dilmi_ vY >nun z v0rl11n1n btn sf5r0l0r0nd1 in:i_0f 5tdirmYli >lduu id5y0 durur. Bu id5y0n1n hYrtYrYfli _Y:ildY in:i_0f 5tdirilmYsi hYmin mYdYni-tariEi tipin tYrYqqisi d5mY:dir. D0nil5vs:i h5s0b 5dirdi :i, h5 dY btn E0lql0r mYdYni-t0riEi tip y0r0tm00 q0dir d5yildir. Bun0 grY dY >, btn E0lql0r1 qrup0 blr: 1) mYdYni-t0riEi tiplYr y0r0tm00 q0dir >l0n msbYt E0lql0r; 2)z mrn 0rt1q b0_0 vurmu_ siviliz0siy0l0r1 d01d0n mYnfi E0lql0r vY 3) nY y0r0tm00, nY dY d01tm00 q0dir >l0n vY mYdYni-t0riEi tiplYr tYrYfindYn 5tn>qr0fi: m0t5ri0l :imi istif0dY 5dilYn E0lql0r. MYdYni-t0riEi tiplYr 0r0s1nd0 cr tYm0s mm:ndr. Birinci h0ld0 y5t:in mYdYni-t0riEi tip b0_q0 bir mYdYniyyYti tutduu Yr0zidYn q>vub 1E0r1r. Bu, mYdYni-t0riEi tipin y5ni Yr0zilYrY y0y1lm0s1 pr>s5sidir. I:inci h0ld0 y5t:in mYdYni-t0riEi tip 0rt1q y0r0d1c1l1q q0biliyyYtini t:Ytmi_ mYdYniyyYtlY tYm0sd0 >l0r0q, >nd0n 5tn>qr0fi: m0t5ri0l :imi istif0dY 5dir.Bu h0ld0 y5t:in mYdYni-t0riEi tipin dYyYrlYri vY n0iliyyYtlYri 5tn>qr0fi: m0t5ri0l tYrYfindYn p0ssiv _Yi:ldY mYnimsYnilir. NYh0yYt, nc h0ld0 mYdYni  t0riEi tiplYr 0r0s1nd0:1 tYm0sl0r nYticYsindY >nl0r1n hYr biri digYrindY y0E_1 nY v0rs0 h0m1s1n1 mYnimsYyir vY in:i_0f 5dir. L0:in bu z0m0n y0ln1z 5lmi bili:lYr vY m5t>dl0r, hYminin t5Eni:i-iqtis0di v0sitYlYr mYnimsYnilY bilYr. MYdYni-t0riEi tipin d0Eili mYn0s1 vY dYyYrlYr sist5mi isY h5 bir h0ld0 digYr mYdYniyyYtlYr tYrYfindYn mYnimsYnilY bilmYz. ultur>l>ji p0r0diqm0n1n f>rm0l0_m0s1n0 0lm0n fil>s>fu F.Nits_5nin (1844-1900) by: tYsiri >lmu_dur. Nits_5nin fYlsYfYsinin Ys0s1n1 >nun y5g0nY Ysl r50ll1q :imi qYbul 5tdiyi hYy0t 0nl0y1_1 tY_:il 5dir. , mYdYniyyYti ins0n1n hYy0t0 uyunl0_m0, >nun gcl vY sYrt 0E1n1nd0n q>runm0 v0sitYsi h5s0b 5dirdi. Ins0n hYy0t0 uyunl0_m0q n >nu mYnimsYmYlidir. Bu isY dil vY ins0n1n y0r0td11 simv>ll0r v0sitYsi ilY mm:ndr. Simv>ll0r (dYyYrlYr vY n>rm0l0r1 d0 Yh0tY 5tmY:lY) vY mYntiqi qur0_d1rm0l0r g5rY:liyi ins0n1n nYzYrindY stru:turl0_d1r1r vY >nun sYrt sE5m0ti: >br0z1n1 y0r0d1r. L0:in mYdYniyyYtin grdy bu i_ 5yni z0m0nd0 ins0n1 g5rY:li:dYn uz0ql0_d1r0r0q, >nu hYy0t0 y0dl0_d1r1r vY bun0 grY dY >nu d0h0 d0 zYiflYdir. Nits_5nin fi:rincY, hYy0t1n Ys0s1n1 >nun gc vY 5n5rji mYnbYyi >l0n ir0dY tY_:il 5dir. L0:in ins0nl0r1n Y:sYriyyYtindY bu ir0dY tYhrif >lunmu_ _Y:ildY tYz0hr 5dYrY: _5ylYrY (pr5dm5t vY Y_y0l0r0) yiyYlYnmY vY y0 dny0n1 mYntiqi-r0si>n0l mYnimsYmY istYyi :imi 1E1_ 5dir. L0:in bunl0r1n hYr i:isi mYdYniyytin ins0nl0 hYy0t 0r0s1nd0 uc0ltd11 div0r1 mh:YmlYndirdiyindYn ins0n1n zgYlY_mYsi (y0dl0_m0s1) d0h0 d0 gclYnir. Bun0 grY dY Nits_5 h:mr0nl1q 0rzusunu-ins0n1n z hYy0t1n1n vY t0l5yinin _Yri:siz h0:imi >lm0q istYyini hYy0t1n YzYli m0hiyyYtinY y5g0nY 0d5:v0t >l0n ir0dY h5s0b 5dirdi. Ir0dYnin birinci i:i tYz0hr 5lY ins0n tipi (Ns_5nin tYbirincY, l0birint ins0n tipi) d>urur :i, > zn hYy0td0n m0ddi tYmin0t1n1 gclYndirmY:lY vY dny0n1n mYntiqi cYhYtdYn mYnimsYnilmYsi nYticYsindY YldY 5tdiyi bili:lYrlY, b0_q0 szlY d5sY:, mYdYniyyYtin uc0ltd11 div0rl0 q>rum00 0l1_1r. , hYy0tl0 birb0_0 tYm0sl0rd0n q>rEur vY istYmir :i, bu cYhYtdYn :imsY >nd0n fYrqlYnsin. Nits_5nin fi:rincY, dini-YEl0qi dYyYrlYr vY n>rm0l0r, mYhz l0birint ins0n tipinin z hYy0t tYrzinY h0qq q0z0nd1rm0q n uydurduu vY b0_q0l0r1n0 d0 qYbul 5tdirdiyi v0sitYlYrdYn b0_q0 bir _5y d5yil. H:mr0nl1q ir0dYsi prinsipi0l _Y:ildY fYrqli ins0n tipi >l0n fvqYlbY_Yr d>urur. gYr l0birint ins0n tipi h5 :imin :tlYdYn fYrqlYnmYsini istYmirsY, fvqYlbY_Yr n Ysl mYdYniyyYtin Ys0s1n1 bYr0bYrli: prinsipi d5yil, ins0nl0r 0r0s1nd0:1 fYrq tY_:il 5dir. Bun0 grY dY t0riEi pr>s5sdY btn y5nili:lYr fvqYllY_Yrin fY0liyyYtinin mYhsull0r1d1r. , l0birint ins0nd0n fYrqli >l0r0q, simv>ll0r y0r0tm0ql0 d5yil, birb0_0 t0riEin (hYy0t1n) zn y0r0tm0ql0 mY_uldur. Nits_5 sbut 5tmYyY 0l1_1rd1 :i, >nun m0siri >lduu mYdYniyyYt dYrin bhr0n :5irir, n:i bu mYdYniyyYt ins0n1 (l0birint ins0n1) hYy0td0n 0y1rm0ql0 >nun gcn d5yil, gcszlyn 0rt1r1r. nun fi:rincY, mYdYniyyYti bu bhr0nd0n y0ln1z fvqYlbY_Yr Eil0s 5dY bilYr. IndiyYdY: t0riEdY fvqYlbY_YrlYrY tY:-tY: r0st gYlinirdi vY t0riEi pr>s5sin hYrY:Ytv5rici qvvYsini dY 5lY >nl0r tY_:il 5dirdi. BY_YriyyYti l0birint ins0n1n dYyYrlYr sist5minin y0r0td11 b0t0ql1qd0n Eil0s 5tmY: n :tlYvi surYtdY fvYlbY_YrlYr tYrbiyY 5dib y5ti_dirmY: l0z1md1r. Y0ln1z >nl0r l0birint ins0n1n y0r0d0r0q cYmiyyYtY qYbul 5tdirdiyi mvcud dYyYrlYr sist5mini tYfti_ 5dYrY: bir :Yn0r0 0t0 vY >nl0r1n y5rinY bY_YriyyYti bhr0nd0n 1E0rm00 q0dir >l0n z dYyYrlYrini tYsis 5dY bilYr. YuE0r1d0 q5yd 5tdiyimiz :imi, t0riEi pr>s5sin :ultur>l>ji p0r0diqm0s1n1n qYr0rl0_m0s1nd0 l>:0l siviliz0siy0l0r :>ns5psiy0s1n1n hYll5dici r>lu >lmu_dur.Bu :>ns5psiy0n1n Ys0s1 N.D0nil5vs:i tYrYfindYn q>yuls0 d0, >nun fil>s>fl0r, mYdYniyyYt_n0sl0r vY s>si>l>ql0r 0r0s1nd0 znY ciddi tYrYfd0rl0r t0pm0s1 0lm0n fil>s>fu .^p5nql5rin (1880-1936) 1918-ci ildY 0pd0n 1Em1_ vr>p0n1n qrubu YsYrindYn s>nr0 b0_ tutdu. ^p5nql5r dY D0nil5vs:i :imi v0hid mumdny0 t0riEinin mvcudluunu qYtiyyYtlY rYdd 5dir. V0hid t0riEi pr>s5s mvcud d5yil. Bun0 grY dY t0riE fYlsYfYsinin pr5dm5tini :>n:r5t mY:0n vY z0m0n d0EilindY mvcud >l0n, bir-birindYn qYtiyyYn 0s1l1 >lm0y0n, s1rf znYmYEsus EsusiyyYtlYrY m0li: >l0n :>n:r5t t0riEi mYdYniyyYtlYr tY_:il 5dir. ^p5nql5rin fi:rincY indiyYdY: sY::iz b5lY mYdYniyyYt mvcud >lmu_dur :i, >nl0r1n d0 bir n5Ysi 0rt1q y>Edur. ^p5nql5r s5ib 0y1rd11 bu mYdYniyyYtlYri, hYy0t fYlsYfYsinin digYr nm0yYndYlYri :imi, y5g0nY Ysl r50ll1q h5s0b 5tdiyi hYy0t1n mEtYlif tYz0hrlYri h5s0b 5dirdi. Bun0 grY dY >nl0r1 c0nl1 >rq0nizmlYr :imi nYzYrdYn :5irYrY: h:m 5dirdi :i, mYdYniyyYt dY bi>l>ji >rq0nizm :imi d>ulur, u_0ql1q, y5t:inli:, q>c0l1q dvrlYrini y0_0y0r0q, s>nd0 mrm b0_0 vurur. MYdYniyyYtin YvvYlcY y5r :rYsinin :>n:r5t l0nd_0ft1nd0 ruhu tYz0hr 5dir. , mYdYniyyYtin btn s>nr0:1 t0l5yinin, s0n:i, :>dl0_d1r1lm1_ if0dYsi >lub >nun y0r0d1c1 5n5rjisinin cYmlY_diyi mYr:Yz r>lunu >yn0y1r. Ruh mYdYniyyYtin Ys0s id5y0s1n1 irYli srr vY >nun r50ll0_m0s1 n zYruri >l0n vYzifYlYri >rt0y0 q>yur. , 5yni z0m0nd0 mYdYniyyYtin if0dY v0sitYlYrinin f>rm0s1n1 vY E0r0:t5rini mYyyYn 5dYn pr0simv>l s5ir. Pr0simv>l mYdYniyyYtin d>ulduu l0nd_0ft1n sYciyyYvi bir Yl0mYtinin simv>li: if0dYsidir. MYsYlYn, QYdim Misir mYdYniyyYtinin pr0simv>lu d0r uzun y>ldur. Bu, Nil 0y1n1n qYdim misirlilYrin hYy0t1nd0 >yn0d11 mstYsn0 r>ld0n irYli gYlir; >nl0r NildYn tY:cY 0y :imi d5yil, hYminin b0_l1c0 nYqliyy0t 0rt5riy0s1 :imi istif0dY 5dirdilYr. MYdYniyyYtin y0r0nm0s1n0 h0z1rl1q mYrhYlYsindY >nun d0Eili qvvYlYri t>pl0nm00 b0_l0y1r, ruhu d>ulur vY pr0simv>lu s5ilib 0yr1l1r. ^p5nql5r bu mYrhYlYni mYdYniyyYtin u_0ql1q dvr 0dl0nd1r1r. MYdYniyyYtin bymY mYrhYlYsindY >nun b0_l1c0 id5y0s1 vY >nu r50ll1_d1rm0q n vYzifYlYr mYyyYnlY_dirilYrY:, fY0l _Y:ildY >nl0r1n hYy0t0 :5irilmYsi b0_ v5rir. MYdYniyyYt znn iY:lYnmY vY y0 y5t:inli: mYrhYlYsinY qYdYm q>yur. Bu mYrhYlYdY btn sf5r0l0rd0 mYdYniyyYtin Yn p0rl0q nmunYlYri y0r0d1l1r. Y5t:inli: dvrndY mYdYniyyYtin >E_0EYli stru:turu s0dYlY_mYyY b0_l0y1r, rYng0rYngli:dYn bircinsliyY :5id b0_ v5rir vY mYdYniyyYtin zvi vYhdYti m5E0ni:i vYhdYtlY YvYz >lunur. MYdYniyyYt b5lYcY q>c0l1q vY y0 tYnYzzl mYrhYlYsinY qYdYm b0s1r. Bunu ^p5nql5r siviliz0siy0 0dl0nd1r1r. Siviliz0siy0 n mYnYvi dYyYrlYrin vY dini 5tiq0d1n zYiflYmYsi, fYlsYfi id5y0l0rd0 sYthili: vY tYnqidi ruh, incYsYnYtin c1rl0_m0s1 sYciyyYvidir. vvYl:i nYsillYrin y0r0tm1_ >lduu mYdYni sYrvYtlYr tYdricYn unudulur vY ins0nl0r E0lis bi>l>ji mvcudluq sulun0 q0y1d1rl0r. Siviliz0siy0 y5ni h5 nY y0r0tm00 q0dir d5yil; >, s0dYcY >l0r0q, mYdYniyyYtin y0r0td1ql0r1n0 y5ni _YrhlYr v5rmY:lY mY_uldur. L>:0l siviliz0siy0l0r :>ns5psiy0s1n1n digYr bir y5t:in v0ri0nt1n1 ingilis t0riEisi .T>ynbi (1889-1975) i_lYyib h0z1rl0m1_d1r. T>ynbi dY D0nil5vs:i vY ^p5nql5r :imi btn bY_YriyyYti Yh0tY 5dYn v0hid bir t0riEi pr>s5sin mvcudluunu in:0r 5dir. nun fi:rincY t0riEi tYdqiq0t1n pr5dm5tini milli dvlYtin Yr0zisindYn q0t-q0t by: Yr0zilYri Yh0tY 5dYn :>n:r5t cYmiyyYtlYr tY_:il 5tmYlidir. T>ynbi >nl0r1 l>:0l siviliz0siy0l0r 0dl0nd1r1r. , YvvYlcY indiyidY: mvcud >lmu_ 21, s>nr0 isY 26 b5lY siviliz0siy0n1n 0d1n1 Y:ir. Siviliz0siy0l0r prinitiv mYdYniyyYtlYrdYn >nl0rd0 b0_ v5rYn dYrin :5yfiyyYt 5vrili_i nYticYsindY y0r0n1r. L0:in h5 dY btn primitiv mYdYniyyYtlYr siviliz0siy0 y0r0tm1rl0r. , siviliz0siy0l0r1n m5yd0n0 1Em0s1 vY din0mi:0s1n1 bizim _Yrti >l0r0q stimul-r50:siy0 :>ns5psiy0s1 0dl0nd1r0c01m1z nYzYriyyYsindY _Yrh 5tmi_dir. Siviliz0siy0n1n y0r0nm0s1 n i:i Ys0s _Yrt v0cibdir: 1) b0E1l0n cYmiyyYtdY y0r0d1c1 0zl11n mvcud >lm0s1; 2) hYddYn 0rt1q ml0yim >lm0y0n vY hYddYn 0rt1q sYrt >lm0y0n Ytr0f tYbii vY ins0ni mhitin mvcudluu. tr0f mhit hYddYn 0rt1q ml0yim >lduqd0 siviliz0siy0y0 :5id n h5 bir stimul y0r0nm1r. Mhitin sYrtliyinin hYddYn 0rt1q y:sY: >lm0s1 d0 siviliz0siy0n1n y0r0nm0s1 n Ylv5ri_li d5yil. Bu h0ld0 y0 primitiv mYdYniyyYt Ytr0f mhitin (tYbii vY y0 ins0ni) sYrtliyinY t0b gYtirmYyYrY: mYhv >lur, y0 d0 >nun btn 5n5rjisi mhitin sYrtliyini 0r0d0n q0ld1rm00 sYrf >lunur. I:inci h0ld0 mhitin ifr0t sYrtliyinY q0r_1 primitiv mYdYniyyYtin v5rdiyi il:in gcl c0v0b r50:siy0s1 siviliz0siy0y0 :5idi tYmin 5tsY dY, >nun s>nr0:1 in:i_0f n :if0yYt 5tmir. Y0r0nm1_ siviliz0siy0n1n btn 5n5rjisi Ytr0f mhitY uyunl0_m00 sYrf >lunduun0 grY, > s>nr0:1 in:i_0fd0n q0l1r.Y0ln1z Ytr0f mhitin sYrtliyinin >ptim0l hYddi 5lY c0v0b r50:siy0s1 stimull0_d1r1r :i, > zndY s>nr0:1 in:i_0f1 tYmin 5dYn in5rsiy0 qvvYsi d0_1y1r. T>ynbinin fi:rincY, nY siviliz0siy0s1n1n c>r0fi 5:sp0nsiy0 y>lu ilY y5ni Yr0zilYrY y0y1lm0s1, nY dY t5Eni:i tYrYqqi vY cYmiyyYtin bu tYrYqqi nYticYsindY Ytr0f mhit zYrindY h:mr0nl11n1n 0rtm0s1 siviliz0siy0n1n znn tYrYqqisini _YrtlYndirY bilmYz. :sinY, bu 0millYr d0h0 >E siviliz0siy0n1n tYrYqqisini d0y0nd1rm00 EidmYt 5dir. Siviliz0siy0n1n tYrYqqisini sYciyyYlYndirmY: n T>ynbi 5t5rifi:0siy0 q0nununu irYli srr. Bu q0nun0 grY siviliz0siy0n1n fY0ll11n1n istiq0mYti >nu Yh0tY 5dYn E0rici 0lYmdYn g5tdi:cY d0h0 >E >nun z d0EilinY yYlirsY, bu >nun tYrYqqisinin Ys0s gstYricisi s0y1lm0l1d1r. Y:sYli_ mYrhYlYsindY >l0n siviliz0siy0n1n fY0ll11n1 stimull0_d1r0n pr>bl5mlYr g5tdi:cY d0h0 >E E0ricdY d5yil, >nun z d0EilindY y0r0n1r. NYticYdY siviliz0siy0 d0EildYn stru:turl0_0r0q mtY_Y::illY_ir. L0:in g5c-t5z btn siviliz0siy0l0r tYnYzzl (squt) mYrhYlYsinY qYdYm q>yur. Bu mYrhYlY f0z0d0n ib0rYtdir: siviliz0siy0n1n 0t v5rmYsi, >nun d01lm0s1 vY mYhvi. Birinci f0z0 ilY 0E1r1nc1 0r0s1nd0 bir >E h0ll0rd0 YsrlYr vY hYtt0 bir n5Y minilli:lYr :5ir. Siviliz0siy0n1n tYnYzzlnY vY mYhvinY sYbYb >dur :i, y0r0d1c1 0zl1q y5ni y0r0n0n stimull0r0 q0r_1, siviliz0siy0n1n bymY mYrhYlYsindY v5rdiyinY bYnzYr uurlu c0v0bl0r v5rY bilmir. Stimull0r c0v0bs1z q0l1r vY siviliz0siy0 tYnYzzlY ur0y1r. Y0r0d1c1 >lm0y0n >Eluq z E0rizm0s1n1 ititmi_ y0r0d1c1 0zl1qd0n 0y1rl1r. Y0r0d1c1 0zl1q z lid5r (h0:im) mvq5yini q>rum0q n g5tdi:cY d0h0 >E gcY Yl 0t1r. Siviliz0siy0 d0EildYn zYiflYyir, YvYzindY >nu Yh0tY 5dYn primitiv cYmiyyYtlYr tY_:il0tl0n0r0q, >n0 tYzyiqlYri g5tdi:cY 0rt1r1r vY bu s>n nYticYdY siviliz0siy0n1n :mYsinY (mYhvinY) sYbYb >lur. 14 movzu ELM. POSTINDUSTRIAL CMIYYTD ELM PLAN 1.Elmin institutla_mas1 a)Elmin mxtYlif tY_kili formalar1n1n yarad1lmas1, onun daxili differensiasiyas1 vY ixtisasla_mas1 b) Elmin industrial cYmiyyYtin mYdYni vY sosial sisteminY inteqrasiyas1 d) Elmin dYyYr vY normalar1, paradiqmalar vY elmi birliklYr 2. Bilik postindustrial cYmiyyYtdY dYyYrin Ysas mYnbYyidir Postindustrial cYmiyyYtdY elmin bilavasitY mYhsuldar qvvYyY evrilmYsi  0ntellektual sinfin yaranmas1 3.CYmiyyYtin inki_af1nda elmi rasionall11n rolu Elmi rasionall11n klassik tipi Elmi rasionall11n qeyri-klassik tipi Elmi rasionall11n post-qeyri-klassik tip DBIYYAT 1.Abbasov .F. Yeni metodoloji paradiqma.//0ctimai inki_af: qnoseologiya vY metodologiya problemlYri. B., 2003. 2. hmYdli C. Elmi idrak1n Ysas postulatlar1.//Bak1 universitetinin xYbYrlYri, sosial-siyasi elmlYri seriyas1, 2002, N:3-4. 3.MYmmYdYliyev Z.Q. Masir elmi idrakda mYkan, zaman vY materiya kateqoriyalar1n1n qar_1l1ql1 mnasibYtlYri. B.,1994 4.XYlilov S. FYlsYfY: tarix vY masirlik. B.,2006. I sas YlamYtlYrinY grY elm ox_axYli hadisYdir. Birincisi, elm bu gn ictimai _urun Yn mhm formalar1ndan biri kimi 1x1_ edir. O, ictimai _uru vY bizi YhatY edYn Ytraf ger1kiliyi elmi tYsYvvrlYr, anlay1_lar, nYzYri sistemlYr formas1nda inikas etdirmYk imkan1 verir. Bununla YlaqYdar, ikincisi, Ysas mYhsulu anlay1_lardan, qanunlardan, nYzYriyyYlYrdYn ibarYt olan elm mYnYvi istehsal sahYsi kimi 11x1_ edir. ncs, elm znn mYyyYn sosial norma vY mYdYni nmunYlYr zrY hYyata keirilYn mvafiq strukturlar1 vY funksiyalar1 olan sosial tYsisatd1r. Drdncs, tarixin mYyyYn inki_af mYrhYlYsindY elm bilavasitY mYhsuldar qvvYyY evrilmi_dir. Elm tYbii, sosial vY insan1n daxili alYmini anlay1_larda, qanunlar vY nYzYriyyYlYrdY Yks etdirYn ictimai _ur formas1d1r. Elmin funksiyalar1n1 izah etmYk n onun kklYri, elmi biliklY genetik YlaqYlYri ayd1nla_d1r1lmal1d1r. Empirik biliyi qiymYtlYndirYrkYn, onu elmi biliklY mqayisY edYrkYn iki kYnarla_malardan uzaq olmaq laz1md1r. Birincisi, empirik biliklYrin hYddindYn art1q qiymYtlYdirilmYsi vY bu Ysaslarda yaranan antisiyentizm tYhlkYlidir. Bununla da elmin empirik bilikdYn prinsipial fYrqlYri nYzYrdYn qa1r1l1r. Elmi biliyi empirik bilikdYn fYrqlYndirYn bir s1ra cYhYtlYr var: elmi biliyin sistemliliyi; elmi biliyin hYqiqiliyinin Ysasland1r1lmas1n1n spesifik sullar1 (eksperimental yoxlama vY s.); obyektin tYdqiq olunduu metodun dYrk olunmas1. Elmin ali inki_af sYviyYylYrindY biz elmi axtar1_lara istiqamYt vermYli olan xsusi bilik sahYsinin  metodologiyan1n yarand11n1n _ahidi oluruq; ElmlY mY_ul olma dYrk edYn subyektin xsusi haz1rl11n1 tYlYb edir. Elm mrYkkYb qnoseoloji situasiyan1n hYlli vY tYbii vY sosial hadisYlYrin mahiyyYtini dYrk etmYklY onlar1n dYyi_dirilmYsi vasitYsi kimi yaranm1_d1r. Elmin yrYndiyi gerYklik fYlsYfYnin dilindY hadisYlYr dnyas1 adlan1r. 0frat obyektivizm elmin Ysas EsusiyyYtlYrindYn birini tY_kil edir. Buradan da elmin iki Ysas funksiyan1 yerinY yetirdiyi mYlum olur: _eylYrin mahiyyYtinY varmaqdan ibarYt olan idraki funksiya; praktiki-tYsirli funksiya  elmin insan vY cYmiyyYtin dYyi_dirici fYaliyyYtindY i_tirak1. 0kincisi, stiyentizm, yYni empirik biliklYrin laz1m1nca qiymYtlYndirilmYmYsi dY tYhlkYli hadisYdir. DYdY-babalar1m1zdan bizY qalan empirik biliklYri yada salmaq kifayYtdir (xalq tYbabYtindY bitkilYrdYn istifadY yollar1 vY s.). Elm bu gn dY nYzYri biliklYrlY yana_1 zndY empirik biliklYri dY birlY_dirir. Elmin Yn mhm inki_af qanunlar1ndan biri elmi biliyin differensiasiyas1 vY inteqrasiyas1d1r. 0nformasiyan1n kYmiyyYt vY keyfiyyYtcY artmas1 ilY YlaqYdar alimlYrin ixtisasla_mas1 da art1r. Buna grY dY bir dYfY ba_lanan differensiasiya prosesi elmin vahid vcudunu ixtisalsa_m1_ sahYlYrY blnmYsinY gYtirib 1xarmaqla bu gn dY davam edir. MYsYlYn, YvvYllYr vahid olan fizika menaxinikaya, astronomiyaya, eksperimantal vY nYzYri fizikaya vY s. blnm_dr. TYbabYtin tYrkibindY bu gn 300-dYn ox mstYqil elm sahYlYri mvcuddur. Masir elmlYrin hYr birindY bu cr mYnzYrY m_ahidY olunur. ElmdY differensiasiya proseslYri %I% Ysrin 30-40-c1 illYrindYn ba_layaraq daha da dYrinlY_mi_di. Elmi biliyin differensasiyas1 mumYn mtYrYqqi xarakter da_1y1r, nki o, idrak prosesinin dYrinlY_mYsinY, xsusi metodikan1n vY hYr bir konkret elmin tYtbiq etdiyi idrak vasitYlYrinin tYkmillY_mYsinY sYbYb olur. Lakin onun mYnfi cYhYti dY vard1r ki, bu da tYdqiqat1n1n nYzYrindYn yrYnilYn obyektin tam mYnzYrYsinin qa1r1lmas1 ilY bal1d1r. Differensiasiyan1n bu at1_mazl1qlar1 Yks istiqamYtlY, yYni elmin inteqrasiyas1 prosesi ilY YvYz olunur. Bu gn inteqrasiyan1n Yyani sbutunu biokimyan1n, kibernetikan1n, biofizikan1n, geokimyan1n, ekologiyan1n vY s. inki_af1nda gstYrmYk olar. Differensiasiya vY inteqrasiya proiseslYrini qar_1-qar_1ya qoymaq dzgn deyil: elmin inki_af mYrhYlYlYrindY hans1sa birinin stnly ilY hYr iki proses m_ahidY olunurdu. Elmin bu gnk inki_af mYrhYlYsindY inteqrasiya proseslYrinin rolu bykdr. Bu spesifik sahYdY mYnYvi istehsal1n mYqsYdlYri vY nYticYsi elmi biliyin YldY olunmas1d1r. 0ndi z genezisindY vY tY_YkklndY elmi biliyin kediyi mYrhYlYlYrY (formalara) nYzYr salaq. Elmi biliyin genezisinin ilkin formas1 problemdir.  Pr>bl5m 0nl0y1_1 (yun0n sz pr>bl5m0  mYsYlY) g5ni_ mYn0d0 - bir q0yd0 >l0r0q z hYlli n 0d5:v0t nYzYriyyYni tYlYb 5dYn mrY::Yb nYzYri vY y0 pr0:ti:i mYsYlYdir. Pr>bl5mlili: mrY:::Yb, ziddiyyYtli situ0siy0n1n mvcudluunu, >nd0n 1E1_1n Ytin >lm0s1n1 gstYrir. MYhz pr>bl5min mvcudluu tYdqiq0tl0r0 mYqsYd vY mYn0 bYE_ 5dir. Pr>bl5m >lm0y0n y5rdY tYdqiq0t d0 z mYn0s1n1 itirir. Pr>bl5m 0rd1c1l q>yulmu_ nYzYri vY pr0:ti:i mYsYlYlYrin hYlli n mvcud biliyin :iD0yYt 5tmYmYsi vY d5mYli, >nun g5ni_lYndirilmYsi zYruriliyinin dYr: 5dilmYsi :imi sYciyyYlYndirilY bilYr. Pr>bl5m 0) btvl:dY cYmiyyYtdY mv0fiq biliyin >lm0m0s1n0; b) tYdqiq0t1n mYqsYdinY n0il >lm0q n y0rd1m >l0 bilYcY: 0lq>ritmin mYlum >lm0m0s1n0 i_0rY 5dir (YgYr 0lq>ritm mYlumdurs0, >nd0 bu, pr>bl5m y>E, mYsYlYdir). Pr>bl5mlili:, pr>bl5mli situ0siy0n1n hYllinY cYhdlYr istYnilYn bili: s0hYsindY 5lmiliyin Yn mhm m5y0r1d1r. R.C. >llinqvud bununl0 b0l1 y0z1rd1: HYr t0riE_n0s, mYnim fi:rimlY r0z1l0_0r :i, t0riE-tYdqiq0t vY y0 0Et0r1_ nvdr& DYr: 5tmY: l0z1md1r :i, 5lm mumiyyYtlY bili:lYri :>ll5:siy0 5tmY:dYn vY bu bili:lYri bu vY y0 digYr sE5mY uyun sist5mlY_dirmY:dYn ib0rYt d5yil. lm fi:rimizin bizim hYlY bilmYdiyimiz bir _5yin zYrinY cYmlY_dirilmYsindYn vY >nu dYr: 5tmY: cYhdindYn ib0rYtdir& lm 0Et0r1_ d5mY:dir, bu mYn0d0 t0riE 5lmdir. Pr>bl5min nYzYri iz0h1 vY hYlli p0r0diqm0 YrivYsindY hYy0t0 :5irilir. Paradiqma (yunanca paradeigma  nmunY) sz fYlsYfY vY sosiologiyada a_a1dak1 iki mYnada i_lYnir- a) gerYliyin Yn mhm YlamYtlYrini ifadY edYn anlay1_lar sistemindY tYcYssm olunmu_ ciddi elmi nYzYriyyY mYnas1nda; 2) problemlYrin mYyyYn tarixi dvr YrzindY elmi birlikdY hakim olan konseptual sxemi, qoyulu_ vY hYlli modeli, yrYnilmY metodlar1 mYnas1nda. Kuna grY, paradiqma elmin qar_1s1nda duran problemlYrY mYyyYn bax1_ vY reaksiya suludur. 0stYnilYn obyektin qavran1lmas1 situasiyas1nda olduu kimi, burada da tYdqiqat1n1n grdy onun nYyY vY hans1 vizual-konseptual tYcrbY prizmas1ndan baxmas1ndan as1l1 olur. Ba_qa szlY, paradiqma dnyan1n nizamlanmas1n1n yeni sulu olmaqla hYm yeni konseptual qaydalar1 yaratmaa, hYm dY onlara YvvYllYr nizamlanman1n tYsiri alt1na d_mYyYn predmet vY hadisYlYri daxil etdirmYyY imkan verir. [ un T. Stru:tur0 n0un1E r5v>liy.  M., 1977.  S.153]. Paradiqmalar YbYdi deyil, onun yolunda apar1lan tYdqiqatlar izah olunmayan faktlarla zlY_Y bilYr. ElmdY bu kimi anomall1qlar y11ld1qca alimlYr yeni tYdqiqat ideyalar1 vY prinsiplYrini irYli srmYk mYcburiyyYtindY qal1rlar. Yeni paradiqman1n tYrYfdarlar1n1n say1 art1r ki, bu da nYticYdY elmi inqilaba  khnY paradiqman1n devrilmYsinY vY dnyaya tamamilY yeni bax1_1n qurulmas1na apar1r. Elmi problemin a_karlanmas1ndan nYzYriyyYnin qurulmas1na doru gedYn yolda mhm hYlqY hipotez  hYqiqiliyi sbut olunmal1 olan fYrziyyYdir. Hipotezin irYli srlmYsinY bir-neY mhm tYlYblYr verilir. BelY ki, mYsYlYn, hipotez art1q mYlum olan vY yoxlamadan kemi_ faktlara zidd olmamal1d1r. Hipotezin elmin mYlum qanunlar1na uyunluu prinsipinY dY YmYl olunmal1d1r. sasland1r1lm1_ hipotez elmi nYzYriyyYyY evrilir.  NYzYriyyY anlay1_1n1n z elmi YdYbiyatda iki mYnada i_lYdilir. Geni_ mYnada nYzYriyyY dedikdY, hans1sa hadisYnin izah1na vY _YrhinY ynYlmi_ ideyalar mYcmusu, dar mYnada isY elmi biliyin tY_kilinin ali formas1 nYzYrdY tutulur. NYzYriyyY hipotezdYn mtYbYrliyi ilY fYrqlYnirsY, elmi faktlardan o, znn sYlis mYntiqi tY_kili vY obyektiv mYzmunu ilY fYrqlYnir. Buna grY dY nYzYriyyY tYkcY izahetmY yox, hYm dY elmi qabaqgrYnlik funksiyas1n1 yerinY yetirir. Elmi nYzYriyyYdY mYntiqi cYhYtdYn Ysasland1r1lmas1 vY konkret  elmi tYcrbYdY yoElan1lmas1 prinsipcY mmkn olmayan ilkin ideyalar postulatlar adlan1r. Elmi idrak1n hYr sYviyyYsindY (istYr empirik, istYrsY dY nYzYri), hYr mYrhYlYsindY (problemin a_karlanmas1, nYzYriyyYnini Ysasland1r1lmas1) yarad1c1 tYxYyyl byk rol oynay1r. Dnyada ba_ verYn bir ox proseslYri hissiyatlarla qavramaq mmkn olmasa da, onlar1 fikrYn tYsYvvr etmYk mmkn olur. Real proseslYr haqq1nda mYlumatlara Ysaslanan fantaziya, tYxYyyl insana mahiyyYtY varmaq imkan1 verir. Elmin sosial tYsisat kimi formala_mas1 tarixi prosesdir. Bu, hYm btvlkdY elmY, hYm dY hYr bir struktur blmYlYrinY (elmi biliklYr kompleksinY) aiddir. 0ndi masir elmin strukturuna, onun hYr bir  mYrtYbYsinY nYzYr salaq. Elmin metodoloji vY mumnYzYri problemlYriindYn ibarYt olan  mYrtYbY tYdqiqat obyektinin zndY: 1) mvafiq elmin yrYndiyi btn digYr obyektlYrin qurulduu zYnn edilYn fundamental obyektlYr haqq1nda; 2) yrYnilYn obyektlYrin tipologiyas1 haqq1nda; 3) onlar1n qar_1l1ql1 tYsirlYrinin mumi xsusiyyYtlYri haqq1nda; 4) reall11n mYkan-zaman strukturu haqq1nda tYsYvvrlYri birlY_dirYn mumilY_dirilmi_ sYciyyYsidir. Bu tYsYvvrlYr mvafiq elmin nYzYriyyYlYrinin Ysas1 kimi 1x1_ edir. TYtbiqi elmlYrdYn ibarYt olan  mYrtYbY bilavasitY praktikaya 1x1_1 olan elm sahYlYrini (texniki elmlYr, zootexnika, tYtbiqi sosiologiya vY s.) YhatY edir. Bu vY ya digYr elmin yetkinliyinin meyar1 onun bir tYrYfdYn fYlsYfY, digYr tYrYfdYn dY praktika ilY qovu_mas1d1r. Bu cr birlY_mY ondan xYbYr verir ki, sosial tYsisat kimi elm qYrarla_m1_ vY normal fYaliyyYt gstYrir. Biz art1q qeyd etmi_dik ki, sosial tYsisat kimi elm anlay1_1na elmin strukturuna mvafiq olan tYsisatlar mYcmusu yox, hYm dY elm sferas1nda davaml1 davran1_ formalar1n1 tYyin edYn sosial norma vY mYdYni nmunYlYr mYcmusu da daxildir. Bu normalardan Yn mhm a_a1dak1 etik norma vY dYyYrlYrdir: alimin zYkan1n qdrYtinY inam1; intellektual mlkiyyYtY hrmYtlY yana_ma, plagiat kimi hadisYlYrY neqativ mnasibYt; elmi dzgnlk, kompromissY getmYmY; hYqiqYtin mdafiYsi; alimin sosail mYsuliyyYti. Elmin tYbii mhitY, kainat1n fundamental sYviyYlYrinY vard11 bir _YraitdY bu mYsuliyyYt daha da art1r. 0ntibah dvrndYn ba_layaraq elm dini arxa plana keirYrYk cYmiyyYtin tY_kilindY vY inki_af1nda apar1c1 rol oynamaa ba_lad1. Aqrar cYmiyyYtdY bu vY ya digYr mhm nYzYri-teoloji nYticYlYr 1xarmaq kilsY nmayYndYlYrinin sYlahiyyYtindY idisY, industrial cYmiyyYtdY bu rol btvlkdY alimlYr birliyinY verildi. Elmi birlik cYmiyyYtin praktiki olaraq btn sferalar1nda davran1_ qaydalar1n1 diktY edirdi. Elm ali nfuz sahibi vY hYqiqYtin meyar1 hesab olunurdu. Elmin misilsiz zYfYri hesab1na XX YsrdY elmi rasionalla_ma insan hYyat1n1n btn sferalar1n1 YhatY edib, elm insan1n z isY, yYni alim ictimai hYyat1n Yn nfuzlu fiqurlar1ndan birinY evrilir. 0ctimai hYyat1n mrYkkYblY_mYsi nYticYsindY insanlar1n informasiyaya olan tYlYbatlar1 artm1_, informasiya resurslar1na malik olma cYmiyyYtdY struktur dYyi_ikliklYrinY sYbYb olmu_dur. 0nformasiyan1n YldY olunmas1, saxlanmas1, trlmYsi vY istifadY olunmas1 imkanlar1 geni_lYnmi_, bu imkanlar cYmiyyYtin iqtisadi, sosial-siyasi vY mYdYni tYkaml templYrinin srYtlYnmYsinY sYbYb olmu_dur. DeyilYnlYr elmin vY nYzYri biliklYrin cYmiyyYtdY yerinY yenidYn bax1lmas1n1 tYlYb edir. XX Ysrin ikinci yar1s1nda elmin inki_af1nda a_a1dak1 Ysasl1 ziddiyyYtlYr zY 1xd1: -dnyan1n vahid mYnzYrYsinin strukturu ilY elmi biliyin znn strukturundak1 daxili ziddiyyYtlYr, elmi paradiqmalar1n bir-birini YvYz etmYsi haqq1nda tYsYvvrlYrin meydana gYlmYsi (T.Kunun, K.Popperin vY b. YsYrlYri); -elmi biliyin srYtlY inki_af etmYsi, onun istehsal vasitYlYrinin texnolojilY_mYsi dnyan1n mYnzYrYsinin paralanmas1na, mvafiq olaraq, pe_Y sahYlYrinin dY oxlu sayda ixtisaslara blnmYsinY gYtirib 1xard1; -masir cYmiyyYtin polikultur sYciyyY almas1. vvYllYr btn mYdYniyyYtlYr vahid Avropa elmi YnYnYlYri zYminindY tYsvir olunurdusa, bu gn hYr bir mYdYniyyYt tarixdY z xsusi zntYyin formas1na can at1r.  Mozaik cYmiyyYtin idarY olunmas1 haqq1nda problem qalx1r. MYlum olur ki, YnYnYvi elmi modellYr yaln1z mYhdud diapazonda, yYni mumi, universal olan1 qeydY alma1n laz1m olduu yerlYrdY  i_lYkdir ; - son onilliklYr ictimai praktikaya (szn geni_ mYnas1nda) mnasibYtdY elmin (yenY dY szn geni_ mYnas1nda) rolu Ysasl1 _YkildY dYyi_mi_dir. Elmin zYfYr dvr arxada qalm1_d1r. XVIII YsrdYn ba_layaraq XX Ysrin ortalar1na qYdYr kY_flYr bir-birinin ard1nca edilirdi, praktika isY elmin ard1nca gedir, bu kY_flYri ictimai (hYm maddi, hYm dY mYnYvi) istehsalda realla_d1r1rd1. Amma sonra bu mYrhYlYnin aras1 kYsildi. Sonuncu iri kY_f lazerin yarad1lmas1 (SSR0, 1956-c1 il) olmu_dur. Bu andan ba_layaraq, tYdricYn elm praktikan1 texnoloji cYhYtdYn tYkmillY_dirmYyY istiqamYt ald1: elmi-texniki inqilab anlay1_1  texnoloji inqilab anlay1_1 ilY YvYz olundu, bunun ard1nca isY  texnoloji dvr anlay1_1 meydana gYldi. AlimlYrin Ysas diqqYti texnologiyalar1n inki_af1 zYrindY cYmlY_di. Elm bilavasitY praktikan1n tYlYblYrinY xidmYt etmYyY ba_lad1. gYr YvvYllYr nYzYriyyY vY qanunlar dYbdY idisY, indi art1q elm bu mumilY_dirmY sYviyyYsinY getdikcY daha az nail olub z diqqYtini problemlYrin mmkn hYllinin oxmYnal1l11 ilY sYciyyYlYnYn modellYr zYrindY cYmlY_dirir. Bundan YlavY, ax1 i_lYk model mcYrrYd nYzYriyyYdYn daha faydal1d1r; - YgYr YvvYllYr elm  YbYdi biliyi istehsal edir, praktika isY  YbYdi bilikdYn faydalan1rd1sa, yYni qanunlar, prinsiplYr, nYzYriyyYlYr YsrlYr boyu  ya_ay1rd1sa , bu gn elm, xsusYn dY humanitar elm ictimai vY texnoloji sahYlYrY,  situatuv biliyY z tutmu_dur. Elmi tYdqiqatlar1n YhYmiyyYtli hissYsi bu gn tYtbiqi sahYlYrdY, xsusYn dY iqtisadiyyatda, texnologiyalarda, tYhsildY apar1l1r vY istehsal, maliyyY strukturlar1n1n, tYhsil mYsissYlYrinin, firmalar1n vY s. tY_kilinin bu an n bu konkret _YraitdY optimal say1lan situativ modellYrinin i_lYnib-haz11rlanmas1na hYsr edilir. BelY tYdqiqatlar1n nYticYlYrinin aktuall11 q1samddYtlidir  _Yrait dYyi_dikdY belY modellYr he kimY laz1m olmur. Bununla belY bu cr elmY dY ehtiyac var vY belY tYdqiqatlar1 szn Ysl mYnas1nda elmi adland1rmaq olar. Elmin tarixi gstYrir ki, o z inki_af1n1n mYyyYn mYqamlar1nda dvr olaraq ciddi YtinliklYrlY qar_1la_1r. Bu mYqamlar elmin inki_af1nda bhran mYrhYlYlYri vY ya elmi inqilablar dvr adlan1r. Tarixi tYcrbY gstYrir ki, elmi belY bhran vYziyyYtlYrindYn 1xarmaq n onun z vasitYlYri,yYni, nYzYri vY ihstrumental  metodoloji potensial1 kifayYt etmir. Bununn elmi nYzYriyyYnin 1x1_ nqtYsini tY_kil edYn vY tYkcY konkret  elmi deyil, hYm dY fYlsYfi mYzmun da_1yan bir s1ra fundamental anlay1_lara tYnqidi yana_ma bacar1j1na malik alimlYrY ehtiyac yaran1r. Lakin elmin Ysaslar1na tYnqidi yana_maq qabiliyytYi yaln1z fYlsYfi tYfYkkr mYdYniyyYti Ysas1nda formala_a bilYr. Yaln1z bu cr d_ncY tYrzinY sahib olan alimlYr elmi nYzYriyyYnin istinad etdiyi fundamental anlay1_lar1 fYrqli _YkildY _Yrh edib mYnaland1rmaqla elmi bhran vYziyyYtindYn 1xara bilYr. TYsadfi deyildir ki, XX Ysrin YvvYllYrindY fizikan1 bhrandan mYhz fYlsYfi tYfYkkrY sahib olan iki byk alim  A.Eyn_teyn vY N.Bor 1xard1lar. A.Eyn_teyn sonralar etiraf edirdi ki, nisbilik nYzYriyyYsini yaratmaqda ona fiziklYrdYn daha ox avstriya filosofu E.Max vY ingilis filosofu D.Yumun YsYrlYri tYsir gstYrmi_dir. II Texnogen sivilizasiyan1n inki_af mYrhYlYsi kimi sYciyyYlYndirdiyimiz postindustrial cYmiyyYtin formala_mas1n1n ilkin _YrtlYri hYlY XV-XVII YsrlYrdY Avropada meydana gYlmi_di. 0ntibah dvrnn humanizmi insanda Ytraf alYmi dYrk edib dYyi_dirmYk qabiliyyYtinin olduunu vurulay1rd1. 0nsan1n elmin vY texnikan1n kmYyi ilY tYbiYti ram etmYsi ideyas1 sonrak1 sosiomYdYni inki_af1n prioritet istiqamYtlYrindYn olmu_dur ki, bu da qanunauyun olaraq industrial cYmiyyYtin qYrarla_mas1na gYtirib 1xarm1_d1. 0stehsal1n daima inki_af etmYsi, elmi-texniki tYrYqqi, ekstensiv inki_af1n intensiv inki_afla YvYz olunmas1, radikalizm vY dYyi_ikliklYrin qlobal xarakter almas1, tYbiYtY, bilik vY informasiyaya yeni mnasibYtin formala_mas1 ard1c1l olaraq informasiya cYmiyyYtinin hceyrYlYrinin yaranmas1na sYbYb olmu_dur.  Postindustrial cYmiyyYt terminini tYhlil edYn 0.A.Neqodayev qeyd edir ki, bu termin yaln1z industrial cYmiyyYtin ard1nca gYlYn cYmiyyYt tipinin xronoloji ard1c1ll11n1 xarakterizY edib onun spesifikliyini a1qlam1r. Yeni tipli cYmiyyYtin sosial-iqtisadi inki_af1n1n birinci nvbYdY elmi-texniki vY digYr informasiyan1n istehsal1ndan, emal1ndan, saxlanmas1ndan, yay1lmas1ndan as1l1 olduundan onu informasiya cYmiyyYti adlandrmaq mYqsYdY daha mvafiq olar. BY_YriyyYtin yeni postindustrial dvrY nY vaxt qYdYm qoyduu dYqiqliklY mYlum deyil. BYzi mYlliflYr AB^-da qulluqular1n say1n1n fYhlYlYrin say1n1 a_d11 1956-c1 ili, digYrlYri isY AB^ hkumYtinin byk iqtisadi vY siyasi nYticYlYrY sYbYb olmu_  dollar1n zYn mYzYnnYsi ni tYtbiq etdiyi 1974-c ili, nclYri isY SSR0-nin squta urad11 1991-ci ili gstYrir. Lakin bu, o qYdYr dY YhYmiyyYtli deyil. sas odur ki, dnyada kkl dYyi_ikliklYr ba_ vermi_, dnyan1 radikal _YkildY dYyi_dirmi_ hadisYlYr zYnciri, yYni 70-ci illYrin energetika bhran1, texnoloji inqilab, elekton-kommunikasiya inqilab1, sosializm sisteminin squtu, dnya iqtisadiyyat1n1n inteqrasiyas1, nYhYng ekoloji qYzalar, dnyan1n btn regionlar1nda siyasi vY iqtisadi maraqlar1n deformasiya etmYsi bY_YriyyYtin yeni dvrY qYdYm qoymas1ndan xYbYr verirdi. Amma Yn Ysas1 insan1n znn dYyi_mYsi olmu_dur. Daima z maddi tYlYbatlar1n1 (material needs) dYmYk n vasitYlYr axtar1_1ndan azad olan insan zndY ba_qa, insani tYlYbatlar1 (human needs) inki_af etdirmYk imkan1 YldY etmi_ olur vY n plana insan1n asudY vaxt1, demYli, yarad1c1l1q, znrealizY, zntYkmillY_dirmY motivlYri 1x1r ki, bu motivlYri dY A.Maslou ali dYyYrlYr tipinY aid etmi_di. BY_YriyyYtin ideologiyas1 da dYyi_mi_dir. Ax1 XVIII YsrdYn, yYni MaarifilikdYn ba_layaraq 200 il YrzindY btn dnyada Ysas ideyan1, siyasYtin hYrYkYtverici qvvYsini YdalYtli ictimai qurulu_ vasitYsilY bY_YriyyYtin xilas olaca1na inam tY_kil edirdi. O, mxtYlif formalar al1r vY YvvYlcY Bismark dvrnun Almaniyas1nda, sonra da 0ngiltYrY, AB^ vY digYr lklYlYrdY sosializm, kommunizm, fa_izm vY ya  mumi rifah cYmiyyYti ideyalar1 kimi mxtlYfi siyasi cYrYyanlar1 yaratm1_d1. Aralar1ndak1 fYrqlYrY baxmayaraq bu cYrYyanlar1 birlY_dirYn mkYmmYl cYmiyyYtin yarad1lmas1n1n mmknlynY inam olmu_dur. Sz gedYn cYrYyanlar1n nmayYndYlYri hesab edirdilYr ki, kamil cYmiyyYtin yarad1lmas1 ayr1ca gtrlm_ fYrdin dY kamilliyinY sYbYb olacaqd1r. Amma hYyat1n daha mrYkkYb olduu, rifah artd1qca insanlar1n tYlYbatlar1n1n da artd11 mYlum olmu_dur. NYhayYt, insanlar1n da mxtYlif olduu, onlar1n bir-birindYn ictimai-iqtisadi formasiyalar1n bir-birindYn fYrqlYndiyindYn dY ox fYrqlYndiyi mYlum olur. Art1q bir hYqiqYt dYrk olunur ki, hYr bir lkYnin vY bY_YriyyYtin mtYrYqqi inki_af1n1n Ysas1n1 insan1n z, onun mYnYvi mvqeyi, mYdYniyyYti, savad1, pe_Y sYri_tYliliyi tY_kil edir. Btn bunlar elmin cYmiyyYtin inki_af1nda roluna da yenidYn bax1lmas1na sYbYb oldu. Elmi-texniki inqilab nYticYsindY bilavasitY mYhsuldar qvvYyY evrilYn elm hYm cYmiyyYtin inki_af1n1n, hYm dY onun sa qalmas1n1n Ysas amili olur.  Postindustrual cYmiyyYt nYzYriyyYsinY daha ox thvY verYn AB^ alimi Deniel Bell olmu_dur. Bilik vY informasiyan1n Yn mhm strateji resursa evrilmYsi masir _YraitdY tYhsilin keyfiyyYti problemini gndYmY gYtirmi_dir. SrYtlY gedYn sosial-iqtisadi dYyi_ikliklYr bymYkdY olan nYslin tYlim vY tYrbiyYsinin yeni parametrlYrini irYli srr, ali vY orta mYktYb qar_1s1nda yeni vYzifYlYr qoyur, tYhsilin YnYnYvi funksiyalar1na yenidYn baxman1 tYlYb edir. TYhsil sferas1 elm vY elmi kY_flYrin gcl tYsirinY mYruz qal1r, o daima z tYhsil texnologiyalar1na Yn yeni elmi kY_flYr haqq1nda mYlumatlar1 daxil etmYklY dYyi_dirir vY yksYk pe_Ykar kadrlar1 haz1rlamaqla elm vY texnikan1n inki_af1na sYbYb olur. n ciddi modernizasiyaya tYhsil sferas1n1n mYruz qalaca1n1 vurulamaqla yana_1, qeyd olunmal1d1r ki, YnYnYvi tYhsil sistemi art1q mYzunlara uzunmddYtli mY_ulluu zYmanYt verY bilmYyYcYk, nki hYcmi orta hesabla hYr il yar1mdan bir iki dYfY artan biliklYrin yksYk templYrlY yenilY_mYsi daimi yenidYn haz1rlanman1 tYlYb edir. TYhsil hYyat boyu mY_uliyyYtY evrilir. D.Bell znn 1973-c ildY i_1q z grm_ Qar_1dak1 postindustrial cYmiyyYt adl1 YsYrindY ictimai istehsal blmYlYrindYki dYyi_ikliklYri, xidmYtlYr iqtisadiyyat1n1n qYrarla_mas1, elmi biliyin mYhsuldar qvvYlYrin mstYqil elementi kimi formala_mas1 tendensiyalar1n1 tYhlil edib z konsepsiyas1n1 Ytrafl1 inki_af etdirmi_di. D.BellY eyni vaxtda znn  superindustrial cYmiyyYt nYzYriyyYsini grkYmli AB^ sosioloqu vY futuroloqu Elvin Toffler dY i_lYyib-haz1rlay1r. TofflerY grY, postindustrial cYmiyyYt iqtisadiyyat1n vY istehsal1n inki_af YrivYlYri ilY mYhdudla_m1r. O, cYmiyyYtin btn YnYnYvi sferalar1n1 dYyi_dirir. MYdYni paradiqma  blik-mYdYniyyYtin , yYni q1sa, bir-biri ilY he bir YlaqYdY olmayan roliklYrin tYsiri alt1nda da1l1r, nki onlar1n sonsuz sayda nmayi_ etdirilmYsindY hans1sa bir vahid mYnzYrYni yaratmaq Ytin olur. Bunun nYticYsi olaraq mYdYni mYkan1 asanl1qla modellY_dirmYk mmkn olur: hYr bir insan onu z n yarad1r. Btn tYsYvvrlYr vY dYyYrlYr dYyi_ir. Ba_ verYn transformasiyalar cYmiyyYtin mYrkYzi fiquru kimi alimin dY vYziyyYtini mYyyYn edir. D.Bell yaz1r ki, YmtYY-mallar1n ktlYvi istehsal1n1n tY_kilindY roluna grY son yzilliklYrdY ba_l1ca tYsisat mYsissY (firma) idisY, sonrak1 yzilliklYrdY innovasiyalar1n vY biliyin mYnbYyi kimi universitet cYmiyyYtdY mYrkYzi tYsisat olacaqd1r . AB^-da XX Ysrin ortalar1na yax1n yaranm1_ situasiyan1 xarakterizY edYn Bell qeyd edirdi ki, indiyYdYk hakimiyyYt i_gzar birliyin YlindY idi. VYtYnda_lar1n adi-gndYlik hYyat1na aid qYrarlar1n ox hissYsi biznesin iYklYnmYsinY stn diqqYt yetirYn hkumYt tYrYfindYn qYbul olunurdu. Postindustrial cYmiyyYtdY iqtisadiyyat1n art1m1na dair Yn mhm qYrarlar yenY dY hkumYt tYrYfindYn qYbul olunsa da, bu qYrarlar hkumYtin dYstYklYdiyi elmi tYdqiqatlara, mYsrYflYrlY sYmYrYliliyin nisbYtinin tYhlilinY Ysaslanacaqd1r; nYticYlYrinin mrYkkYb _YkildY arpazla_masi zndYn qYrarlar1n qYbulu getdikcY texniki xarakter alacaqd1r. 0stedadlara qay1ke_ mnasibYt, tYhsil vY intellektual institutlar1n yay1lmas1 cYmiyyYtin Ysas vYzifYlYrindYn biri olacaqd1r. Masir cYmiyyYtdY elmin yeni rolunun birba_a nYticYsi olaraq  intellektuallar sinfi formala_m1_d1r. Qeyd edYk ki, alimlYr belY bir sosial qrupun meydana gYlYcYyini hYlY XX Ysrin ortalar1nda proqnozla_d1r1r, onun mmkn rolunu isY  metiokratiya (ingiliscY  merit - xidmYt demYkdir) sz ilY ifadY edirdilYr. Yeni sinfin nmayYndYlYri son dYrYcY mobildirlYr. Onlar z yarad1c1 qabiliyyYtlYrini istehsal1n Yn mxtYlif sahYlYrindY tYtbiq edY bilirlYr ki, bunun da nYticYsindY bu gn  he kim, nY i_ilYr, nY dY sahibkarlar nY as1l1, nY dY as1l1 olmayan tYrYfdirlYr: onlar qar_l1ql1 as1l1 tYrYflYrdir. masir  intellektuallar sinfi , birincisi, znn yarad1c1l1q nYticYlYrini maksimum tYtbiq etmYyY al1_1r; ikincisi, yksYk maddi sYviyyYyY nail olur, nki Ysas sYylYrini milli sYrvYtin ox hissYsini z xeyrinY blmYk imkan1 verYn tYtbiqi mYsYlYlYrin hYllindY cYmlY_dirir; ncs, mYyyYn dYrYcYdY _hrYtpYrYstdirlYr ki, bu da onlar1n cYmiyyYtdY xidmYtlYrinin tan1nmas1n1 vY mYyyYn vYzifYlYri tutmas1n1 tYlYb edir. Postindustrial cYmiyyYtdY bu gn stnlk tY_kil edYn vY onun dinamizmini tYmin edYn mYhz bu sosial qrupdur. Bu dinamizm isY postindustrial cYmiyyYtin daxili ziddiyyYtlYrindYn vY ya xarici a1r1_lara cavab vermYk zYrurYtindYn yox, yarad1c1 _YxsiyyYtin z potensial1n1 realizY etmYk n yolun a1lmas1ndan irYli gYlir. Bu, postindustrial inki_af tipinin dnmYz olmas1na dYlalYt edir. BelYliklY, YvvYllYr elmi birliklYrY xas olan mentalitet getdikcY daha geni_ yay1l1r. HYtta mYyyYn sosial-etik mvqelYr dY qYrarla_1r. Postindustrial cYmiyyYtdY elm vY nYzYri biliklYrin bilavasitY mYhsuldar qvvYyY evrilmYsi ilY YlaqYdar elmi mhitdY qYbul olunmu_ etik vY motivasiya prinsiplYri bu vY ya digYr dYrYcYdY geni_ sosial tYbYqYlYr tYrYfindYn dY mYnimsYnilmi_dir. III ElmlY cYmiyyYtin qar_1l1ql1 tYsirlYri prosesindY yaranm1_ situasiya elmi rasionall1q problemini kYskinlY_dirmi_dir. slindY bu probpem hYmi_Y aktual olmu_dur (XX Ysrin YvvYllYrindY bu problem zYrindY A.Berqson, E.Qusserl, M.Veber, K.Yaspers i_lYmi_dilYr). MYsYlY bu gn elmi rasionALLIIN EL B0R T0P0N KE0D ETMKD0R K0, O, XX Ysrin sosiomYdYni vY ekoloji reall1qlar1na optimal dYrYcYdY uyun olsun. XVII YsrdYn ba_layaraq elmin tarixi inki_af1nda elmi rasionall11n ard1c1l olaraq tipi yaranm1_d1r. Onlar1n hYr biri elmi fYaliyyYtin znY mnasibYtdY mxtYlif refleksiya dYrYcYsi ilY xarakterizY olunurdu. Elmi rasionall11n klassik tipi (XVII-XVIII YsrlYr) obyektin nYzYri izah1nda vY tYsvirindY subyektY (tYdqiqat1ya), onun tYtbiq etdiyi vasitY vY hYyata keirdiyi YmYliyyatlara aid olan hYr _eydYn mcYrrYdlY_mYnin, eliminasiyan1n dnya haqq1nda obyektiv biliklYrin YldY olunmas1n1n zYruri _Yrti hesab edirdi. TYdqiqat1n obyekti YsasYn sadY sistemlYr olduu o dvrdY bu, bir tYrYfdYn mmkn idi, digYr tYrYfdYn isY elmi axtar1_lara elY dY gcl tYsir gstYrmirdi. Qeyri-klassik tYbiYt_nasl11n qYrarla_mas1 ilY vYziyyYt dYyi_ir. Qeyri-klassik tYbiYt_nasl11n qYrarla_mas1 ilY YlaqYdar (XIX Ysrin sonu-XX Ysrin ortalar1) elmi rasionall11n qeyri-klassik tipi (tYdqiqat1n nYticYlYrinin alimin tYtbiq etdiyi vasitYlYrin xarakterindYn vY yrYnilYn obyektin mYruz qald11 YmYliyyatlar1n spesifikas1ndan as1l1l11n1n nYzYrY al1nmas1) formala_1r. MrYkkYb, zinki_afda olan sistemlYrin yrYnilmYsi postqeyri-klassik elmin sYciyyYvi cYhYtlYrindYndir. Buna mvafiq olaraq elmi rasionall11n postqeyri-klassik tipi alimin fYaliyyYtini daha geni_ rakursda gtrYrYk obyekt haqq1nda biliklYrimizin tYkcY tYdqiqat vasitYlYrindYn vY YmYliyyatlardan deyil, hYminin alimin hYm elmdaxili, hYm dY sosial oriyentasiyas1ndan as1l1l11n1 vurulay1r . Bu gn postqeyri-klassik elmin problemlYrinY hYsr olunmu_ oxlu sayda YsYrlYr i_1q z grmYkdYdir. 0nki_af1 zinki_af vY zntY_kil kimi nYzYrdYn keirYn yeni bir cYrYyan1n - zntY_kil fYlsYfYsinin (sinergetika) meyadan 1xmas1 art1q dan1lmaz faktd1r. Sinergetika zntY_kil vY sistemlilik proseslYrini yrYnir. sas1 0.Priqojin vY 0.Stenqersin YsYrlYrindY qoyulan sinergetik tYfYkkr cYmiyyYtin inki_af probleminY ba_qa tYrzdY yana_1r. Sinergetika cYmiyyYtin tYkamlnY tYsadfi amilYrin tYsiri kimi Yn mrYkkYb mYsYlYlYrdYn birinY mraciYt etmYyY imkan verir. TYsadf dY bu gn tarixi zYrurYt kimi mhm rol oynamaa ba_lay1r. Sinergetika alimlYrin diqqYtini tYsadfn mYhsuldar olmas1na vY yeninin istehsal1s1 kimi 1x1_ etmYsinY cYlb edir. Buna grY dY alim tYkcY statikan1 yox, hYm dY ayr1-ayr1 tYsadflYr haqq1nda informasiyan1 da izlYmYli, tYkcY sosioloji mYlumatlar1 yox, hYm dY insanlar1n hYrYkYtlYrini, meyllYrini, fYrdi mvqelYrini dY nYzYrY almal1d1r. Lakin hYr bir ifrat1l1q kimi, alimin dY tYsadfi (subyektiv) olana hYddindYn art1q hYssas olmas1 tYhlkYli hald1r. BelYliklY, sinergetikan1n kmYyi ilY dnyan1n mYnzYrYsi haqq1nda tam tYsYvvrlYri bYrpa etdirmYk mmkn olur. Bu tYsYvvrlYr a_a1dak1lardan ibarYtdir: xaos tYkcY da1d1c1 yox, hYm dY yarad1c1d1r; cYmiyyYtin klassik elmin adYt etdiyi xYtti xarakterli tYkaml qaydadan ox istisnad1r. CYmiyyYt sonrak1 tYkaml n hYll olunmu_ imkanlardan birini tYsadfi semYklY inki_af edir. Bu, o demYkdir ki, cYmiyyYtin indiki tYkaml yolu tYsadfi seim nYticYsindY rYdd edilmi_ yollardan daha yax_1s1 olmaya da bilYr. 0ctimai _urun dinamikas1n1 milyonlarla insanlar1n fYrdi _urlar1n1n qeyri-xYtti qar_1l1ql1 tYsirlYrinin nYticYsi kiminYzYrdYn keirYn sinergetikadan cYmiyyYtin fYaliyyYtinin tYsvirindY istifadY etmYk faydal1 vY perspektivli olar. CYmiyyYtin idarYetmY parametrlYrinin, habelY zntY_kil prosesinY onlar1n tYsirinin xarakter vY dYrYcYsinin mYyyYnlY_dirilmYsi ictimai elmlYrin bir s1ra hYm nYzYri, hYm dY praktiki problemlYrinin hYllindY kmYklik gstYrY bilYr. NYzYri planda cYmiyyYtin idarYetmY parametrlYrinin mYyyYn edilmYsi sosial qurumlar1n inki_af1nda polivariantl1l11n izah1na sYbYb olur. CYmiyyYti mhitlY bilavasitY as1l1l1q _YraitindY tYhlil etmYk, habelY sosial mxtYlifliyY zlyndY YhYmiyyYt vermYk n dayaq nqtYsi meydana gYlmi_ olur. HYr xalq1n, millYtin vY konkret tarixi dvrn varl11 spesifik xarici vY daxili _YraitdY formala_an vY znYmYxsus inki_af, z mahiyyYtinin realla_d1r1lmas1 yoluna malik olan unikal, tYkrars1z sosial hadisYdir. BelYliklY, burada da oxvariantl1l1q stnlk tY_kil edir: cYmiyyYtin sferalar1n1n hans1 kYsiyini gtrsYk, orada da bu sfrealar1n qar_1l1ql1 tYsirlYrdY vY birgY mvcud olduunu a_kar etmi_ olar1q. Sinergetikan1n bir ox kateqoriyalar1 dialektikan1n kateqoriyalar1 ilY st-stY d_r. Bununla belY bir ox mYqamlar burada tamamilY yeni tYrzdY _Yrh olunur. Bu, xsusYn dY inki_af yollar1n1n variativliyinY, dnmYzliyinY aiddir. TYvYkkr tYrzinin reviziyas1 sinergetika Ytraf1nda gedYn fYlsYfi diskussiyalar1n Ysas mvzular1ndan biridir. Dnyan1n yeni, qeyri-xYtti mYnzYrYsi vY onu Yks etdirmYyY qadir olan yeni, qeyri-xYtti tYfYkkr sinergetik tYsYvvrlYrdYn irYli gYlYn Yn mumi fYlsYfi-dnyagr_ nYticYlYr bunlardan ibarYtdir. Qeyri-klassik elm hYm nYzYriyyY sahYsindY, hYm dY tYdqiqat predmetinY grY ayr1-ayr1 elmlYrin vYhdYtini vY btvlyn aradan qald1r1rsa, postqeyri-klassik elm bu itirilmi_ vYhdYti keyfiyyYtcY yeni sYviyyYdY -  rYngarYngliyin vYhdYti formas1nda bYrpa etmYyY meyllidir. Post-qeyri-klassik elm n sinergetikan1n ad11 imkanlar haqq1nda yazan mYlliflYr bildirirlYr ki, qeyri-xYttilik, stoxastiklik, qeyri-mYyyYnlik kimi kateqoriyalar masir elmin cavabland1ra bilmYdiyi bir s1ra suallara, mYsYlYn,  tarix haraya ax1r? , dnyan1n gYlYcYk qurulu_u neY olmal1d1r? suallar1na cavab tap1r. Bu gn art1q he kimdY _bhY dourmur ki, xYtti modellYrY sykYnmYklY masirliyin bir ox problemlYrini hYll etmYk mmkn olmur. Sosial vY iqtisadi elmlYrdY, siyasYtdY vY humanitar elmlYrdY al1_an mtYxYssislYr dYrk edirlYr ki, bY_YriyyYtin Ysas problemlYri dY qloball11, mrYkkYbliyi, qeyri-xYttiliyi ilY seilir. XYtti tYfYkkr yaln1z mYhdud _YraitdY i_lYk ola bilYr. Bu problemlYrdYn Yn ba_l1calar1 tarixi qabaqcadan grmYyin mmkn olmamas1, etnikliyin dirYlmYsi, sosial davran1_da irrasional determinantlar1n gclYnmYsi, zgYlY_mY problemi vY b. Masir bY_YriyyYtin xaotik durumdan tYbii-sivilizasiya tarazl11na demokratik zntY_kil keid prosesinin mmknlynn dYrki n sinergetikan1n aparat1ndan faydalanma1n zYruri olduunu qeyd edir. zntY_kil (sinergetika) paradiqmas1 YrivYsindY hYm sosial dYyi_ikliklYrin makrodinamik mYnzYrYlYrini, hYm dY subyektin fYall11, onun sosiodinamik proseslYrin axar1na tYsiri haqq1nda tYsYvvrlYri bir inteqrativ modelY gYtirmYk mmkndr. Bu, ona grY mmkndr ki, sinergetika sosial tarixin bhranl1 anlar1n1 diqqYt mYrkYzinY qoyur. Sosial sistemlY sosial hYrYkYtlYr aras1nda mnasibYtlYr mYhz bu an daha dramatik vY oxmYnal1 formalar al1r. Bizim indeterminizm kimi sYciyyYlYndirdiyimiz prinsip zntY_kil sosial modellYrindY sistemli vY fYaliyyYt determinizmi aras1nda mnaqi_Y kimi tYsvir oluna bilYr. Stabillik dvrndY x1rda fluktuasiyalar1 (yYni fYrdi intensional hYrYkYtlYri) sistem az-ox bour. NYticYdY, A.Smitin ifadYsinY grY,  grnmYyYn Yl hYr _eyi sosial aktorlardan he birinin planla_d1rmad11 sistemli tY_kilY gYtirir. Burada sistemli determinizmdYn, onun sosial hYrYkYtlYr zYrindY stnlyndYn dan1_maq olar. Lakin bhranlar, sosial bifurkasiyalar dvrndY hYmin o fluktuasiyalar YhYmiyyYtli ola vY sosial tarixin tYkYrini geriyY dndYrY bilir. Sistem n tYsadfi hYlledici fluktuasiya keyfiyyYtindY 1x1_ edYn YxsiyyYt, fYrdi hYrYkYt gYlYcYk sistemli hYrYkYtin yollar11n1n seimindY hYlledici amilY evrilir. Dzdr, nYticYnin z dY bYzYn mYllifin (bu halda konkret sosial aktorun) niyyYti ilY st-stY d_mr, lakin o, (nYticY) hYmi_Y fYrdiliyi ilY seilir. Qeyri-xYtti tYhlil ideyalar1n1 dnya miqyasl1 qlobal sistemlYrdY tYtbiq edYn 0mmanuil Vallerstayn, mYsYlYn, mumdnya inki_af1n1n qanunauyunluqlar1na dair ox maraql1 nYticYlYrY gYlir. Onun tYsYvvrlYrinin tYmYlini tsiklik (mYkan-zaman) zntY_kil modellYri tY_kil edir. Sosial idrak1n bu cYrYyan1n1 marksizmin znYmYxsus versiyas1 kimi, yYni Priqojinin a1q sistemlYrin dinamikas1 haqq1nda tYsYvvrlYri ilY zYnginlY_dirilmi_ versiyas1 kimi qiymYtlYndirmYk olar. Burada da Ysas i_tirak1lar siniflYrdir. Lakin tarixin subyekti onlar deyildirlYr. Tarixi sYhnYdY i_tirak edYn insanlar tarixi yaratmay1b sadYcY z-znY vsYt alan hadisYlYrdY i_tirak etmYk mYcburiyyYtindYdirlYr. YenY dY hYmin o grnmYyYn Yl hadisYlYri mvafiq tarixi tsikllYrY ynYldir. Daha mrYkkYb sistem olan cYmiyyYtin bir hissYsi kimi elm onun, ilk nvbYdY onun iqtisadi sferas1n1n, madd istehsal1n gcl tYsirinY mYruz qal1r. Elm istehsaldan hYm mYzmununua, hYm dY probloemlYrinY grY as1l1d1r (mYsYlYn, kibernetikan1n, biokimyan1n inki_af1 praktiki mYsYlYlYri hYll etmYk zYrurYtindYn irYli gYlirdi). Bundan ba_qa, elm istehsaldan maddi-texniki bazas1na grY as1l1d1r (zvi sintez laboratoriyalar1 vY s). Bununla belY, btvlkdY ictiami _ur kimi, elm dY nisbi mstYqilliyY malikdir. MYsYlYn, Eyn_teynin elmi axtar1_lar1 vY ald11 nYticYlYr hans1sa praktiki tYlYbat1ar1n hYlli zYrurYtindYn irYli gYlmirdi. NYzYriyyYi fizik kimi Eyn_teyn o zaman bu elmdY toplanm1_ nYticYlYri ara_d1rarkYn bu nYticYlYr aras1nda yolverilmYz ziddiyyYtlYri a_kar etmi_di. Onun nisbilik nYzYriyyYsi bu elmdaxili ziddiyyYlYrin hYlli cYhdi olmu_dur. Onun praktikaya 1x1_1n1n olub-olmayaca1 o zaman mYlum deyildi. Elmin istehsalatla qar_1lqll1 YlaqYl1ri z inki_af1nda mxtYlif tarixi mYrhYlYlYrdYn kemi_di. 0lk mYrhYlYlYrdY elm hYlY istehsal1n inki_af1na o qYdYr dY gcl tYsir gstYrmirdi. O, bir qayda olaraq, istehsal ilY yana_1, hYtta onun ardlnca gedirdi. XIX YsrdY elmlY istehsalat1n qar_1l1ql1 tYsirlYrindY yeni mYrhYlY ba_lay1r. K.Marks bu mYrhYlYni elmin bilavasiutY mYhsuldar qvvYyY evrilmYsi kimi sYciyyYlYndirirdi. Bu mYrhYlYdY elm istehsalat1 irYlilYyir, masir istehsal sahYlYrinin (energetika, kimya, radiotexnika, elektronika vY s.)  atas1na evrilir. Elm tYbiYtdY haz1r _YkildY olmayan, insan1n istYdiyi xassYlYrY malik YmYk alYtlYrini (sni almaz, sisntetik liflYr vY s.) YldY etmYk imkan1 verir.Qeyd etmYk laz1md1r ki, bilavasitY mYhsuldar qvvYyY tYkcY tYbiYt vY texniki elmlYr yox, hYm dY ictimai (daha geni_ desYk, humanitar) elmlYr dY evrilir. Burada tYkcY onlar1n istehsal mnasibYtlYrinin tYkmillY_dirilmYsi yox, hYminin onlar1n cYmiyyYtin Ysas mYhsuldar qvvYsi olan insana, onun psixoloji durumuna, hYyat mvqeyinY vY s. tYsiri dY nYzYrdY tutulur. 15 movzu Ql>b0ll0_m0 vY m0sir dvrn ql>b0l pr>bl5mlYri Plan Qloballa_man1n mahiyyYtinY metodoloji yana_malar Qloballa_ma proseslYrinin ilkin _YrtlYri vY mYrhYlYlYri Qlobal vYhdYtin ba_l1ca konturlar1 Qloballa_man1n ziddiyyYtlYri. Antiqloblaizm Masir dvrn qlobal problemlYri vY onlar1n hYlli yollar1 dYbiyyat ^krov A.M.,  Qloballa_m1_ cYmiyyYtlYr: dnYn, bu gn vY sabah , Bak1 2006. RstYmov Y.0.  FYlsYfYnin Ysaslar1 , Bak1 2007. Qloballa_ma prosesi vY cYmiyyYtin mYnYvi hYyat1n1n inki_af problemlYri. B., 2003. ^krov A.M., Qlobalistika vY ekoloji fYlsYfY. B.,2001. Abasov . Masir dvrn sosiomYdYni problemlYri. B.,2006. Aslanova R. Qloballa_ma vY mYdYni mxtYliflik. B.,2004 Masir kommunikasiya vY informasiya vasitYlYrinin ox srYtli inki_af1, kompter, 0nternet, mobil rabitY, peyk televiziyas1, elm vY texnikan1n digYr nailiyyYtlYrinin hYr tYrYfdY bYrqYrar olmas1, planetimizin kiildiyi illziyas1n1 yaratm1_d1r. Dnya sanki s1x1lm1_, proseslYr isY YvvYllYr grnmYmi_ srYt alm1_d1r. K0V sYyi nYticYsindY gndYlik hYyat1m1za qloballa_ma anlay1_1, mYfhumu daxil olmu_dur. BYs qloballa_ma nYdir? NY n bu proses bYzi insanlarda bY_YriyyYtin gYlYcYyinin tYsYvvrn yarad1r, bYzilYrindY isY qYti etiraz hissini oyad1r? Qloballa_ma mvzusu son 15-20 il YrzindY intellektual diskussiya meydan1nda aktuall11na grY Ysas mvzudur. Bu, sadYcY gYlYcYyin nYzYri modeli haqq1nda diskussiyalar deyil, btn dnyan1 YhatY edYn sivilizasiya prosesinin analizinY cYhdlYrdir. dYbiyy0td0 b5lY bir fi:ir mvcuddur :i, il: dYfY bu t5rmin 5lmi nY_rlYrdY 1983-c ildY istif0dY >lunmu_dur. Bu t5rminin mYn_Yyi l0t1n sz ql>bus (Y5r, y5r :rYsi) ilY b0l1d1r. Ql>b0ll0_m0 h0qq1nd0 YdYbiyy0t 0E1n1 f>nund0 ciddi 5lmi tYhlil 0p0r1l0n fYlsYfi-nYzYri YsYrlYrin q1tl11 gzY 0rp1r. d0lYt n0minY q5yd 5tmY: l0z1md1r :i, mYhz iqtis0di vY s>si>l>ji 5lm tYrYfindYn bu q1tl1q ciddi tYdqiq0tl0r1n m5yd0n0 1Em0s1 ilY d>ldurulur. Bu h0disY h0qq1nd0 g5>siy0si, 5:>l>ji vY b. tYsYvvrlYr dY mvcuddur. FYlsYfi s0hYdY isY hYlY :i, b5lY tYdqiq0tl0r 0zd1r. Ql>b0ll0_m0n1n fYlsYfi 0sp5:tinin 0:tu0ll11 >nd0d1r :i, bu, ql>b0ll0_m0n1n ins0n lsdr. FYlsYfY bu h0disYni s>si0l r50ll10, 5lYcY dY ins0nl0r0 gYlYcY: tYsiri b0E1md0n nYzYrdYn :5irir. H0l-h0z1rd0 ql>b0ll0_m0n1n sist5mli yrYnilmYsinY bir-n5Y m5t>d>l>ji y0n0_m0l0r f>rm0l0_m1_d1r. nl0rd0n hYr biri bu pr>s5slYrin m0hiyyYtinY mEtYlif fYlsYfi b0E1_ 5dir. 1) Ql>b0l iqtis0di 0rt1m dvr. Bu y0n0_m0y0 Ys0sYn, ql>b0ll0_m0 iqtis0di in:i_0f1n int5nsivlY_mYsi, iY:lYnmYnin y5ni sYviyyYsidir (R.D0r5nd>rf, F.Nu_5l5r, .L0f>nt5n, B.G5yts, B.lint>n). Ql>b0ll0_m0 bY_YriyyYtin YvvYllYr hYll 5dilmYz :imi grnYn pr>bl5mlYrini (b5ynYlE0lq mn0qi_YlYr, in:i_0f 5tmY:dY >l0n l:YlYrin pr>bl5mlYri, y>Esulluq) 0r0d0n q0ld1rm00 im:0n v5rir. Bu y0n0_m0d0 ql>b0ll0_m0 pr>s5slYri hYddindYn 0rt1q ni:bin vY birtYrYfli qiymYtlYndirilir. Iqtis0diyy0t1n ql>b0ll0_m0 pr>s5slYrinin m>t>ru >lm0s1n0 b0Em0y0r0q, y0ln1z >nun p5rsp5:tivlYri b0E1md0n cYmiyyYtin btn digYr s0hYlYrindY YmYlY gYlYcY: nYticYlYri h5 cr qiymYtlYndirmY: mm:n d5yil; 2) Ql>b0l multimYdYni cYmiyyYt dvr. DigYr y0n0_m0d0 ql>b0ll0_m0 mYdYniyyYtlYr0r0s1 vY g5>siy0si mn0sibYtlYrin Esusi :5yfiyyYti :imi sYciyyYlYndirilir. Ql>b0ll0_m0 YsrlYrlY qurul0n mYdYni sYrhYdlYri silir, id5nti:liyi d01d1r. TYhlilin bu EYttinin Yn p0rl0q nm0yYndYsi S.H0ntinqt>ndur. nun fi:rinY grY, ql>b0ll0_m0 dny0d0 mn0qi_Yliyin 0rtm0s1n0 sYbYb >lur. Dny0 nisbYtYn :ii: sist5mlYrin  mYdYni-5tni:i siviliz0siy0l0r1n mn0qi_Y 0r5n0s1n0 5vrilir (H0ntinqt>n 8 b5lY siviliz0siy0l0r1 gstYrir). Ql>b0ll0_m0 pr>s5sindY iqtis0di in:i_0f g5>siy0si mYnzYrYni dYyi_dirir :i, bu d0 >Elu s0yd0 y5ni mn0qi_YlYrY sYbYb >lur. nl0rd0n Yn Ys0s1 qYrb vY q5yri-qYrb siviliz0siy0l0r1 0r0s1nd0:1 sYrhYddY y5rlY_ir. Bu y0n0_m0d0 5htiy0tl0r1n q1tl11 _Yr0itindY >nl0r1n blgs pr>bl5mlYrinY Esusi YhYmiyyYt v5rilir. Grnr, ql>b0ll0_m0n1n r50l nYticYlYrini diqqYtlY izlYyYn bu y0n0_m0 >nun mYnbYlYri h0qq1nd0 0z d_nr. Bu y0n0_m0n1n nm0yYndYlYri (bu tY:cY H0ntinqt>n0 0id d5yil) YnYnYvi :0t5q>riy0l0r0 0rE0l0n1r :i, bu d0 >nl0r1n :>ns5psiy0l0r1n1n pr>qn>sti: im:0nl0r1n1 YhYmiyyYtli dYrYcYdY 0z0ld1r; 3) Ql>b0ll0_m0 s>siumun sist5mli tr0nsf>rm0siy0s1 :imi Bu y0n0_m0 b0E1md0n ql>b0ll0_m0 dvlYt suv5r5nliyi vY milli-mYdYni int5qr0siy0 prinsiplYrinY sy:YnYn YnYnYvi siy0si q0yd0l0r1n d01lm0s1 d5mY:dir. Bu y0n0_m0n1n nm0yYndYlYrini YnYnYvi siy0si id0rY5tmY 0lYtlYrinin durm0d0n zYiflYmYsi vY bur0d0n YmYlY gYlYn h0:imiyyYt v0:uumu n0r0h0t 5dir. B5lY :i, 0lm0n s>si>l>qu U.B5: znn ris: cYmiyyYti :>ns5psiy0s1nd0 ql>b0ll0_m0n1 cYmiyyYtin Y:ssiy0sYtlY_mYsi vY Y:stYnzimlYnmYsi pr>s5si :imi sYciyyYlYndirir. nYnYvi siy0si mY:0n1n d01ld11 bir _Yr0itdY h0:imiyyYt tr0nsmilli :>rp>r0siy0l0r, b5ynYlE0lq vY q5yri-h:umYt tY_:il0tl0r1 :imi t0m0milY y5ni t0riEi 0:ty>rl0r1n YlinY :5ir. QYrb siviliz0siy0s1n1n Ys0s n0iliyyYtlYrindYn >l0n s>si0l dvlYt, rif0h cYmiyyYti y>E >lur. Grndy :imi, bu y0n0_m0n1n nm0yYndYlYri d0h0 >E siy0si s0hYdY b0_ v5rYn dYyi_i:li:lYrY hYss0sd1rl0r. Bu YrivYdY ql>b0ll0_m0n1n sYrhYdlYrinin tYyin 5dilmYsi mYsYlYsi m0r0q pr5dm5tini tY_:il 5dir. Bu y0n0_m0n1n nm0yYndYlYri ql>b0ll0_m0n1n :>nstru:tiv E0r0:t5r d0_1d11 0rt1m hdudl0r1n1 0Et0r1rl0r. nl0r1n fi:irlYrinY grY, bu hdudl0rd0n :Yn0rd0 ql>b0ll0_m0 bY_YriyyYtin d01lm0s1n0 gYtirib 1E0r0 bilYr. slindY bu id5y0l0r1n 0r0s1nd0 ql>b0ll0_m0n1n d5stru:tiv pr>s5slYri vY bu pr>s5slYrin 0E0r1n0 siy0si tYsir5tmY im:0nl0r1 Ys0s mvzu tY_:il 5dir; 4. Ql>b0ll0_m0n1 mYdYniyyYt vY YnYnYlYrin d01lm0s1 :imi qiymYtlYndirilYn IV y0n0_m0d0 ql>b0ll0_m0 s>n dYrYcYdY n5q0tiv i_1qd0 sYciyyYlYndirilir. L0:in bu y0n0_m0n1n l0z1m1nc0 qiymYtlYndirmYsi tYlYb >lunur, n:i 0ntiql>b0list hYrY:0t1 Ys0sYn bu mYnbYdYn qid0l0n1r. Bu mvq5 bu qvvYlYrY E0s >l0n 5:str5mist m5t>dl0r v0sitYsilY Yh0liyY 0td1r1l1r. Qloballa_ma haqq1nda son dvrlYrdY sylYnYn fikir vY mlahizYlYri _Yrti olaraq iki qrupa blmYk olar: birinci qrup fikirlYrin mYlliflYri mrYkkYb vY ziddiyyYtli qloballa_ma prosesinin, hYr _eydYn YvvYl iqtisadi sahYdY mahiyyYtini obyektiv _YkildY amaa al1_1r, masir dnyada real olaraq ba_ verYn vY insan cYmiyyYtinin maddi hYyat1n1 kkndYn dYyi_dirYn hadisYlYri _Yrh etmYyY al1_1rlar. Onlar belY bir mrYkkYb _YraitdY milli dvlYtlYri qloballa_ma prosesinY necY uyunla_maq haqq1nda d_nmYyY a1r1rlar. 0kinci qrup mYlliflYr isY dnyada yaranm1_ yeni "hkmranl1q ideologiyas1" mvqeyindYn 1x1_ edirlYr vY milli dvlYtlYrY bu bax1mdan hYrYkYt tYrzi n mqavimYt gstYrmYyY a1r1rlar. Qloballa_maya neqativ yana_an bYzi alimlYr belY hesab edir ki, o milli mYdYniyyYti mYhv edir, dvlYtin mstYqilliyini inkar edir, cYmiyyYtY yad olan istehsal standartlar1n1 zorla yeridir vY s. Ba_qa bir qisim isY qloballa_man1 sivilizasiyalar1n toqqu_mas1 vY sivilizasiyalar1n mharibYsi kimi qYbul edir. Onlar1n fikrincY, qloballa_maya mnasibYt btn dnyan1 qlobalistlYrY vY antiqlobalistlYrY ay1r1r ki, bu da qloballa_man1n nndY gedYn  HYPERLINK "http://az.wikipedia.org/wiki/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1" \o "Amerika BirlY_mi_ ^tatlar1" Amerika BirlY_mi_ ^tatlar1na hegemonluunu qoruyub saxlamaa imkan verir. Ql>b0ll0_m0 0dl0n0n pr>s5s nY dYrYcYdY >rijin0ld1r? ZYnnimizcY, mYhz bu bYnddY q0r0nl1q mYq0ml0r d0h0 >Edur, n:i b5ynYlE0lq int5qr0siy0n1n dYrinlY_mYsinY bYnzYr pr>s5slYr bY_Yr t0riEindY bir-n5Y dYfY q5ydY 0l1nm1_d1r. Ql>b0ll0_m0 pr>s5sinin il:in mYrhYlYsi il: i_0l1 mh0ribYlYr vY Yh0linin tYbii miqr0siy0s1n1n b0_l0m0s1, i:inci mYrhYlYsi y5r zndY 0yr1-0yr1 E0lql0r vY l:YlYr 0r0s1nd0 tic0rYt vY iqtis0di Yl0qYlYrin y0r0nm0s1n0 sYbYb >l0n c>r0fi :Y_flYrlY Yl0qYlYndirilir. Bu mYrhYlY mumdny0 b0z0r1n1 y0r0tm1_ :0pit0list ist5hs0l sulunun in:i_0f1 ilY st-stY d_m_d. Ql>b0ll0_m0n1n III mYrhYlYsi V.I.L5ninin imp5ri0lizm :imi sYciyyYlYndirdiyi inhis0r :0pit0lizmi b0z0s1nd0 hYy0t0 :5di. Bu mYrhYlYdY h0:im m0liyyY >liq0rEiy0s1 dvlYtlY biti_YrY: >nu z h0:imiyyYtinin 0lYtinY 5virdi. L0:in hYr dYfY dYrin bhr0nl1 h0disYlYr bu pr>s5slYrin q0r_1s1n1 0lm1_d1. %% Ysrin YvvYllYrindY b5ynYlE0lq int5qr0siy0n1n q0r_1s1n1 birinci dny0 mh0ribYsi, 20-ci illYrin int5nsiv tic0rYt i:i_0f1n1n q0r_1s1n1 isY 1929-1933-c illYrin By: d5pr5ssiy0s1 vY II dny0 mh0ribYsi 0l0 bilmi_di. BY_Yri in:i_0f1n1n >by5:tiv t5nd5nsiy0s1 :imi ql>b0ll0_m0 ictim0i hYy0t1n b5ynYlmilY_mYsinin :5yfiyyYtcY y5ni, IV mYrhYlYsinY qYdYm q>ymu_dur. nun :5yfiyyYt y5niliyi dny0 birliyi hYy0t1nd0:1 y5ni >by5:tiv _Yr0itlY iz0h >lunur: 1) %% Ysrin YvvYllYrinY y0E1n y5r :rYsi dvlYt vY E0lql0r 0r0s1nd0 bl_drlm_ dny0 t0m0ml0nm1_, bitmi_, q0p0l1 _Y:il 0lm1_d1; 2) %% Ysrin 60-c1 illYrindY y5r znn s0:inlYri zlYrinin ql>b0l bir t0m >lduql0r1n1 dYr: 5tmi_dilYr. Bu, bir vY y0 bir qrup dvlYtlYrin hYll 5dY bilmYyYcYyi ciddi ql>b0l pr>bl5mlYrin m5yd0n0 1Em0s1 f>nund0 b0_ v5rmi_dir; 3) Inf>rm0siy0 vY t5En>l>ji inqil0bl0r, :>mmuni:0siy0 sist5mlYrinin y5ni nYsli (r50:tiv 0vi0siy0, r0:5t t5Eni:0s1, t5l5viziy0, :>mpt5rlYr, mi:r>sE5mlYr, r0bitY p5y:lYri, m>bil t5l5f>nl0r, Int5rn5t) %% Ysrin s>nun0 y0E1n ins0n, :0pit0l, id5y0 vY sYnYdlYrin r50l z0m0n r5jimindY y5rdYyi_mYsini srYtlYndirdi. Ins0nl0r 0r0s1nd0 Yl0qY vY q0r_1l1ql1 tYsirlYrin in:i_0f1 dvlYt sYrhYdlYrindYn, sYrhYd q0yd0 vY n>rm0l0r1nd0n :Yn0r0 1Ed1. S>si0l Yl0qYlYr mY:0n1 ql>b0l sYviyyYdY v0hid mY:0n cizgilYrini 0ld1, m0sir r0bitY v0sitYlYri isY >nun vYhdYtini d0h0 d0 gclYndirdi. Iqtis0di, siy0si vY 5lmi-t5Eni:i in:i_0f1n y5ni mYrhYlYsindY bY_YriyyYt y5ni >by5:tiv r50ll10 - iqtis0diyy0t, inf>rm0siy0 vY siy0sYtdY v0hid mumdny0 sist5mlYrinin f>rm0l0_d11 bir dvrY qYdYm q>ydu. Qloballa_ma YsasYn sahYdY bir-birini tamamlayaraq geni_lYnmYkdYdir. Bunlar iqtisadi, siyasi vY mYdYni sahYlYrdir. Bu sahYlYr adlar1na mvafiq olaraq qloballa_man1n bir-biri ilY YlaqYli olan 3 Ysas formas1n1 tY_kil edir. Lakin szn hYqiqi mYnas1nda iqtisadi qloballa_ma haz1rda onun ba_l1ca formas1 olaraq qalmaqdad1r. 0qtisadi, siyasi vY mYdYni-mYnYvi proseslYrdY zn gstYrYn dYrin qloballa_ma tYmayl iqtisadi qloballa_mada daha byk s1ray1_la gedir vY digYr proseslYri dY z arxas1nca apar1r. TYsadfi deyildir ki, art1q siyasYt getdikcY daha ox iqtisadilY_mi_dir. 0qtisadi qloballa_ma isY iqtisadiyyat1n yaln1z beynYlmilYllY_mYsi demYk deyildir, hYmin prosesin yeni vY yksYk mYrhYlYsidir. Bu, iqtisadiyyat1n s>si0l tY_:ilinin 0_01d0:1 y5ni :>nturl0r1nd0 tYz0hr 5tmi_di: 1) Dny0 iqtis0di birliyi btv iqtis0di sist5mY, v0hid ql>b0l iqtis0di >rq0nizmY, milli tYsYrrf0tl0r isY bu >rq0nizmin tYr:ib 5l5m5ntlYrinY 5vrilir. nl0r1 0rt1q b5ynYlE0lq YmY: blgs d5yil, nYhYng mumdny0 ist5hs0l-s0t1_ stru:turl0r1, ql>b0l m0liyyY sist5mi vY pl0n5t0r inf>rm0siy0 _YbY:Ysi bir-biri ilY b0l0y1r. Milli iqtis0diyy0tl0r1n q0r_1l1ql1 0s1l1l11 bu gn b5lYdir :i, m0l vY EidmYtlYrin tYEminYn y0r1s1 t0m vY y0 qismYn ist5hl0:1 l:YlYrin hdudl0r1nd0n :Yn0rd0 ist5hs0l >lunur; 2) Milli vY mumdny0 iqtis0di mn0sibYtlYr bir-biri ilY y5rlYrini dYyi_mY:dYdirlYr. Dny0 tYsYrrf0t1 milli tYsYrrf0tl0r0 nisbYtYn tYdricYn d0h0 gcl vY d0h0 YhYmiyyYtli >lm0qd0d1r; 3) Milli dvlYtlYr dvlYt sYrhYdlYri hdudl0r1nd0 iqtis0di fY0ll10 nYz0rYt 5tmY: q0biliyyYtini itirirlYr. H:umYtlYr 0rt1q milli iqtis0diyy0tl0r1 0rzu>lunm0z E0rici-iqtis0di nYticYlYrdYn YvvYl:i :imi md0fiY 5tmY: iqtid0r1nd0 d5yillYr. nl0r hYtt0 z milli v0lyut0l0r1n1n dYyYrini tYzimlYmYyY q0dir d5yillYr, n:i btn v0lyut0l0r sut:0 YrzindY T>:i>, L>nd>n, Nyu-Y>r:un v0lyut0 birj0l0r1nd0 s0t1l1r vY 0l1n1r. P5y: r0bitYsi y5r :rYsinin btn nqtYlYrindY:i dny0 b0z0rl0r1n1 birlY_dirir; 4) Ql>b0l iqtis0diyy0t1n Ys0s1n1 tr0nsmilli :>rp>r0siy0l0r tY_:il 5tmYyY b0_l0y1r. TM dny0 iqtis0di fY0liyyYtinin YhYmiyyYtli hissYsini z nYz0rYti 0lt1nd0 s0El0y1r: dny0d0 ist5hs0l >lun0n mYhsull0r1n 50%-i 600 TM-n p0y1n0 d_r. Grdymz kimi, qloballa_ma iqtisadi sistemin btn Ysas proses vY nsrlYrindY zn gstYrir. TarixdY ilk dYfY olaraq kapital1n idarY olunmas1 real vaxt rejimindY qlobal maliyyY bazarlar1nda fasilYsiz olaraq hYyata keirilir. Yeni texnologiya kapital1 q1sa mddYt YrzindY bir iqtisadiyyatdan digYr iqtisadiyyata keirmYyY imkan verir. 0nvestisiya vY valyuta kimi mxtYlif lkYlYrin iqtisadiyyat1 da qar_1l1ql1 YlaqYlYr vY qar_1l1ql1 as1l1 vY qlobald1r. Ba_qa szlY, qloballa_ma dnya tYsYrrfat1n1n vahid YmtYY, xidmYt, kapital, i_i qvvYsi vY biliklYr bazar1na evrilmYsi demYkdir. Bu, beynYlmilYllY_mYnin yeni vY yksYk mYrhYlYsidir. Dnya TMK-lar n vahid bazara evrilir, btn lkYlYr onlar1n fYaliyyYti n a1qd1rlar. Onlar1 iqtisadi YdYbiyyatda bYzYn sYrhYdsiz dvlYt adland1r1rlar. Qloballa_ma beynYlxalq rYqabYti daxili bazarlara da keirir. Ona grY dY bazar iqtisadiyyat1n1n Ysas postulat1 olan rYqabYt mexanizmi znn qanunlar1na uyun olaraq btn dnya miqyas1nda i_lYyir. Texnoloji inqilab istehsal amillYrindYn daha sYmYrYli istifadY edYn _irkYtlYrY texnoloji stnlk YldY etmYklY mYnfYYtlYrini optimalla_d1rmaq imkan1 verir. SadY insanlar n iqtisadi qloballa_ma   Coca-Cola ,  Adidas ,  Nokia ,  Panasonic ,  Mersedes vY sair bu kimi ticarYt ni_anlar1d1r. Dorudan da, informasiya-kommunikasiya texnologiyalar1n1n son onilliklYr YrzindY srYtli s1ray1_1 qlobal ticarYt ni_anlar1na malik olan TMK-lar1n fYaliyyYtini xeyli aktivlY_dirib. Art1q okean1n o tay1nda oturub Avropa, Asiya, Afrika, Avstraliyadak1 bazarlara asanl1qla daxil olub z mYhsulunu satmaq imkan1 yaran1b. Lokal bazar vY m_tYri urunda YsrlYrlY gedYn mbarizY art1q beynYlxalq sYviyyYdY apar1l1r. Btn bunlar iqtisadi qloballa_man1n Yn ba_l1ca tYzahrlYridir. Qloballa_m1_ iqtisadiyyat1n mahiyyYtcY fYrqi ondad1r ki, Yn masir texnologiyaya yol asanla_1b. Yuxar1da sadalanan ticarYt ni_anlar1n1n btn dnyada istehlak mYhsulu kimi qYbul olunmas1 qlobal bazar1n Yn bariz nmunYsidir. MxtYlif milli zvq vY seimlYr qloballa_maya Yn byk maneY kimi grnsY dY, art1q qloballa_ma dnyada xsusi vahid zvq, dYb vY seim meydana gYtirmi_dir. Tan1nm1_ alim Manuel Kastels qlobal iqtisadiyyat1 btn planet miqyas1nda real zaman rejimindY i_lYmYk qabiliyyYti olan vahid iqtisadi sistem kimi xarakterizY etmi_dir. Manuel KastelsY grY dnya iqtisadiyyat1n1n qloballa_mas1 anlay1_1 dnya tYsYrrfat1n1n inteqrasiyas1 anlay1_1ndan daha geni_dir. Haz1rki zamanda iqtisadi qloballa_ma tYrYfdarlar1 hYr il mumdnya Davos Forumunda gr_rlYr. Gr_lYrdY i_gzar dairYlYrin vY siyasi elitan1n nmayYndYlYri i_tirak edir. ElY buna grY dY ox vaxt qlobalistlYri  Davos adamlar1 adland1r1rlar. Bundan ba_qa, i_gzar Avropa elitas1 n Zaltsburq Forumu tY_kil edilir. Faktlar onu gstYrir ki, iqtisadi qloballa_ma prosesi mYdYni vY yaxud siyas1 qloballa_madan daha srYtlY gedir. Real grnYn odur ki, qloballa_ma dnyan1 vahid bir iqtisadi mYkan kimi nYzYrdY tutur, amma onun mahiyyYti yaln1z iqtisadi btvlY_mY ilY mYhdudla_m1r. Qloballa_ma hYm dY hYrbi-siyasi, sosial-mYdYni, elmi-texniki btvlY_mYni _YrtlYndirYn tarixi bir faktora evrilmi_dir. 0qtisadi qloballa_ma siyasYtin, mYnYvi-mYdYni dYyYrlYrin dY ciddi tYsirY mYruz qalmas1na sYbYb olur. Grdymz :imi, ql>b0ll0_m0 pr>s5si >Ell vY >E0sp5:tlidir. Bu gn d0h0 >E ql>b0l0_m0n1n m0liyyY-iqtis0di, s>si0l-siy0si, hYrbi vY inf>rm0siy0 0sp5:tlYrindYn bYhs 5dirlYr. L0:in ql>b0ll0_m0 hYm fYrdin, hYm dY btvl:dY cYmiyyYtin hYy0t fY0liyyYtinY hYm msbYt, hYm dY mYnfi tYsir gstYrir, yYni ql>b0ll0_m0 i:ili vY ziddiyyYtli pr>s5sdir. BelY ki, bir tYrYfdYn dnyada qloballa_ma, digYr tYrYfdYn isY regionla_ma prosesi gedir. BeynYlxalq iqtisadi liderlikdY AB^-m rolu nisbYtYn azal1r. Asiya vY Lat1n Amerikas1nm birinci vY ikinci nYsli hesab olan yeni sYnaye lkYlYri (YS) yaran1r, yeni iqtisadi tYfYkkrdY - in, ^Yrqi Avropa lkYlYri, MDB lkYlYri diqqYti cYlb edir. Siyasi vY iqtisadi tYsir dairYsini bl_drYn iki regional iqtisadi bloklar, zonalar formala_1r. Bu mrYkkYb vY birmYnal1 qiymYtlYndirilmYyYn prosesin perspektivlYri ham1m1z1 d_ndrr. Lakin qloballa_man1n xalqlara tam olaraq nY verY bilYcYyi byk bir sirr olaraq qal1r. . BelY ki, qloballa_man1n zndY ehtiva etdiyi ideoloji mahiyyYt YsasYn iqtisadi qloballa_man1 n plana Ykir. 0qtisadi qloballa_ma milli iqtisadi sistemlYrin vahid bir iqtisadi sistem hal1nda birlY_mYsi, onlar1n qar_1l1ql1 as1l1 vYziyyYtY gYlmYsi vY bununla da lkYlYr aras1ndak1 btn iqtisadi mnasibYtlYrin liberalla_mas1d1r. BelY bir d_ncY mvcuddur ki, milli dvlYtlYr aras1nda hYr cr maliyyY, iqtisadi vY informasiya sYrhYdlYri gtrlmYli, azad iqtisadiyyat vY ticarYt, azad rYqabYt, maksimum sYrbYstlik n mnbit _Yrait yarad1lmal1d1r. Qloballa_man1n hYqiqi mahiyyYti YslindY elY bundan ibarYtdir. O, iqtisadi inteqrasiya ideyalar1n1n hYyata keirilmYsinin yeni vY daha da tYkmillY_dirilmi_ formas1n1 mYyyYnlY_dirir. Lakin hYtta Yn inki_af etmi_ dvlYtlYrin zndY belY qloballa_madan ehtiyatlananlar1n, bu ideyan1n millYtlYrin znYmYxsus tarixi nailiyyYtlYrini, milli vY mYnYvi dYyYrlYrini mYhv edYcYyini d_nYnlYrin olmas1na baxmayaraq, qloballa_man1n Ysas stnlklYrindYn biri dY mYhz elY bundan ibarYtdir ki, o dnyYvi inteqrasiyan1 hYr bir xalq1n milli maraqlar1 kontekstindY tYsYvvr etmYyY imkan verir. BYzi l:YlYrdY (Sinq0pur, T0yv0n, >r5y0, in) ql>b0ll0_m0 iEr0c1n 0rt1r1lm0s1 vY ql>b0l iqtis0diyy0td0 i_tir0:0 Ys0sl0n0n iqtis0di str0t5giy0 h5s0b1n0 iY:lYnmYyY y>l 0m1_d1. Ql>b0ll0_m0 milli zndYr:in 0rtm0s1n0 d0 by: tYsir gstYrir. Bu, Ys0sYn y5ni-y5ni mstYqil dvlYtlYrin m5yd0n0 1Em0s1nd0 zn biruzY v5rir. B5lY :i, II dny0 mh0ribYsindYn YvvYl dny0d0 50-yY y0E1n l:Y v0r idisY, h0z1rd0 >nl0r1n s0y1 250-yY y0E1nd1r. BMT tYsis 5dilYr:Yn bu tY_:il0td0 51, indi isY 192 dvlYt tYmsil >lunmu_du. >mpt5r t5En>l>giy0l0r1 b0z0s1nd0 v0hid mumdny0 m0liyyY-inf>rm0siy0 mY:0n1n1n f>rm0l0_m0s1n1 d0 ql>b0ll0_m0n1n stnl:lYrinY 0id 5tmY: >l0r. Ql>b0ll0_m0 pr>s5slYri sYy vY r5sursl0r1n pl0n5t0r miqy0sd0 cYmlYndirilmYsi n im:0nl0r 01r, mYhsuld0r qvvYlYrin srYtlY 0rtm0s1n1 tYmin 5dY, bYzi l:YlYrin y>Esulluunun 0r0d0n q0ld1r1lm0s1n0 _Yr0it y0r0d0 bilYr. L0:in indi:i _Yr0itdY ql>b0ll0_m0n1n d5mY: >l0r :i, btn stnl:lYri nYin:i TM-r tYrYfindYn mYnimsYnilir, hYtt0 zYif l:YlYrY tYzyiq v0sitYsinY dY 5vrilir. Bir tYrYfdYn, hYm 0yr1c0 bir fYrdin, hYm dY btvl:dY cYmiyyYtin fY0liyyYt vY in:i_0f1 n ql>b0ll0_m0 y5ni im:0nl0r 01r. DigYr tYrYfdYn, zYif fYrd vY y0 zYif in:i_0f 5tmi_ s>si0l sist5m inf>rm0siy0 vY h0disYlYr 0E1n1nd0 b0t1r, bi>l>ji vY s>si0l h0disYlYrin btn rYng0rYngliyinY nYz0rYt 5tmY: iqtid0r1nd0 >lmur. Ql>b0ll0_m0  >by5:tiv-suby5:tiv pr>s5sdir. Bu pr>s5sdY hYm 5htiy0tl0r 0E1n1 (m0ddY, 5n5rji vY inf>rm0siy0), hYm dY suby5:tlYr  bu pr>s5si _urlu surYtdY l0z1mi istiq0mYtY ynYldYn fY0l qvvYlYr i_tir0: 5dir. Ql>b0ll0_m0 ql>b0l h0:imiyyYt vY id0rY5tmY tYsis0tl0r1n1n in:i_0f1 ilY s1E b0l1d1r. Tr0nsmilli qvvYlYrin 5 tipini q5yd 5tmY: >l0r: 1) tr0nsmilli dvlYtlYr0r0s1 tY_:il0tl0r (NT, BVF, I); 2) b5ynYlE0lq q5yri-h:umYt tY_:il0tl0r1; 3) tr0nsmilli pr>bl5mlYr vY siy0sYt (q0q1nl0r1n y5rdYyi_mYsi, IDS vY s.); 4) tr0nsmilli birli:lYrin m5yd0n0 1Em0s1; 5) tr0nsmilli stru:turl0r (Int5rn5t vY s.). znYmYEsus :0pit0list siy0si br>su >l0n mumdny0 iqtis0di f>rum (D0v>s) ql>b0ll0_m0n1n >E p>puly0r bir tYsis0t1d1r. Ql>b0l vYhdYtin :>nturl0r1 s>si0l r50ll11n digYr sist5mlYrindY dY grnmY:dYdir. TYdqiq0t1l0r ql>b0l s>si0l stru:turun f>rm0l0_d11n1 q5yd 5dirlYr. rt1q ql>b0l 5lit0 m5yd0n0 1Em1_d1r. nun tYr:ibinY m0liyyYilYr, b5ynYlE0lq m5n5g5rlYr, hquq_n0sl0r, Int5rn5t E0dimlYri, _>um5nlYr d0EildirlYr. Ql>b0l sYviyyYli s>si>mYdYni birli:lYri tY_:il 5dYn 0lim vY mtYEYssislYrdYn ib0rYt tr0nsmilli int5ll5:tu0l 5lit0 d0 f>rm0l0_m1_d1r. S>si>l>ql0r ql>b0l >rt0 sinfin f>rm0l0_d11n1 d0 q5yd 5dirlYr. Bur0y0 bizn5sm5nlYr, mtYEYssislYr vY iqtis0diyy0t1n ql>b0l iqtis0di vY p5_Y Yl0qYlYri _YbY:YsinY q>_ulmu_ s5:t>rl0r1n1n iEtis0sl0_m1_ i_ilYri (pr>qr0m1l0r, m5n5c5rlYr) d0Eildir. Ql>b0l >rt0 sinfin f>rm0l0_m0s1n1n Ys0s sYbYbi i_inin y:sY: m0ddi st0tusunu tYmin 5dYn Yn y5ni t5En>l>giy0l0r1n dny0 b>yu y0y1lm0s1 >lmu_dur. Miqr0ntl0r d0 ql>b0ll0_m0 pr>s5slYrinin birb0_0 bYhrYsi >lmu_dur. L0:in m0l, m0liyyY vY EidmYtlYrin hYrY:YtindYn fYrqli >l0r0q, ins0n vY i_i qvvYsinin y5rdYyi_mYsinY nYz0rYt 5tmY: YtinlY_mi_dir. Ql>b0ll0_m0n1n mYnfi tYrYflYrini tYdqiq0t1l0r B^-1n btn dny0y0 z>rl0 qYbul 5tdirdiyi ql>b0ll0_m0 m>d5li ilY Yl0qYlYndirirlYr. m5ri:0s0y01 ql>b0ll0_m0n1n mYnfi m0liyyY-iqtis0di nYticYlYrindYn t0n1nm1_ iqtis0d1 S.Y.Ql0zy5v b5lY y0z1r: Tr0nsmilli :0pit0l dny0 b0z0r1n1 z nYz0rYti 0lt1n0 0lm00, millYtlYr 0r0s1nd0 iqtis0di, mYdYni vY siy0si sYrhYdlYri 0r0d0n q0ld1rm00, znY sYrfYli >l0n ql>b0l inf>rm0siy0, hquqi vY hYtt0 gc infr0stru:turunu f>rm0l0_d1rm00 c0n 0t1r. Dny0 iqtis0di sist5minin nvYsinY EidmYt 5dYn stru:turl0r1n Ys0s siy0si tYlYbi iqtis0diyy0t1n t0m lib5r0ll0_d1r1lm0s1 vY Y:stYnzimlYnmYsi, dvlYt tYnzimlYmY 0lYtlYrinin 0r0d0n q0ld1r1lm0s1, mYqsYdynl stru:tur, sYn0y5, inv5stisiy0 siy0sYtinin 0p0r1lm0s1n1n znn mm:nlynn istisn0 5dilmYsidir. B0_q0 l:YlYrin (p5rif5riy0n1n) m5tr>p>liy0l0r0 t0b5 5tdirilmYsinin Ys0s m5t>dl0r1n1 >nl0r1n q5yri-5:viv0l5nt E0rici-iqtis0di mb0dilY r5jiminY cYlb 5dilmYsi, b>rcl0r, bu l:YlYrin milli 5lit0l0r1n1n siy0si, id5>l>ji vY m0ddi b0E1md0n r0m 5tdirilmYsi tY_:il 5dir. DvlYtlYrin by: Y:sYriyyYtinin 0rt1m t5mplYri ildY 2-4% di0p0z>nu 0r0s1nd0 >lduu h0ld0, ssud0 :0pit0l1 dny0 b0z0r1nd0 8-20% q>yulu_l0r1 0r0s1nd0 tYrYddd 5dir. F0izlY pul gtrYrY: l:Y b>rc tYlYsinY d_r vY tYdricYn z suv5r5nliyini itirir. mumYn qloballa_man1n QYrb sivilizasiyas1nin geni_lYnmYsi prosesi isY st-stY d_dy barYdY fikirlYr olduqca yay1l1b. sas valyuta kimi AB^ dollar1n1n, avropa avrosunun vY yapon yeninin mvqelYri demYk olar ki, mtlYqdir. Qlobal televiziya vY internet informasiya mYkan1nda qYrb xYbYrlYri, _YrhlYri vY dnya gr_lYri stnlk tY_kil edir. QYrb hYminin, kino, YdYbiyyat vY musiqi sahYlYrindY dY modan1 diqtY edir. AB^ liderliyi ilY apar1c1 qYrb lkYlYri dnya iqtisadiyyat1n1n vY siyasYtinin istiqamYtini tYyin edir. 0ngilis dilinin Ysas beynYlxalq nsiyyYt vasitYsi kimi, xsusilY tYhsilli vY imkanl1 Yhali qruplar1 aras1nda YhYmiyyYti getdikcY artmaqdad1r. Dny0d0 q0lm0qd0 >l0n s>si0l bYr0bYrsizli: dny0 in:i_0f1n1n bhr0n1n1 d0h0 d0 dYrinlY_dirir. Y5r znn Yn v0rl1 l:YlYrdY y0_0y0n 20% Yh0lisinin gYliri ilY Yn :0s1b l:YlYrin 20% Yh0lisiin gYliri 0r0s1nd0:1 fYrq 1997-ci ildY 74:1 :imi idi. htiy0t, ist5hs0l, tic0rYt vY ist5hl0:1n 70%-i Yh0lisi y5r znn Yh0lisinin cYmisi 15%-ni tY_:il 5dYn QYrbin nYz0rYti 0lt1nd0d1r. M0sir, > cmlYdYn inf>rm0siy0 t5En>l>giy0l0r1 b0E1md0n uurum d0h0 d0 by:dr. 7,2 mln. mily>nunun Yml0:1n1n mumi cYmi 27 trln. d>ll0r tY_:il 5tdiyi h0ld0 1,3 mlrd. ins0n gndY 1 d>ll0r0 y0_0y1r. MYlumdur :i, dny0y0 ist5hs0l >lun0n Yrz0q mYhsull0r1 ins0nl0r1n Yrz0q0 >l0n tYlYb0t1n1 tYmin 5dY bilYr. Bununl0 b5lY, y5nY dY 0cl1qd0n ildY 30 mln-dY: ins0n lr, 800 mln-d0n >E ins0n isY y0r1 0c-y0r1-t>E gzYr0n :5irir. TYbii :i, 0m5ri:0s0y01 ql>b0ll0_m0n1n Yn mYnfi tYz0hrlYrinin r50ll0_m0s1 y0ln1z ins0n _urunu :tlYvi m0nipuly0siy0 5tmY:lY mm:ndr. Bun0 grY dY ql>b0ll0_m0 bY_YriyyYt n inf>rm0siy0 tYhl:Ysi d>urur. M0sir inf>rm0siy0 t5En>l>giy0l0r1 ins0n _urunun 5m0l1n1 bizn5sin Yn gYlirli nvnY 5virmi_dir. Dny0d0 :imlYrin q0yd0 vY dYyYrlYri h0:imli: 5dYcY:? b5ynYlE0lq miqy0sd0 mb0rizY bu mYsYlY Ytr0f1nd0 g5dir. Bu sYbYbdYn dY bu pr>s5sin :Yn0r1nd0 q0lm0q >lm0z. Ql>b0ll0_m0n1n mYnfi nYticYlYri 0ntiql>b0lizmi hYy0t0 gYtirmi_di. ntiql>b0list hYrY:0t1 QYrbdY y0r0nm1_, tYdricYn b0_q0 l:YlYrdY dY dYbY minmi_di. m5ri:0s0y01 ql>b0ll0_m0n1n rYmzlYri 1999-cu ildY diqqYti cYlb 5tmYyY b0_l0d1. HYmin il 0ntiql>b0listlYr TT-n1n gr_n tYEirY s0l1nm0s1n0 n0il >l0 bilmi_dilYr. Indi 0rt1q iqtis0di ql>b0ll0_m0 tYrYfd0rl0r1n1n hYr bir iri gr_ (istYr mumdny0 iqtis0di f>rum, istYrsY dY by: sY::izlYrin gr_ (s0mmit) 0ntiql>b0listlYr tYrYfindYn ciddi 5tir0z 0:siy0l0r1 ilY q0r_1l0n1r. m5ri:0s0y01 ql>b0ll0_m0n1n rYqiblYri z hYrY:0tl0r1n1 y5ni 0nti:>rp>r0tiv hYrY:0t, ql>b0l d5m>:r0tiy0 urund0 hYrY:0t 0dl0nd1r1rl0r. ntiql>b0listlYrin tY_:il0tl0r1n1n d0 0dl0r1 rYng0rYngliyi ilY fYrqlYnir: ^0ns  2000, Q0r0 bl>:, Ql>b0ll0_m0 n b0ry5r, d0lYt n0minY sYfYrbYrli:, Sinfi mh0ribY, Ins0n vY h5yv0nl0r1n birlY_mi_ cYbhYsi, Pl0n5tin d>stl0r1 vY s. BYzi rYylYrY grY, bu gn 120-yY y0E1n b5lY tY_:il0tl0r fY0liyyYt gstYrir. AntiqlobalistlYr YmindirlYr ki, qloballa_ma dnya zYrindY hkmranl11 YlY almaq n d_nlYn vY i_Y sal1nan bir mexanizmdir. Onlar1n belY demYyY Ysaslar1 da var  nki hYlYlik qlobal iqtisadiyyatdan daha ox varl1 vY inki_af etmi_ bir neY dvlYt bYhrYlYnir. ntiql>b0listlYrin Y:sYriyyYtinin Ys0s mYqsYdi dY Yd0lYti bYrp0 5tmY:dir. TM-1n pl0n5t zYrindY mtlYq h0:im :YsilmYsi >nl0r1 q0n5 5tmir. Mvcud vYziyyYti >nl0r v0rl1 l:YlYrdY cYmlY_mi_ m0ddi vYs0it vY 5htiy0tl0r1n y5nidYn bl_drlmYsi h5s0b1n0 dYy_dirmYyi tY:lif 5dirlYr. MYsYlYn, >nl0r III dny0 l:YlYrinin b>rcl0r1n1n b01_l0nm0s1n1, tYhsil vY tibbi EidmYtlYrin pulsuz 5dilmYsini tY:lif 5dirlYr. Dorudan da, bir ox yeniliklYrin QYrbdYn gYlmYsi fakt1, btn dnyan1n qYrb sivilizasiyas1na transformasiya olduu tYsYvvrun yarad1r. HYqiqYtYn, bu belYdirmi? Ka1z, ay, farfor, ipYk, kompas, bar1t vY bir ox yeniliklYrin ki, onlars1z bY_YriyyYt sivilizasiyas1n1n inki_af1 mmkn deyildi, indYn gYldiyini yada salaq, lakin dnya bunun nYticYsindY inlilY_mYdi. ox guman ki, bu gn dY belY olaaqd1r. Faktlar tYsdiqlYyir ki, gzY arpan sYthi amerikanla_ma vY qYrblY_mY YslindY dYrin kklYrY malik milli YnYnYlYri vY mYdYniyyYtlYri YvYz edY bilmir. Bunun parlaq nmunYsi masir Yaponiya, Tayvan, Sinqapur vY Honqkonqdur. XX Ysrin sonunda yenidYn milli mstYqilliyinY qovu_mu_, iqtisadi, ictimai-siyasi, mYdYni-mYnYvi spektrlYrinin yksYk potensial1n1n verdiyi imkan bax1m1ndan dnya-region koordinatlar1nda hYmi_Y layiqli yer tutmu_ AzYrbaycan xalq1n1n hYyat1na masir dnya reall1qlar1 da mhm yer tutmaa ba_lam1_d1r. Qloballa_an dnyan1n lokal-regional vY mumdnya mhitlYrindY AzYrbaycan1n fYal i_tirak1 buna canl1 sbutdur.  HYPERLINK "http://az.wikipedia.org/wiki/1994" \o "1994" 1994-c ildY imzalanm1_  srin mqavilYsi ,  Bak1 Tbilisi  Ceyhan neft vY  Bak1 Tbilisi rzurum qaz kYmYrlYrinin realla_d1r1lmas1,  Bak1  Tbilisi  Qars yeni dYmir yolu xYtti layihYsinin hYyata keirilmYsi istiqamYtindY at1lm1_ uurlu add1mlar, tarixi 0pYk yolunun bYrpas1nda lkYmizin i_tirak1 AzYrbaycan1n dnya iqtisadi mYkan1na inteqrasiyas1n1n art1q real hYyat hadisYsi kimi tYzahr etmYsinin Yyani gstYricisinY evrilmi_dir. Bunun da YhYmiyyYti az deyil: qloballa_ma cYmiyyYtin vY ayr1-ayr1 fYrdlYrin qar_1s1nda duran ba_l1ca mYqsYd vY vYzifYlYri mYyyYnlY_dirir. Bu mYqsYdlYrY atmaq n cYmiyyYtin btn daxili ehtiyatlar1n1 sYfYrbYr etmYk ox zYruridir  hYr bir vYtYnda_ ba_a d_mYlidir ki, dvlYtin hYyata keirdiyi islahatlar1n son nYticYsi onun da z vYzifYlYrini sYylY vY yksYk pe_Ykarl1qla yerinY yetirmYyY haz1r olmas1ndan, elYcY dY vYtYnda_ kimi mvqeyini bildirmYsindYn as1l1d1r. zYrb0yc0n milli znYmYEsusluun vY b5ynYlE0lq ql>b0ll0_m0n1n sint5zi y>lu ilY in:i_0f 5tmYlidir. TYbiYtY 0ntr>p>g5n tYsirlYr gclYndi:cY, y5ni inf>rm0siy0 t5En>l>giy0l0r1 in:i_0f 5tdi:cY ql>b0ll0_m0 y5ni, IV mYrhYlYyY qYdYm q>yur. Bu mYrhYlYyY s>si0l-iqtis0di ziddiyyYtlYrin d0h0 d0 :Ys:inlY_mYsi sYciyyYvidir. Ql>b0ll0_m0 _Yr0itindY dny0 in:i_0f1n1n Yn :Ys:in pr>bl5mlYri ql>b0l E0r0:t5r 0l1r. XX Ysrin 60-70-ci illYrinin sYrhYdindY elmdY  qlobalistika termini yarand1. ElY o vaxt da qlobal problemlYr haqq1nda anlay1_ formala_d1. HYmin fikrY grY, qlobal problem odur ki: birincisi: btn bY_YriyyYtY aid olub, btn lkYlYr, xalqlar vY sosial tYbYqYlYrin maraq vY talelYrinY toxunur; ikincisi: mhm iqtisadi vY ictimai itkilYrY gYtirir, kYskinlY_mY hal1nda isY insan sivilizasiyas1n1n mvcudluuna tYhlkY yarada bilYr; ncs: z hYlli n mumplanet miqyas1nda YmYkda_l1q, btn lkY vY xalqlar1n birgY hYrYkYtlYrini tYlYb edir. Qlobal problemlYrin miqdar1 ox geni_dir. Onlar1n Yn Ysaslar1n1 nYzYrdYn keirYk: 1.Slh vY tYrksilah problemlYri, yYni dnya mharibYsinin qar_1s1n1n al1nmas1. 2.Ekoloji problemlYr, me_Ysizlik, sYhrala_ma, da_q1nlar, yan1nlar, vY masir sYnayemizin  irsi : atmosferin vY hidrosferin irklYnmYsi, ozon  de_iklYri , dnya istilY_mYsi vY s. nYzYrdY tutulur. 3.Demoqrafiya problemlYri (Yhalinin say tYrkibi) vY onunla bal1 olan Yrzaq problemi. 4.Energetika problemlYri. GetdikcY bY_YriyyYtin istifadY etdiyi enerjinin miqdar1 oxal1r. NYticYdY dY atmosferY burax1lan istilik dnya istilY_mYsinin sYbYblYrindYn birinY evrilib. 5.Xammal problemlYri. 6. Dnya okean1ndan (su hvzYlYrindYn ) istifadY problemlYri. 7. Kosmosu slh yolu ilY mYnimsYmY problemlYri. TYbiidir ki, qlobal problemlYr yaln1z bununla tkYnmir, YslindY onlar1n say1, qeyd etdiyimiz kimi, oxdur. Bunlara iri _YhYrlYrdY hYyat _Yraitinin getdikcY pislY_mYsini, mYdYni vY mYnYvi Yxlaq1n bhran1n1, ailYdY yksYk adYt-YnYnYnin itirilmYsini, tYhlkYli xYstYliklYrin yay1lmas1n1, terroruluu, narkomaniyan1 vY s. aid etmYk olar. Qlobal problemlYrin ikisi daha tYhlkYlidir. Bunlardan biri mharibY vY slh problemi, digYri isY masir dnyada sYnayenin srYtli inki_af1n1n ekoloji bax1mdan da1d1c1 xarakter almas1d1r. BY_YriyyYtin qar_1s1nda duran Yn kYskin problem mharibY vY slh problemidir. DvlYtlYr aras1nda mharibYlYr min illYr boyu getmi_dir. Bunun nYticYsindY isY bir ox nYsillYrin byk zYhmYtlYrinin nYticYlYri mYhv olmu_dur. BY_YriyyYtin yaratd11 maddi vY mYnYvi sYrvYtlYrin mYhv edilmYsi btn mharibYlYrin labd nYticYsidir. MharibY dvlYtlYr, siniflYr, xalqlar, millYtlYr aras1nda mtY_Ykkil silahl1 mbarizYdir, hYmin qvvYlYr aras1ndak1 YlaqYlYr vY mnasibYtlYri ifadY edYn siyasYtin zorla hYyata kerilmYsidir.TarixdY mharibYlYr oxlu q1r1nlar trYtmi_, bY_YriyyYtY fYlakYtlYr gYtirmi_dir. Birinci dnya mharibYsindY on milyon nYfYr ldrlm_, bundan iki dYfY ox adam _ikYst olmu_, milyonlarla adam acl1q vY epidemiyalardan tYlYf olmu_dur. Ikinci dnya mharibYsindY isY Ylli mln nYfYrY yax1n adam ldrlm_, on milyonlarla adam yaralanm1_ vY _ikYst edilmi_dir. Bu dvrdY 82 mln. nYfYrdYn ox insan hYyat1 mYhv edilmi_, minlYrlY _YhYr vY yz minlYrlY ya_ay1_ mYntYqYsi tamamilY da1lm1_d1r. Dnyada ba_ verYn mharibYlYrin tarixi, mYhv olmu_ insanlar da1lm1_ kYnd vY _YhYrlYr, cYmiyyYtY dYymi_ iqtisadi ziyan bunlar1n statistikas1 ham1ya mYlumdur. MharibYlYrin ba_lanma sYbYblYrini hYr dvlYt istYdiyi kimi izah etmi_dir. Lakin bir mumi sYbYb tYkzib edilmYzdir: mharibY aparan tYcavzkar dvlYt zgY torpaqlar1n1, o cmlYdYn hYmin Yrazinin yeralt1 vY yerst sYrvYtlYrinin YlY keirmYklY guya z xalq1na x_bYxtlik gYtirmYk istYmi_dir. slindY isY yeni mharibY n Ysas yarad1lm1_d1r. Masir ktlYvi q1r1n silahlar1 atom vY istilik nvY bombalar1, kimyYvi vY bakteroloji silahlar bY_YriyyYtin gYlYcYyi n byk tYhlkYdir. Da1d1c1 vasitYlYr nY qYdYr ox olarsa, dnya mharibYsi tYhlkYsi dY o qYdYr gcl olar. MtYxYssislYrin hesablamalar1na grY dnya istilik  nvY mharibYsinin ilk zYrbYsi 700  800 milyondan ox adam1n lm ilY btv lkYlYrin mYhvi, yerin sYthi vY atmosferinin tYhlkYli dYrYcYdY zYhYrlYnmYsi ilY nYtizYlYnY bilYr. Dnyada mvcud olan silahlar elY bir da1d1c1 gcY malikdir ki, dnya mharibYsi ba_ versY sivilizasiya mYhv olacaq. Yer planetdY ya_ay1_ n biosfer vY atmosfer yarars1z hala d_YcYk. ernobul qYzas1n1 xat1rlayaq, bu, atom mharibYsinin qar_1s1nda adi bir zYrrYcikdir. MharibY tYhlkYsinY, dnya istilik nvY mharibYsi tYhlkYsinY qar_1 mbarizY, btn dnyada slh urunda mbarizY bY_YriyyYtin salam qvvYlYrinin fYaliyyYt birliyinin Ysas sahYsidir. Masir dvrdY nvY mharibYsi tYhlkYsinin qar_1s1n1 almaq n btn dvlYtlYrin, birinci nvbYdY nvY silahlar1 olan dvlYtlYrin sYylYrini birlY_dirmYsi zYruridir. nki, bu dvlYtlYrdY toplanm1_ yerst ballistik raketlYr, dYniz bazal1 raketlYr, raketlYrlY tYchiz edilmi_ tYyyarY vY vertolyotlar azm1_ kimi indi dY  strateji mdafiY tY_Ybbs ad1 alt1nda kosmosda nvY silahlar1ndan qorunmaq n bazalar1n yarad1lmas1na cYhd gstYrilir. Kosmik gYmilYrin i_Y sal1nmas1 vY istifadY edilmYsindY oxlu bYrk tullant1lar yaran1r, fYzada zYrYrli tullant1lar y11l1r vY bunlar nYinki, kosmik gYmilYrin, hYtta tYy-yarYilYrin qYzaya uramas1na sYbYb olur.AlimlYr hesablay1b ki, indi mvcud olan nvY silahlar1n1n gc planetimizdYki canl1lar1 30 dYfY mYhv etmYk n kifayYt edYr. HYlY bura qeyri-rYsmi mvcud olan silahlar1 da YlavY etsYk, dYh_Ytli mYnzYrY al1nar. Va_inqtonda keirilYn  Dnya nvY mharibYsindYn sonra adl1 konfransda bu dYh_Ytli mharibYnin trYdYcYyi fYlakYtlYrin nYticYlYrini belY mYyyYn ediblYr: zYhYrli qazlar vY tst ilY m_ayiYt olunan ktlYvi yan1nlar; gnY_ i_11n1 udaraq Yer sYthini qaranl1qla_d1ran sni buludlar1n yaradaca1  nvY gecYsi ; planetin radiasiya balans1n1n pozulmas1; temperaturun tYqribYn 40-50 dYrYcY a_a1 d_mYsi ilY yaranan  nvY q1_1 ndan sonra sa qalan insanlar1n vY digYr canl1lar1n ktlYvi _YkildY mYhv olmas1.NvY mharibYsi ba_lanarsa, burada nY qaliblYr, nY dY mYlublar olacaq, o, ham1n1n- btn bY_YriyyYtin mYhvi ilY nYticYlYnY bilYr. Haz1rda insan zn vY btn yer krYsinin mYhv edYcYk real dnya raket  nvY mharibYsi tYhlkY dourmu_dur. BMT vY hegemon dvlYtlYr silahlar1n istehsal1n1n dayand1r1lmas1 vY tYrksilah urunda mbarizY aparmal1d1rlar. Bu mYqsYdlY nvY silahlar1 vY digYr ktlYvi q1r1n silahlar1 tamamilY mYhv olunmal1 vY istehsal1 dayand1rmal1dr. Dnyan1n bir s1ra dvlYtlYri nvY silah1na malikdir. Bunlara misal olaraq AB^, Rusiya, in, 0ngiltYrY, Fransa, Ukrayna, Belarus, Qazax1stan, 0srail, Hindistan nvY silah1na malikdirlYr. Bununla yana_1 bir s1ra dnya dvlYtlYri silahlar1n1n YldY edilmYsinY can at1r. Bu lkYlYrY Brazilya, Argentina, CAR, Kuba, 0ran, Liviya vY Suriya aiddir. Hal  haz1rda dnyan1n 170 yax1n dvlYti nvY silah1n1 yaymamaq barYdY beynYlxalq anla_maya qo_ulmu_dur. NvY tYdqiqatlar1na nYzarYt BeynYlxalq Atom Enerjisi AgentliyinY hYvale edilmi_dir. NvY enerjisindYn xeyirxah mYqsYdlYr n istifadY edilsY, o, bY_YriyyYtin sonu yox, xilas1 ola bilYr. nki mtYxYssislYrin hesablamalar1na grY, neft, da_ kmr, qaz vY s. kimi YnYnYvi enerji da_1y1c1lar1n1n bu cr geni_ istifadYsi nYticYsindY 70-80 ildYn sonra bu ehtiyatlar tamamilY tkYnYcYk. Energetika bhran1, enerji da_1y1c1lar1n1n q1tl11 art1q bir s1ra lkYlYri bryb. GYlYcYkdY dY bu bhrandan yeganY 1x1_ yolu atom enerjisidir. Ax1 bir stYkan suda olan a1r hidrogen reaksiyaya girYrYk 300 l benzinin yand1r1lmas1ndan hasil olan qYdYr enerji verY bilYr. VY bu zaman suyun he bir kimyYvi dYyi_ikliyY mYruz qalmad11n1 nYzYrY al1b, okeanlar1 gzmzn qaba1na gYtirsYk, bu enerjinin nY qYdYr olduunu tYsYvvr belY etmYk mmkn deyil. Dnya ictimaiyyYtini narahat edYn Yn byk problemlYrdYn biri dY qlobal ekoloji problemlYrdir, dnya okean1n1n, Ytraf mhitin irklYnmYsi, me_Y massivlYrinin mYhv edilmYsidir. Hesablamalar gstYrir ki, ildY orta hesabla dnya okean1na 20 mlrd.ton zYrYrli vasitYlYr ax1d1l1r. BelY hallar Baltik, Azov, XYzYr vY Qara dYnizdY tez  tez ba_ verir. Aral1q dYnizinY ildY 1 mln. ton karbohidrat, 600 min ton yuyucu vasitYlYr, 100 min ton civY ax1d1l1r ki, bu da canl1lar1n mYhvinY vY ekoloji tarazl11n pozulmas1na sYbYb olur. Planetimizin 2/3 hissYsini su tutur, bu da atmosferdY olan kimyYvi maddYlYrin son nYticY oxunun su hvzYlYrinY qay1tmas1 ilY nYticYlYnir. DYniz vY okenlar1n ekoloji vYziyyYtinin pislY_mYsini aylar1n ekoloji vYziyyYtindYn kYnarda qala bilmYz. Insan fYaliyyYti nYticYsindY hYr il atmosferY 20 mld ton karbon qaz1 burax1l1r, bu da xYstYliklYrin artmas1 ilY nYticYlYnir. Yanacaq mYhsullar1n1n yand1r1lmas1 nYticYsindY ayr1lan karbon oksidlYri insan vY heyvan orqanizmlYrinY ox zYhYrlYyici tYsir gstYrir. MtYxYssislYrin hesablamlar1na grY, bir gndY tYkcY min avtomobil 3.5 ton karbon qaz1 vY 800 kq  a qYdYr digYr kimyYvi maddYlYr burax1r. AtmosferdYki zYrYrli maddYlYr ya1_ vasitYsilY su hvzYlYrinY d_dkdY, su hvzYlYri irklYnir vY bu da Ytrafdak1 insanlar1n vY digYr canl1lar1n xYstYlYnmYsinY sYbYb olur. irklYnmYnin hYcminY grY Aral1q dYnizi, Atlantik okean1, _imal zonalar1 vY ^imal dYnizi durur. Grdymz kimi, planetimiz hec zaman bu gnku qYdYr fiziki vY siyasi yklYrin a1rl11na mYruz qalmam1_d1r. 0nsan hec zaman tYbiYtdYn bu qYdYr xYrac almam1_d1 vY zunun yaratd11 qvvY qar_1s1nda bu qYdYr aciz olmam1_d1. Ekologiya elminin yaranmas1 da elY mYhz ekoloji problemlYrin kYskinlY_mYsi ilY bal1 olmu_dur. Ekologiya elmi bir tYdqiqat sahYsi olaraq canl1 orqanizmlYrin Ytraf muhitlY murYkkYb qar_1l1ql1 tYsir kompleksini yrYnir. Ekologiya terminini Ernst Hekkel 1866-c1 ildY mumi morfologiya monoqrafiyas1nda i_lYtmi_dir. Hekkel ekologiya deyYrkYn, mYyyYn YrazidY ya_ayan heyvanlar vY bitkilYrin YlaqYsi, onlar1n bir-birinY vY ya_ad1qlar1 mhitY mnasibYtlYri haqq1nda elmi nYzYrdY tuturdu. PlanetimizdY hYyat1n inki_af etdiyi btn tYbYqYlYr dY  biosfer, atmosferin bir hissYsi, su mhiti  hidrosfer vY yer qab11n1n st qat1 olan litosfer ekoloqlar1n tYdqiqat obyektidir. Eyni zamanda bY_YriyyYtin mtYrYqqi hissYsi tYbiYtin mudafiYsinY qalxm1_d1r. Muasir ekoloji hYrYkat z diqqYtini tYrYqqinin kYsirlYri, inki_af1n hYddi, maliyyY vY texnoloji qYrarlar1n oxunun tutars1zl11 zYrindY cYmlY_dirir, Yerin tYbii balans1n1n bYrpa olunmas1 urunda c1x1_ edir. Son illYr Avropa ^uras1 z fYaliyyYtindY ekologiyan1 z daimi obyektinY evirmi_dir. Qabaqc1l millYtlYrin z iqtisadiyyat1n1 inki_af etdirmYkdY insan vY tYbiYtin harmoniyas1 istiqamYtindY Avropa ^uras1 bir ox tYdbirlYr grm_dr. Bu tYdbirlYrY a_a1dak1lar1 aid etmYk olar: - tYbiYtin qorunmas1 n hYmin sahYdY tYtbiq olunan vergi sistemindY mYyyYn gzY_tlYr edilmYsi; - enerji vY ehtiyatlara qYnaYt yarada bilYn texnologiya i_lYyib haz1rlanmas1 vY mYnimsYnilmYsi; - tullant1lardan istifadY edilmYsi; - istilik yanaca1 ilY havaya karbon qaz1nm yay1lmasm1n qar_1sm1 almaq n mYyyYn texniki yollar axtarmaq vY s. Haz1rda cYmiyyYtin enerjiyY olan tYlYbat1mn dYnilmYsindY ba_qa mYnbYYlYrdYn - klYkdYn, gnY_dYn, dYniz suyunun qabarmasmdan al1nan enerjidYn istifadYnin artmas1na stnlk verilir. Btn bunlara grY tYbiYt  insan mnasibYtlYrindY yeni ekoloji tYfYkkrn formala_d1r1lmas1, yeni istehlak fYlsYfYsinin yarad1lmas1 zYrurYti meydana 1xm1_d1r: ekoloji cYhYtdYn tYmiz Yrzaq mYhsullar1 istehlakYn1n artmas1, tYlYbatda bYzi knll _urlu mYhdudiyyYtlik, heyvanlarm mdafiYsinin inki_af1 (Yt yemYkdYn, xYz geyinmYkdYn imtina vY s.). Lakin gstYrmYk vacibdir ki, istehlak vY istehsal zrY hYyata keirilYn bu gr yeni model hYlYki, bir neY inki_af etmi_ lkY Yri-vYsindY yay1la bilir. Bu lkYlYrdY ya_ayan Yhali dnya Yhalisinin 20%-ni tY_kil edir. Qlobal problemlYrdYn biri dY Yrzaq at1_mamazl11d1r. 0nki_af etmYkdY olan lkYlYrin YksYriyyYtindY Yrzaq problemi hYll edilmYz bir problemY evrilibdir. HYmin lkYlYrdY kYnd tYsYrrfat1 Ysas sahY olaraq qal1r, elmi-texniki tYrYqqinin stnlklYrindYn istifadY edilmir, iqtisadi strukturlar zYifdir. BitkiiliyY sahibliyin vY bitkiilikdYn istifadYnin khnY, geridY qalm1_ formalar1, primitiv aqrotexniki metodlar YmYk mYhsuldarh1n1n art1r1lmas1 imkanlar1ndan qat-qat geridir, Yhali art1m1nda isY btn Avropan1 qabaqlay1r. BelYliklY, btn dnyada acl1qdan korluq YkYnlYrin say1 azalmaq YvYzinY srYtlY art1r. BelY ki, acl1qdan korluq YkYnlYrin mumi say1 70-ci illYrdY 400 mln., 80-ci illYrdY 500 mln. nYfYr tY_kil etmi_, (Afrikada Yrzaq bhran1nm kYskinlY_mYsi ilY), 90-c1 illYrdY 700 mln. nYfYrY atm1_d1r. fsusla qeyd etmYk laz1md1r ki, bu proses daimi vY ktlYvi xarakter da_1y1r, haz1rda bu, yuxar1da qeyd etdiyimiz kimi, 800 mln-dan oxdur. 0nki_af etmYkdY olan Yrzaq bhran1n1n sYbYbinY gYlincY, burada siyasi, iqtisadi, sosial, demoqrafik, aqrar-texnoloji, mYdYni-etnik sYviyyY vY bu kimi mxtYlif, rYngarYng amillYr ulgala_1r. MYhz bu problemlYrY mYcmu hal1nda, vahid-btv _YkildY yana_maqla Yrzaq mYsYlYsini hYll etmYk olar. EkspertlYrin hesablamalar1na grY, insanlar1n Yrzaq mYhsullar1 ilY tYchiz olunmas1 n kYnd tYsYrrfat1 zrY elm vY istehsal1n haz1rki inki_af sYviyyYsini qYnaYtbYx_ hesab etmYk olmaz. 0nsanlar1n Yrzaq mYhsullar1na olan tYlYbat1n1 dYmYk n istehsal dYfY artmal1d1r. Ona grY dY bioloji texnologiyanm srYtlY art1r1lmas1 tYlYb olunur. Bu gn bir kalori Yrzaq istehsal1na 10 kalori enerji sYrf1 yol verilmYz hal kimi qeyd edilir. hali indiki srYtlY hYr il yz milyon nYfYr artarsa, hYr il bir o qYdYr tax1l istehsal1 art1r1lmal1d1r. Dnyada Yrzaq istehsal1 problemini hYll etmYyin mxtYlif hesablama sullar1 vY proqnozlar1 var. Onlar1n biri becYrilYn torpaq sahYlYrinin geni_lYndirilmYsidir. Yapon alimi 0.Kuxikoya grY, becYrilYn torpaqlar1n sahYsi 3,9 mld hektara, ingilis alimi Bernala grY, 2,7 mld hektara atd1rmaq laz1md1r. Lakin bYzi alimlYrin hesablamalar1na grY, dnya zrY yax1n 25 ildY torpa1n eroziyala_mas1 btnlkdY istehsal1n hYcminin 20 faiz azalmas1na, neft, qaz, uran ehtiyatlar1mn isY 2100-c ilYdYk praktiki olaraq tkYnmYsinY sYbYb olacaqd1r. MYh_ur Brazilya iqtisad1lar1n1n hesablamalar1na grY haz1rda bY_YriyyYt 6,5 milyard torpaq sahYsi becYrY bilYr. Lakin indi cYmi 800 milyon hektardan bir az art1q torpaq sahYsi becYrilir. Rus alimi L.0.Prosolov isY gstYrir ki, elmi  texniki inqilab1n btn imkanlar1ndan faydalanmaqla qurunun 2/3 hissYsini yaxud 11 milyard hektara qYdYrini yararl1 vYziyyYtY gYtirmYk mmkndr. BY_YriyyYtin Yn mumi pr>bl5mlYri s1r0s1n0 bu gn ql>b0l tYhl:Y E0r0:t5ri 0lm1_ cin0yYt:0rl1q pr>bl5mi dY 0iddir. B5ynYlE0lq t5rr>rizm, n0r:>ti: vY sil0h 0lv5ri %% Ysrin s>nund0 millYtlYrst sYviyyYyY 1Em1_d1r. Milli iqtis0diyy0t1n bl>:0d0y0 0l1nm0s1, hYtt0 >nun d01d1lm0s1 n _Yr0it y0r0d0n virtu0l m0liyyY pr>bl5mi, EsusYn dY v0lyut0 (d>ll0r) suv5r5nliyi pr>bl5mi dY bu gn siviliz0siy0n1n bhr0n1n1 dYrinlY_dirYn 0millYrdYndir. BelYliklY, grdymz kimi, btn qlobal problemlYr bir-biri ilY s1x YlaqYdard1r vY ona grY dY ham1s1 z hYllini gzlYyir. Bunun n dY bY_YriyyYt birlY_ib bir yerdY al1_mal1d1r. Dvrumuz bizY nY verYcYk  yeni problemlYr vY ya rahat gYlYcYk? BY_YriyyYt 150, 200 ildYn sonar necY olacaq? GrYsYn, insan oz zYkas1 vY arzusu ilY, zunu vY bizim planeti ba_1m1z ustundY duran bir ox tYhlkYlYrdYn xilas edY bilYcYkmi? Bu suallar, _bhYsiz, btn insanlar1 narahat edir, bY_YriyyYtin gYlYcYyi diqqYt mYrkYzindY dayan1r, bu da gYlYcYyin proqnozla_d1r1lmas1n1n fYlsYfi-metodoloji problemlYrini xususi bir qrup kimi tYsnif etmYyY Ysas verir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, bu aspekt gYnc futurologiya elminin kvrYk mYqamlardan biridir. Bu problemin i_lYnmYsi bY_YriyyYtin inki_af1n1n muasir mYrhYlYlYsindY mYdYni inki_af1n Yn vacib tYlYblYrindYn biridir. AlimlYr raz1la_1rlar ki, sYhvi grmYk vY dzYltmYk prinsipi ilY yeridilYn hYr yerdY qYbul edilmi_ siyasYt sYmYrYsizdir. 0rYlicYdYn grmYk vY qar_1s1n1 almaq - yeganY realist yoldur. GYlYcYkdY apar1lan tYdqiqatlar btn dnya lkYlYrindY insanlar1n tYlYbatlar1n1 dYmYk vY ekoloji proseslYri pozmamaqla nYhYng tYbii qvvYlYrin vY ehtiyatlar1n mbadilYsini necY istiqamYtlYndirmYk sual1na cavab verYcYkdir. 1968-ci ildYn ba_layaraq italiyal1 iqtisad1 Aurelio Peei dnyan1n mxtYlif lkYlYrindYn olan nfuzlu mtYxYssislYri sivilizasiyam1z1n gYlYcYyini mzakirY etmYk cn hYr il Romaya dYvYt etmYyY ba_lad1. Bu toplant1lar Roma klubu ad1 alt1nda _hrYt qazand1. Bu, bY_YriyyYtin qlobal problemlYrini ara_d1ran beynYlxalq ictimai tY_kilatd1r. Bu kluba 30 lkYnin 100  dYn art1q elmi  ictimai xadimi vY i_gzar adamlar1 daxildir. Roma klubu alimlYrinin fikrincY, qlobal problemlYr insan1n tYbiYtdYn daha qYddarcas1na istifadY etmYsinin, ETT  nin daha ox mYnfYYt gtrmYk mYksYdlYrinY tabe edilmYsinin, ekoloji tarazl11n pozulmas1n1n, ictimai inki_afa kortYbilik vY tYsYrrfat quruculuunda pozunluq, uzun zaman davam edYn mstYmlYkYilik siyasYtinin hYrbilY_mYnin vY s nYticYsidir. Ba_qa szlY, masir dvrn qlobal problemlYri  XX Ysrin ikinci yars1ndak1 sosial  iqtisadi inki_af1n vY elmi  texniki tYrYqqinin kortYbiiliyi vY qeyri bYrabYrliyinin tYbii  tarixi nYticYsidir. 1972-ci ilin yaz1nda Roma klubunun ilk kitab1  Art1m1n hYdlYri i_1q z grdu. XX Ysrin 80-ci illYrinin ortalar1nda dnya modeli ad1n1 alm1_ 15 qlobal proqnoz verilmi_di. Onlardan Yn mY_hurlar1 bunlard1r: J.Forresterin Dunya dinamikas1, D.Medouz vY J.Forresterin yazd1qlar1 Art1m1n hYdlYri, M.Mesarovic vY E.Pestelin BY_YriyyYt dnu_ mYntYqYsindY, A.O.Erreran1n Baricolenin Lat1n Amerikas1 modeli, V.Leontyevin Dunya iqtisadiyyat1n1n gYlYcYyi, Dunya 2000 ildY. PrezidentY mYruzY vY ba_qalar1. Sistemli analiz Ysas1nda qlobal proqnozla_d1rman1n banisi vY atas1 say1lan Amerika alimi J.Forrester hesab edilir. halinin say1 vY Ytraf mhitin irklYnmYsi kimi 2 Ysas amili nYzYrY almaqla, cYmiyyYtin iqtisadi inki_af modelinin variantlar1n1 haz1rlamaq n riyazi usullardan vY EHM istifadY etmYk cYhdi J.Forresterin dan1lmaz xidmYtidir. J.Forrester z i_inin YhYmiyyYtini onda grrd ki, bu i_ gYlYcYyin alternativlYrini tYdqiq etmYyY qYrarl1 olanlarda mvcud problemlYrin tYcili hYll olunmas1 hissini yaradacaq vY onlar1n i_ini effektiv _YkildY ynYldYcYk. HYqiqYtYn, J.Forresterin davam1lar1 mYktYbi yarand1. Roma klubunun toplant1lar1nda ilk qlobal proqnoz  Art1m1n hYdlYri- haz1rland1. Onun mYlliflYri D.Medouzun rYhbYrliyi alt1nda dunyan1n dinamik modelini yaradaraq, istinad mYlumat komponentlYri kimi buraya Yhali, kapital qoyulu_u (fondlar), mYkan, irklYnmY, tYbii ehtiyatlar1n istifadY edilmYsini daxil etdilYr. MYlliflYrin fikrincY, mYhz bu gstYricilYr dnya sistemindY ba_ verYn dYyi_kYnliklYrin dinamikas1nda mhm movqedY dayan1r. NvbYti model M.Mesarovic vY E.Pestelin BY_YriyyYt dnu_ mYntYqYsindY daha ox Ysasland1r1lm1_d1. MYsYlY yaln1z onda deyil ki, burada iqtisadi, sosial vY siyasi proseslYr, Ytraf mhitin vY tYbii ehtiyatlar1n vYziyyYti mrYkkYb oxmYrtYbYli ierarxik sistem kimi verilmi_dir. MYlliflYr dnyaya amorf tam kimi yox, bir-birindYn fYrqli, lakin qar_1l1ql1 tYsirdY olan regionlar sistemi kimi bax1r. Mesarovic vY Pestel belY hesab edirlYr ki, YgYr cYmiyyYt onlar1n planetlYr sisteminin btn hissYlYrinin tarazla_d1r1lm1_ inki_af1na  zvi inki_afa kecid tvsiyyYlYrinY YmYl etmYsY, bY_YriyyYt gYlYcYkdY tYdricYn btn planeti YhatY edYn, uzun srYn ekoloji, enerji, Yrzaq, xammal, demoqrafik bhranlar ilY uzlY_YcYk. BMT-nin Ytr0f mhit vY in:i_0f zrY :>missiy0s1 (MSR) Bizim gYlYcYyimiz 0dl1 mYruzYsindY (1987) D0v0ml1 in:i_0f :>ns5psiy0s1n1 irYli srm_dr. Bu :>ns5psiy0 BMT-nin 1992-ci ildY Ri>-d5-J0n5yr>d0 01r1lm1_ :>nfr0ns1n1n sYnYdlYrindY Yt0fl1 i_lYnmi_dir. >ns5psiy0 %%I Ysrin b5ynYlE0lq mn0sibYtlYrindY dvlYtlYrin d0vr0n1_ :>d5:sini :Ysb 5di. >ns5psiy0n1n mYr:Yzi id5y0s1n1 ql>b0l pr>bl5mlYrin :Ys:inlY_diyi bir dvrdY ins0nl0r1n mYn0f5lYri vY tYrYqqi mYsYlYlYri tY_:il 5dir. D0v0ml1 in:i_0f :>ns5psiy0s1n1n EsusiyyYtlYrindYn biri >nd0d1r :i, bur0d0 5:>l>ji pr>bl5mlYr 0rt1q t5Eni:i pr>bl5mlYr :imi d5yil, s>si0l pr>bl5mlYr :imi sYciyYlYndirilir. Y>Esulluun btn tYz0hrlYrini 0r0d0n q0ld1rm0q mYqsYdini gdYn s>si0l in:i_0f bY_YriyyYtin gYlYcY: in:i_0f1n1n Ys0s1 5l0n >lunur. D0v0ml1 in:i_0f1n hYy0t0 :5irilmYsindY ql>b0l id0rY5tmY 0sp5:tinY >E mhm YhYmiyyYt v5rilir: 1) s>si0l in:i_0f1n Ys0s 0lYti :imi s>si0l zgYlY_mYnin btn f>rm0l0r1n1n 0r0d0n q0ld1r1lm0s1n0, int5qr0siy0 vY s>si0l md0fiYnin tYmin 5dilmYsinY ynYlYn b5ynYlE0lq siy0sYt gstYrilir; 2) ql>b0l pr>bl5mlYrin hYlli n ql>b0l b5ynYlE0lq tYrYfd0_l1q ruhund0 YmY:d0_l11n zYruriliyi vurul0n1r. Qeyd olunur ki, qloballa_ma dvlYtlYrin sabit inki_af1n1n, btvlynn vY idarYetmY sistemlYrinin stabilliyinin tYmin olunmas1na, iqtisadi mnasibYtlYrdY ayr1-sekiliyin aradan qald1r1lmas1na, xalqlar1n rifah hal1n1n yksYldilmYsinY kmYk etmYlidir. BeynYlxalq hquq prinsiplYri vY normalar1n1n aliliyi, dYyi_ikliklYrin tYkaml xarakteri, qar_1l1ql1 etimad vY mumbY_Yri dYyYrlYrY sYdaqYtlY yana_1 hYr bir lkYnin sYciyyYvi milli cYhYtlYrinin dY nYzYrY al1nmas1 bu prosesin mYyyYnedici istiqamYtlYri olmal1d1r.   535;L. -=F8:;>?548O D8;>A>DA:8E =0C:.B. 1, ., 1974, A. 222.  535;L. -=F8:;>?548O D8;>A>DA:8E =0C:. B.1. .  $@03<5=B @0==8E 3@5G5A:8E D8;>A>D>2, G. 1. 0@<5=84  8. ., 1989, A.291.  >:: . 71@0==K5 D8;>A>DA:85 ?@>872545=8O 2 2-E B. ., 1960. B. 2, A. 450.  0E: M:>= $.!>G., 2 2-E B. ., 1978, B. 2, A. 32.  >;L10E . !8AB5<0 ?@8@>4K. ., 1940, A. 22.  $.=M5;A. =B8-F@8=3. 0:K, 1967, AOI.56.  $@03<5=BK @0==8E 3@5G5A:8E D8;>A>D>2. =0:A8<0=4@. . 11. A. 118-120.  5=O >@040. )5@0:;8B . 33 4,4 A. 205.  @8AB>B5;L. !>G8=5=8O 2 4-E B. ". 1, ., 1975. A. 289.  535;L -=F8:;>?548O D8;>A>DA:8E =0C:, B. 2. ., 1975. A. 44.  5=O >@040, A.45.  >3CA;02A:89 ..!:5?B8F87< 2 D8;>A>D88. .,1990.A.95.  .-9=HBA0, .=D5;L4 . -2>;NF8O D878:8. ., 1948.  0@:A ., -=35;LA $. !>G. 2-5 874. ".3.A.1-2.  01;C645=85//$8;>A>DA:0O M=F8:;>?548O. ".2.., 1962.  >??5@ . >38:0 8 @>AB =0CG=>3> 7=0=8O. ., 1983.A.347.  >;;8=32C4 .6. 45O 8AB>@88. ., 1980. A.12-13.     PAGE  PAGE 356 TV~  " %f=FHHXU`VcXdhZi^iJjjjнhS)hJXh'0JB*CJaJmH,phsH,,hJXh'0JB*CJ\aJmH,phsH,%hJXh'B*CJaJmH,phsH,'hJXh'5CJOJQJaJmH,sH,-hJXh'B*CJOJQJaJmH,phsH,$hJXh'CJOJQJaJmH,sH,hJXh'5CJaJmH,sH,hJXh'CJaJmH,sH,hJXh'CJH*aJmH,sH, ~    %VC4H6HHZ]Xjjjrux}p:$dh-DM a$gd'dhgd'$d8@&`a$gd'$d8@&`a$gd'$dh@&`a$gd'$dh@&`a$gd':<>,~DB.vZz$ & F dha$gdd1 Edhgd' $dha$gd'$dh^`a$gd'dhgd'>.X  * : ɶɦzkzk\kzkM=M=Mh'h'6CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,hX h'CJaJmH6sH6hX h'CJaJmH,sH,hX h'5CJaJmH,sH,hX h'5CJ aJ mH,sH,hX h'5CJ aJ hX h'5CJ aJ mH sH $hJXh'CJaJmH,nHsH,tHhJXh'CJaJmH,sH,%hJXh'B*CJaJmH,phsH,(hJXh'5B*CJaJmH,phsH,zB<$8$ $dh`a$gd'$dh`a$gd'$  !$dha$gd' $dha$gd'$hdh^ha$gd'$ & F dha$gdd146,-lDnD````tuuuyyp "* Ț46(P. fѬќќќќќќќќќќќќќќќќќќh'h'5CJaJmH,sH,hX h'5CJaJmH,sH,)jhX h'0JCJUaJmH,sH,hX h'6CJaJmH,sH,hX h'CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,h'h'6CJaJmH,sH,76 ',16<rDHRORV[^``ehHkbmtuyF~p$ Tdh`a$gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd'p܃ "*ЎR. T2@|nL$ Tdha$gd'$ Tdha$gd'$ Tdh`a$gd'L( .zd^L\^$ Tdha$gd'$ Tdh`a$gd'^<fvl"X#'*n,1 39<?CHNR*VFW Y\N^c$ Tdh`a$gd'X##% &n,,B3\3F:d:<<DHbH*VbVN^z^cccc4d8d@ddddĴufuh'h'CJaJmH,sH,hr*h'CJaJmH,sH,hr*h'5CJaJmH,sH,h'h'5CJaJmH,sH,h'h'5CJ aJ mH,sH,hr*h'5CJ aJ mH,sH,h'CJaJmH,sH,hX h'6CJaJmH,sH,hX h'CJaJmH,sH,hX h'5CJaJmH,sH,#ccc4d6d@ddde~eDfFfZf\ffVgg,hhhxii@jj$ & F dha$gdd1 $dha$gd' $dha$gd'ddeezeeDfXf\fjjjzX24,^-h-NNff`bکީln.0÷ӡÖuh'CJaJmH,sH,)jhr*h'0JCJUaJmH,sH,h'h'mH sH h'h'mH,sH,hr*h'CJaJhr*h'5CJaJhr*h'5CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH,sH,hr*h'CJaJmH,sH,h'h'CJaJmH sH *jjjj(nZow^z|~z>~v̞֠ҩ, $dha$gd'$ Tdh`a$gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd'X4 f<d|*  z $dha$gd'gd'$dh`a$gd'$dh`a$gd'z2!#$~(^-`-h-06v8:~>BDFNQTVWZbrdf $dha$gd' $dha$gd'fffhqxj{~NĆF؏J(hĤ,کީt޷ $dha$gd' $dha$gd'$  dha$gd'޷jrhV.Z:j  & Fdhgdd1$a$gd'$ & Fdha$gdd1 $dha$gd' $dha$gd'0BH++b/d/0P2R25lMnMLRNRdZfZooo46XӸ{kY"hh'56CJaJmH,sH,hh'6CJaJmH,sH, hh'CJNHaJmH,sH,hh'NHmH,sH,hh'mH,sH,hh'5hh'5mH,sH,hh'CJaJmH,sH,hh'5mH sH hh'5CJaJhh'5CJaJmH sH hh'5CJaJmH,sH,"JblBH $*-05x:?G$7dh`7a$gd' $7`7a$gd'7`7gd'gd'`gd' $`a$gd'  & Fdhgdd1GIPLMNN^OOT`cegikoo$7dh`7a$gd'$ & F 7dh7$8$^`7a$gdd1 $ & F 7dh7$8$^`7a$gdd1$ & F 7dh7$8$`7a$gdd17`7gd'ooruwĀFbR~$ 7dhx`7a$gd'!$2dhx[$\$`2a$gd'!$2dh[$\$`2a$gd'$ dha$gd'$ 7dh`7a$gd'$7dh`7a$gd'$7dh`7a$gd'd.fZ|  $)-29H?DQYj$ dha$gd'$7dh`7a$gd'$ 7dh`7a$gd'!$2dh[$`2a$gd' $dha$gd'&&22'R*7&<<<><@<n<۶ۤ۶۔۔ۅvgWK;h?h'5CJ aJ mH sH h'CJaJmH sH h'h'5CJaJmH sH h'h'CJaJmH sH h'h'CJaJmH,sH,hh'CJaJmH sH hh'5CJaJmH,sH,"hh'56CJaJmH,sH,$hh'CJaJmH,nHsH,tH" jhh'CJaJmH,sH,hh'CJaJmH,sH,* jhh'CJaJmH,nHsH,tHjs6l<x6^b  $dha$gd' $dha$gd'$ dha$gd'  Z~(#&'B*r.2|36N:(<*<,<.<0<2<4<6<8<:< $dha$gd':<<<><R<<<== >B>>>>*??@l@@A A$ d=d8`=a$gd'$=d8`=a$gd'$:dh`:a$gd'$:dh`:a$gd'dhgd' $dha$gd'n<p<~<<<<<<<<<<<<<==8=:=F=H=P=R=Z=\=p=r=v=x===========8>:>p>r>>>>>>>>>>>>>>>ĵh?h'5CJaJh'h'5CJaJmH sH h?h'CJaJh'h'CJaJmH sH h'h'CJ aJ mH sH h'h'5CJ aJ mH sH h?h'5CJ aJ mH sH h?h'5CJ aJ 8>>@A A AAA A$AA$B&BNNPPZj`jmmrFrnv"bn.LTl0Hӥssssssssh'h'>*CJaJmH6sH6h'h'5CJaJmH6sH6"h'h'5>*CJaJmH6sH6h'h'CJaJmH6sH6h?h'5CJaJmH6sH6jh?h'CJUaJh?h'CJaJmH,sH,h?h'CJaJmH6sH6h'h'CJaJmH sH ' A$AbCGJ*CJaJmH6sH6hch'>*CJaJmH6sH6hch'5CJaJmH6sH6hch'CJaJmH6sH6%                          $ % & ' ( ) * + , - . / 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 : ; < = > ? @ A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z [ \ ] ^ _ ` a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z { | } ~ :  z $(),-..<.V.r..236`9L?@سڳvx ".02ն՛՛՛՛՛՛՛՛՛՛՛ժ՛՛՛՛hchcCJaJmH,sH,h.5hcCJaJmH,sH,h.5hc5CJ$aJ$h.5hc5CJ$aJ$mH6sH6h.5hcCJaJmH6sH6h.5hcCJaJh.5hcCJaJmH sH h.5hc5CJ aJ mH sH 22d dPt'..=ExJMl\$dh`a$gdc$dh`a$gdc$dh^a$gdc2H*..|jj@rjrzzzz24np(*rtPRѱѡђђђђђђђђчxhV"h ?hr5CJ\aJmH,sH,h ?hr5CJ aJ mH,sH,hrhrCJaJmH sH h.5hcCJaJh.5hcCJaJmH,sH,hrhc>*CJaJmH,sH,hrhc5CJaJmH,sH,hrhc5CJ$aJ$mH,sH,hrhcCJaJmH,sH,hchcCJaJmH,sH,hchc>*CJaJmH,sH,l\d|jjFs}*2 $dha$gdr$hdh^ha$gdr$dh`a$gdr$dh`a$gdc$dh`a$gdc0xLBD˼ݭݭ~~o_PhrhrCJaJmH,sH,h ?hr5CJ aJ mH,sH,h ?hrCJaJmH6sH6h ?hrCJ\aJmH,sH,hrhrCJaJmH sH hrhr5CJaJmH sH h ?hrCJaJmH sH h ?hrCJaJmH,sH,"h ?hr5CJ\aJmH,sH,"h ?hr5CJ\aJmH sH h ?hr5CJaJmH,sH,z J>t&DD$ & Fdha$gdd1$dh`a$gdr$hdh^ha$gdr $dha$gdr $dha$gdrDhRbR !"$&gdr $dha$gdr$dh`a$gdrdhgdr$ & Fdha$gdd146:<BDHJ\^rtxz|~*,<@\^dhnp"$:<ĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹĹh ?hrCJaJh ?hrCJaJmH sH hrhrCJaJmH,sH,h ?hrCJaJmH,sH,h ?hrCJaJmH,sH,I<@Bprvx$&46@PR|~> V j    & ׻שיׇׇ"h ?hr6CJ]aJmH,sH,h ?hrCJ]aJmH,sH,"h ?hr56CJaJmH,sH,h ?hrmH,sH,!jh ?hr0JCJUaJh ?hrCJaJmH,sH,h ?hrCJaJh ?hrCJaJmH sH 5&8''2(^(j)R234d69BH*R2R\e`lp֔ڗ $dha$gdr `gdr$dh`a$gdr`gdr$ & Fdha$gdd1h)j) -.P2R2T23344b6d6HABH*R2RXX\֫t`I-h ?hrB*CJOJQJaJmH,ph777sH,'h ?hr5CJOJQJaJmH,sH,h ?hrCJaJmH,sH,(h ?hr@CJOJQJaJmH,sH,$hrhrCJOJQJaJmH,sH,-hrhrB*CJOJQJaJmH,phsH,'h ?hrCJOJQJ\aJmH,sH,-h ?hrB*CJOJQJaJmH,phsH,$h ?hrCJOJQJaJmH,sH,\\B_D_bb6cRcddeeopqrr\v^vx@yBy{|֬ØØìÁmÁWÁD$hrhrCJOJQJaJmH,sH,*h ?hr56CJOJQJaJmH,sH,'h ?hr5CJOJQJaJmH,sH,-h ?hrB*CJOJQJaJmH,phsH,'h ?hr6CJOJQJaJmH,sH,-h ?hrB*CJOJQJaJmH,ph777sH,$h ?hrCJOJQJaJmH,sH,'h ?hrCJOJQJaJhmH,sH,*h ?hr5CJOJQJ\aJmH,sH,PR֋ JjܗվnQ49h ?hrB*CJ\aJfHmH,phq sH,9hrhrB*CJ\aJfHmH,phq sH,(hrhr5B*CJaJmH,phsH,(h ?hr6B*CJaJmH,phsH,%h ?hrB*CJaJmH,phsH,$h ?hrCJOJQJaJmH,sH,-h ?hrB*CJOJQJaJmH,phsH,*h ?hr6CJOJQJ]aJmH,sH,'h ?hrCJOJQJ]aJmH,sH,ڗܗ ڜDfz|HRdhgdr hdh^hgdr$dh-DM a$gdr $dha$gdr $dha$gdrBDTdfhz*,ɴznYJhQphrCJaJmH,sH,)hrhr5;OJQJ\aJmH,sH,hrCJaJmH,sH,h ?hrmH,sH,"h ?hr5CJ\aJmH,sH,9h ?hrB*CJ\aJfHmH,phq sH,(h ?hrB*CJ\aJmH,phsH,,h ?hr0JB*CJ\aJmH,phsH,h ?hrCJaJmH,sH,h ?hrCJ]aJmH,sH,*,68 P2.F( $dha$gdr & Fdhdd-D`M [$\$gdd1dhgdr & Fdhgdd1gdrgdr,82H $X ##$$%%`%b%88;>IIN$Pܥyyh hQphr@CJaJmH,sH,%hQphrB*CJaJmH,phsH, hQphr0J%CJaJmH,sH,jhQphrCJUaJhQphrCJ\aJmH,sH,!jhQphr0JCJUaJ%hQphr6>*CJ]aJmH,sH,hQphrCJaJmH,sH,hQphr5CJaJmH,sH, n $b%'<,/0~2568>>B DG $dha$gdr$7dh7$8$H$`7a$gdr$dh`a$gdrGISZ]_nc:fiksBuw{v~2&z>V$dh]a$gdr$dh]`a$gdr $dha$gdr$dh`a$gdrVȩ`rTn2$dh7$8$H$a$gdr$dh`a$gdr $dha$gdrܥ02:<rBT|02FͼܫܫܫܜyiyܫhQphr5CJaJmH sH #hQphr0J$5CJaJmH sH  hQphr0J$CJaJmH sH hQphrCJaJmH sH  hQphr0J$CJaJmH,sH, hQphr0J%CJaJmH,sH,jhQphrCJUaJhQphrCJaJmH,sH,(hQphr56CJ\]aJmH,sH,'r Bt8@$ .$')n-5$dh]a$gdr$dh7$8$H$a$gdr$dh]`a$gdr\0 f h j l                        " ( * > @ H L h j v z          $&02BDjl"$&(.0fh hQphrCJPJaJmH,sH,hQphrCJaJmH,sH,$hQphrCJaJmH,nHsH,tHQhlnxz~ 48FHLNrtvx|<>tx"(02@BDFVX`bfh|~ hQphrCJPJaJmH,sH,hQphrCJaJmH,sH,X  *,BFHLbd04-025:::::::::::::: ; ;;;;;;";*;,;0;2;H;J;`;d;z;|;~;;;;;;;;;$hQphrCJaJmH,nHsH,tH hQphrCJPJaJmH,sH,hQphrCJaJmH,sH,Q59:CEJW\bjjjjjjjj dh^gd'dhgd'$dh`a$gdr$dh]`a$gdr$dh-DM a$gdr$dh7$8$H$a$gdr $dha$gdr;;;;<<0<2<:<<<><@<D<F<Z<^<d<f<h<j<<<<<<<<======= ="=*=.=t=v========>>>>>>>@>B>x>z>>>>>???? ? ???"?$?4?6?T?V?Z?\?^?`?b?d?l?p?r?t?v?x??hQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,X????????????????@ @@@"@&@,@.@4@6@R@V@d@f@l@n@z@~@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@"A&AHAJALANAPARAVAZAnApAAAAAAAAAAAAAAAAABhQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,XBB8B:BBFBHBXBZB\B^BhBlBBBBBBBBBBBBBBBCC,C.C6C8CCCCCCCCCCCCCCC*D,D.D0D2D4DLDPDVDXDhDjDDDDDDDDDDDDEEE&E(E$hQphrCJaJmH,nHsH,tHhQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,K(EEJJJP@PBPFPZP\PdPfPPPQ Q Q$Q*Q,Q2Q4QrQtQQQQQQQQQQQQQQRRR"R$R0R2RBRDRFRJRLRNRRRRRRRRRRRSS$S(S.S0S4S6S8S:SDSFSLSNSPSRSSSShQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,XSST$T(T*T.T0T`TbTlTnTTTTT UU.U0UNUPUxUzUUUUUUUUUUUUUVV(V*V4V6VLVNVTVVVjVlVvVxVVVVVVVVVVVVVVVW W8W:WfWjWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWhQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,XWWWXXXdXhXXXXXXXXXXXXXXXXXYYY Y YYLYNY\Y^YhYjYYYYYYYYYYZ^ZbZxZ|ZZZZZZZZZZZZZ [ [[[*[,[:[>[F[H[l[n[[[[[[[[[[[[[[[[hQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,X[[[[[[[[[[[[[[\\\ \$\&\<\>\d\f\\\\\\\jjjjjj j"j$jĵ~qbh'hLCJaJmH,sH,jh'Chd1<Uh'h'CJaJmH,sH,%hJXh'B*CJaJmH,phsH,(hJXh'5B*CJaJmH,phsH,hJXh'CJaJmH,sH,hrh'CJaJmH,sH,hQphrCJmH,sH,hQphrCJaJmH,sH, hQphrCJPJaJmH,sH,&jjjj j$jjj kkkBll mdmmFnn6o^oo:pgd'$dh`a$gdfE$dh`a$gd' $dha$gd' dh^gd'  dh^ gd'$j&jjjj kkkkkBlDlll m mdmfmmmm2n4nDnFnHnnn6o8o:o\o^o`oboooĹ߱߱vghh\h'CJaJmH,sH,hh\h'CJaJ!jhh\h'0JCJUaJh#2h'OJQJh`h'OJQJh'H*OJQJh'OJQJhqPh'OJQJ!jhqPh'0JOJQJUjh'0JUh'hMh'CJaJ!jhMh'0JCJUaJ$o$p8p:prù}nh'hLCJaJmH,sH,h>0JmHnHuhfU hfU0JjhfU0JUjhd1Uhd1 hrCJ h{ hrhrjhr0JU hjh'h $h'mH,sH, h[h'jh'0JUhadh'mH,sH,h'hE~=h'mH,sH,):pp qqqqqqqqqqrrrrrr6r8r:rr$dh`a$gdfEh]hgd>K &`#$gd+7`gdrgdrgd'5 01h:pN. A!"R#n$%  DdV  C $A art17"@@bUFJS5q0q1Dn)FJS5q0qPNG  IHDR asRGB`PLTEkjjjUU@@@??@??+++**+**#g cmPPJCmp07128I tRNS@fAIDAT 0 ~{[8([Pz2S82(\dXP< zIENDB`^& 2 0@P`p2( 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p8XV~_HmHnHsHtHB`B 1KG=K9CJ_HaJmHsHtHX`X ' 03>;>2>: 1$$@&`a$5CJ(OJQJ\R`2R ' 03>;>2>: 3dd@&[$\$5CJ\aJBA`B A=>2=>9 H@8DB 0170F0Xi@X 1KG=0O B01;8F04 l4a .k`. 5B A?8A:0 J @J >K86=89 :>;>=B8BC;  E$4)@4 >K><5@ AB@0=8FKBOB 5#apple-converted-spacefC`"f 'A=>2=>9 B5:AB A >BABC?><x^ OJQJtH h/1h 'A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< =0:CJOJQJaJtH NoAN '03>;>2>: 1 =0:5CJ(OJQJ\aJlR`Rl 'A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 2$`a$ CJ OJQJh/ah ' A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 2 =0:CJ OJQJaJ<`r< ' "5:AB A=>A:8CJaJ:/: '"5:AB A=>A:8 =0:2&`2 ' =0: A=>A:8H*<B@< 'A=>2=>9 B5:ABxF/F 'A=>2=>9 B5:AB =0:CJaJF/F '03>;>2>: 3 =0:5CJ\aJjS`j 'A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 3x^ CJPJaJd/d ' A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 3 =0: CJPJaJFP@F  'A=>2=>9 B5:AB 2 dxJ/J 'A=>2=>9 B5:AB 2 =0:CJaJD^`D ' 1KG=K9 (251)!dd[$\$P`"P #r5@E=89 :>;>=B8BC; " E$PJR/1R "r5@E=89 :>;>=B8BC; =0: CJPJaJ,W`A, r!B@>3895\@U`Q@ r 8?5@AAK;:07>*S*Y(phPK![Content_Types].xmlN0EH-J@%ǎǢ|ș$زULTB l,3;rØJB+$G]7O٭V԰N!ޝ}7/݉%7Hw9!p<Ǥፉ.EB\ /T*Y>,cy'$gC."Vso+C1OǓt}8>V3mBb%DWs'O''Gw ~lh;UM!DzŬ;C K^ysJJ1KRμ)~.ک/ Y\n9?[]67)qnpJOF$ w;fCLL&׸m%]V%z-{ v8Ҩm-.xo(-ms~ۜ|s>Ͼ%O04h=یщ!eƌ\f :C*OiIA 64HpUa7 UO3 d:(fA@٣>N"Hhp&hA38 )SUUR'V5&HM.6xpyn,ބ!h^^Z4~0#w,,& g"Ic힍Q)˕C6%^+Hk!$A*#.D)irdq8Y^}q~C>Np%uJx?+al|zf[Ux5b>c!:M (MkIVEpYPҍN2$ÿ -.h۴"P6T{T 6]u̒VhVnR+n;)ȔbL X6Y`+qB]( 0H1$6_[s)k8Tm Aa?R d ڒɾ0{eRF& Ī't\{BHuM6`pGϽO+!XoN'^[crh2*tW<{1U+l_QSncX<)Q(wJH ٯ#zCm>nhf6t}M&ʺ6ײ'\gkNS:;\qN-S;kǺ"{DailL`̗/޿ ^o#I&%0]SPV!] PK! ѐ'theme/theme/_rels/themeManager.xml.relsM 0wooӺ&݈Э5 6?$Q ,.aic21h:qm@RN;d`o7gK(M&$R(.1r'JЊT8V"AȻHu}|$b{P8g/]QAsم(#L[PK-![Content_Types].xmlPK-!֧6 0_rels/.relsPK-!kytheme/theme/themeManager.xmlPK-!^}-theme/theme/theme1.xmlPK-! ѐ' theme/theme/_rels/themeManager.xml.relsPK] g4;FpG|MX!\\cӔ6o^6f z   BuDsJ <s ? &&&) . p!" &'@)*f,./b13569";D=>~@pB"DNEFHJLN2PQ:STZV0XY[$]B_:abdfhinklnpRr`tXvwy*{|~Ȅ؉ ʎ"Г ƖĘLƠx8h6ԮPDxHdV|.T\Rl\"(62xR  V " %')+-/1z3579;=?AxCJE"WSHW{~$P<I>OB[d2ndxr0`Hh pjT46 bD0+29N>"B`GhLQ>VY[P  0# f& * (B h T>d0<>2<\,ܥh;?B(ENOSW[$jo>r      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~   .EJuHڄRTZZ:=̩&<5:yҗhn 0+Bl".F P K * D l ~ :zpL^cjzf޷Goj :< ABy|:J֞l\D&ڗGV5j:p>rE    e ^A A A  XX ")! !8@(  PB   B^3"?B S  ? {f {@#p@_PictureBullets   D D  D D Qc G Vc Ù K C*urn:schemas-microsoft-com:office:smarttagsmetricconverter 01, 2. 300 l8.  ProductID  ')./12>?FGPRWXbchipqyz #$,-8:?@HJQRTU\]fgnouv           # $ , - : ; A C I J O Q S T ] ^ c d m n s t y z       ! ) * - . 3 5 < = I J Q R W X d e p r y z            ! " $ % ) + 0 1 : ; A B J K V W _ a h i l m s t { |         " # , - 2 3 7 8 ? @ J K Q R V W Z [ e g        " $ ) * / 0 7 9 > B H J R S X Y b d n o u v z | ^_#-.79@AHIPQST_`hiopwx   '(46:;@AJKMNRSabhimotu|}  &'139:>?FGRSUVabghlmtu#$/156?@HJQRTUWX`adfop}~  %&,-/034=>!".0;<>?JKRS[\abgiopstz{  $%,-2378<=HIST[\egklwx~  !"()./0167;=?@GHOPUVZ[^_efnowx   +,78CEIJNOQRWXbcjkst~     ! " ( ) . 0 5 7 ? @ E G K L S T ` a l m s t x y  !! ! !!!!!#!$!'!(!+!,!0!1!7!8!;!"""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""########"###'#)#3#4#:#<#B#C#I#J#M#N#R#S#X#Y#^#_#c#d#j#k#p#r#w#x#######################################$$$$$$$$'$($3$4$:$;$@$A$F$G$L$M$V$W$\$^$i$j$r$s${$|$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$%% % %%%%%#%$%+%-%/%0%:%;%B%C%G%H%K%L%R%S%W%X%a%b%j%k%s%t%x%y%}%~%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%& &&& &"&'&(&-&.&3&4&>&?&I&M&N&U&[&]&a&b&e&f&k&l&r&s&u&w&|&}&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&'' ' ' ''''''' ')'*'2'3'8':'<'='?'@'E'F'J'K'V'W'^'_'g'h'p'q't'u'z'{''''''''''''''''''''''''''''''''''''''((( ((((!(#('(((,(-(/(0(7(8(;(<(@(A(H(I(N(O(V(W(Z([(_(`(f(g(n(p(u(y(~(((((((((((((((((((((((((((((((((((((()) ) )))))()))0)1)B)C)I)J)T)V)X)Z)[)\)f)g)i)k)s)t){)|))))))))))))))))))))))))))))))))*** * ***** *!*,*-*/*2*;*=*H*I*Q*R*V*W*Y*Z*c*d*e*f*n*o*z*{*****************************++ + +++++&+(+/+1+9+:+A+B+S+T+Z+[+e+g+o+p+}+~+++++++++++++++++++++++++++++,, , ,,,,,,,#,$,/,0,8,9,<,=,B,C,G,H,P,Q,V,X,a,b,f,h,q,r,y,{,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,-- -----#-$-(-)-,---0-2-;-=-E-F-J-K-R-S-U-V-b-c-h-i-n-o-x-y-----------------------------..... ...... .'.(.../.6.7.C.F.J.K.U.V.].^.b.c.k.0000000000 1111 1!155555546567686G6H6M6N6V6W6\6]6M9N9V9W9d=e=o=p=======>>_>a>p>r>>>>>?????????? A AAAjArAtA~AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAABB B BBBBBBB"B#B.B/B:B;B=B>BIBJBNBPBTBUB\B]BcBdBjBkBqBrBzB{B}B~BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBC C C CCCCC&C'C*C+C6C7C;CD?DBDCDFDGDQDRDWDXDZD[DaDbDjDlDpDqDxDyD|D}DDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDEE E EEEE E$E%E1E2E8E9E?E@EGEHEQERETEUE[E\EdEeEnEoEwEyE}EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEFFFF FFFFFFF'F,F0F1F6F7F9F:F=F>FGFHFQFRF\F]FdFeFkFlFnFpFsFtFyF{FFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFFGGGGGGG G*G+G-G.G/G1G:G;G?GAGIGJGMGNGTGUG\G^GbGcGjGkGmGnGuGvGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGHH HHHHHH'H(H2H3H;H=HDHEHLHMHVHWHZH[HaHbHiHjHvHxHyHzHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHIIIIII!I"I(I*I.I/I5I6I;IVJVKVYVZVcVdVlVmVuVvVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVWWWWWW W"W*W+W.W/W1W2W>W?WIWJWSWTW^W_WgWhWpWqWxWzWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWXX X X XXXX%X'X2X3X;X]@]H]I]V]W]Y]Z]`]a]h]j]q]r]w]y]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]^^ ^ ^^^^^"^'^1^2^6^7^9^:^;^<^?^A^H^I^R^S^W^X^f^g^j^k^t^u^y^z^^^^^^^^^^^._/_______________`` ` ```"`#`+`,`1`2`<`=`G`H`P`Q`X`Y```a`f`g`o`p`x`y`}`~`````````````````````````````a aaaaa*a+a0a1a9a:a>?Ҳʲ²ݲⲹIJaaaaaaaaŽaaaaaaaaaaaaaaaaaaaԞ֞ڞܞ238%9%ӧtʷ78%%%%(&*&.&/&&&&&&&11113344;;<<@@BBDD*D+DSFTFHH-M/M`MbMgMhMLTMTffiizz||åĥz|z|ɶʶ45mmmmmmmmmmmmn n-n.n           pprr!r"r HJKM`bcejl**JJXXXX  X Y            ! U X a b n q   n o w x H! I! ( !( ( ( ( ( - - $1 &1 11 21 t8 u8 QF RF L L L L SO TO ]O ^O U U U U ba da ha ia (} *} } } } } ]~ ^~ c~ d~ 1 2 9 : [ \        <JKkOPe a f g | 3kG;/#g<{"#$%"&O&&''(22[4L5;<<{=|=b>@iA EFHII+JUQKRRRBSSST|U}UuVvVNWWXZZ[\Y]Z]#^^__```a ddhiijbk5l=nfo%pp9qrrsRutv^wKxLx_yCz7{8{5|}~wxShUY'ˈifGH'1;AQdŞ؞ٞ IJVWɟʟ $%;<MN]^no|}ɠʠ&';<OPstޡߡln56/0NOkl45ˮ̮Z[hiܰݰ gh۱ܱ>?+,noʴ˴۴ܴBC 23DFyz(+VX!"rs^_$%)*WXUV'(`arsstxy{|vw?@&'!#$%]^TU!!I'J'**Z/[/C2D2669999T=U=>>'A(ADDJJ&M'MBQCQSSUU%W&W8X9X3\4\bbNeOeggiiiiylzlxoyoapbpDsEsBtCtuuvvqwrwCDhi09:~  mn"$)*|}܈߈89ƉȉIR Чاح϶ٶǻϻltJR:AZ`(/9Blu }"~"%%%%(&&&&&&&''''''''''''"(#(3(5(h(i(w(x((((((()))) )")-)e)f)))))))+*,*_*`***3333}5~566CCtHuH]P_PbPcPUUWW YY[[``qqstuuIJۅ܅loqrQR"#ef\]ӯԯ߱-.\]{|4578./JK23=>01op/0fg?@  ##&&))$0%0 5 57799G:M:;;??GG=H>HjKkKrLsLVVZZ\\````cc*d+dddffmmanbnssssvv } }}~DEhi34>?z{./MNYZcטߘ,-PQɸʸ !)*`aFG$%lnlm:;uv{|=>EFB C ,-NO  jk4"5"$$''))))++1-2-8/9/ 2 2225566::<<@@qDrDFF9H;HNJOJLL#N$NiPjPRRSSVVYYY Y[[^^``bbeeggjjllmmmmm!n#nCnDnLnNnenfninnnnnnn%o)o+o,orr'v(vxx||Z[klIJcd juԢ֢٢nw$/(ֳuwy%0̺ļϼakLX]e9BGNx#%-PZtvxy~MT~             , - 9 B I K X Y           < = M N   ! "       89"#yz01tustXYjk,-^_RSOPwx;<      I!J!!!!!`"a"=#>#$$$$%%%%&&&&''V(W(((s)t)\*]***++J,K,,,----..&/'///0011f2g2_3`3h4i4j5k5556 666"7#777888899::::;;0<1<<<E=F===>>????@@;s?s:t;tttCuDuuuvvvv w wawbwww1x2xxx+y,yyyyzzzzzs{t{;|<|}}}}~~ ЁсRS@A\]\]GH†]^!"XYwx67Ҍӌ>?ƍǍ[\ώЎ02op%&{}ڔ۔&'#$jk ABab՝םH[\9:'(~JKjmyzxy PQno,-ݽ޽wx?@~op'0>npq-8LPQ    KLAM+PR^ z  ""##D$N$&&&&++>,?,?2@2 4 455 =!=AAEEFF IIKK:S;StTTWW]]G`O`bbbbKu&P(N9TVK |e%hIW i5#-%w% &@&T,d-h.X0X1d1k124'?4/ 7+7g7=v799;;=<_<z}>c$@^AiA9BCR/Cs-DfE`F7nG\HJ#L NP!%PDkSNUfU gUVngV:rV#WmUX"\f]W^_cd(&e&lWlr>G a{v(|C_[,&-cR}<qpSKuBS\  @      #$%&')*,-./12358;<=?@BEKLNPRSYZ\]^`abcdejkmnqy{|~   !$&)*,-.1356<=>?@ABDEGLOQUVXZ[^`adfhjmpqstu|&')*,13569;>@ABDEFLQSXZ\_`abcdfjmopqstyz{|   !"#%'+-247<=?@BDFGHIKLOQZ^adfghlnoqsvw{~ !"#&)*,.01245678<>@ACFGIJKLOPQSTUVZ[\^`efhijkquxyz{|   !'+./0127;>BFGJNORSXiknpqrvz{  "(*.0:<>BDFHNPRTVZ\`bdfjlnrx~  "$&*.68:>BFN`fntv|   "&,68HJPTZ\`bdjnrt  TVZ\`jnrtz~ "$&,246:>@BLZlrtvxz|~ "*2<DHJLNRV^blpv "$&,0268:<>&(*68<>BFHJLNTZ\`dhjlprtvx        $ . 4 : D H   " $ ( * . 0 6 < @ B F H J V ^ d f h j l v ~                         & ( 4 6 8 > l n p r t x z |              Unknown G*Ax Times New Roman5Symbol3. *Cx Arial{PalatinoLinotype-Roman+1Arial Unicode MSKTimes Roman AzLat=VAz Bookman9& Azer-CyrG=  jMS Mincho-3 fg;Wingdings?= *Cx Courier NewEA3 Times AzSummaryInformation(\DocumentSummaryInformation8CompObjrOh+'0, px   $UserNormalMəmmədov Zahid İsmayıl2Microsoft Office Word@F#@ذ>@ذ>d% ՜.+,D՜.+,4 hp  Home %     8@ _PID_HLINKSAT "http://az.wikipedia.org/wiki/1994";Qhttp://az.wikipedia.org/wiki/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1  F Microsoft Word 97-2003 MSWordDocWord.Document.89qLatA$BCambria Math"0 hܚI'ܚI'% d % d !n4% %  2qHP? X02! xx UserMYmmYdov Zahid 0smay1l`